Điều đó đặt ra câu hỏi: nên tiếp tục kỳ thi “2 trong 1” hay tách riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học (ĐH) để phù hợp với bối cảnh tự chủ giáo dục ngày càng cao?
Trước năm 2002, học sinh phải trải qua 2 kỳ thi tách biệt: tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH. Sau khi đỗ tốt nghiệp, thí sinh mới được đăng ký dự thi ĐH. Mỗi trường tự ra đề, tổ chức thi, chấm thi và xét tuyển, khiến nhiều thí sinh phải di chuyển đến nhiều địa phương để dự nhiều kỳ thi khác nhau. Mỗi mùa tuyển sinh, hàng trăm nghìn học sinh đổ về Hà Nội, TP.HCM và các thành phố lớn, tạo áp lực lớn về chi phí, đi lại và công tác tổ chức.
Năm 2002, Bộ GD-ĐT triển khai mô hình tuyển sinh “3 chung”: chung đề thi, chung đợt thi và sử dụng chung kết quả xét tuyển. Đây là cuộc cải cách lớn đầu tiên của tuyển sinh ĐH, giúp giảm đáng kể chi phí xã hội, đồng thời nâng cao tính nghiêm túc khi các trường vẫn trực tiếp tổ chức thi. Mô hình được duy trì suốt 13 năm (2002-2014), nhưng dần bộc lộ hạn chế khi áp lực luyện thi gia tăng, các “lò luyện thi” phát triển mạnh và các trường ĐH phải dành nhiều nguồn lực cho tuyển sinh.
Năm 2014, Bộ GD-ĐT đổi mới kỳ thi tốt nghiệp THPT theo hướng chỉ còn 4 môn, gồm toán, ngữ văn và 2 môn tự chọn. Tuy nhiên, do số học sinh lựa chọn một số môn như ngoại ngữ và lịch sử quá thấp, phương án này chỉ được áp dụng trong một năm.
Năm 2015, Bộ GD-ĐT thực hiện cuộc cải cách lớn thứ hai khi tổ chức kỳ thi “THPT quốc gia” với 2 mục tiêu: xét công nhận tốt nghiệp và làm căn cứ tuyển sinh ĐH. Kỳ thi tổ chức với 5 môn, trong đó là 3 môn bắt buộc là toán, ngữ văn và ngoại ngữ, và 2 môn tự chọn. Việc tổ chức coi thi và chấm thi do các trường ĐH lớn chủ trì, đối với cụm thi dành cho học sinh vừa thi tốt nghiệp vừa tuyển sinh ĐH. Còn những thí sinh dự thi chỉ xét tốt nghiệp được thi tại cụm thi do địa phương chủ trì.
Đây là lần đầu tiên học sinh không phải đăng ký nguyện vọng ĐH trước khi thi mà được lựa chọn sau khi biết điểm. Đồng thời, việc tổ chức thi dần chuyển về địa phương giúp hàng trăm nghìn thí sinh không còn phải di chuyển xa, tiết kiệm đáng kể chi phí cho gia đình.
Từ năm 2017, kỳ thi tiếp tục được điều chỉnh tinh gọn với 3 môn bắt buộc và một bài thi tổ hợp, hoặc là khoa học xã hội (sử, địa, giáo dục công dân), hoặc là khoa học tự nhiên (lý, hóa, sinh) theo định hướng nghề nghiệp; hầu hết các môn chuyển sang hình thức trắc nghiệm, trừ ngữ văn.
Trong giai đoạn này, kỳ thi vừa phải bảo đảm chuẩn đầu ra của giáo dục phổ thông, vừa trở thành căn cứ tuyển sinh cho hàng trăm trường ĐH. Chính hai mục tiêu cùng đặt lên một kỳ thi đã khiến yêu cầu về tính chính xác, khách quan và minh bạch ngày càng cao.
Nếu cải cách thi cử phản ánh nỗ lực đổi mới của ngành giáo dục thì các vụ gian lận lại cho thấy những khoảng trống trong quản trị rủi ro.
Năm 2006, vụ gian lận tại Hà Tây khiến Bộ GD-ĐT phát động phong trào “Hai không” với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục.
Năm 2012, vụ gian lận tại Đồi Ngô (Bắc Giang cũ) gây chấn động khi giám thị để mặc thí sinh quay cóp, thậm chí đưa lời giải vào phòng thi. Hai lần gian lận này khi kỳ thi chỉ với mục tiêu tốt nghiệp.
Đặc biệt, năm 2018 trở thành một trong những vụ gian lận lớn nhất lịch sử giáo dục Việt Nam. Hàng trăm bài thi tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình bị sửa điểm; nhiều thí sinh được nâng hàng chục điểm để trúng tuyển vào các trường công an, quân đội, y dược. Hàng loạt cán bộ giáo dục và lực lượng liên quan bị xử lý hình sự.
Sau vụ việc này, Bộ GD-ĐT tiếp tục điều chỉnh quy trình tổ chức thi, giao các trường ĐH chủ trì chấm thi trắc nghiệm nhằm tăng tính độc lập.
Tưởng như bài học năm 2018 đã đủ sức răn đe, nhưng năm 2026, vụ việc bất thường với 147 điểm 10 môn toán tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang lại cho thấy gian lận thi cử vẫn chưa chấm dứt. Hàng chục cán bộ bị khởi tố, đồng thời làm bùng lên tranh luận về việc có nên tách riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH hay không.
Nhìn lại hơn 25 năm đổi mới, có thể thấy mỗi cuộc cải cách đều giải quyết được những hạn chế của giai đoạn trước nhưng đồng thời cũng tạo ra những thách thức mới.
Bài học lớn nhất không chỉ nằm ở việc xử lý nghiêm các hành vi gian lận sau khi xảy ra, mà còn ở năng lực dự báo và quản trị rủi ro ngay từ khi thiết kế chính sách.
Việc tổ chức thi tại địa phương giúp học sinh vùng khó khăn giảm chi phí đi lại, nhưng cũng đòi hỏi cơ chế giám sát độc lập chặt chẽ hơn. Việc mở rộng quyền tự chủ tuyển sinh ĐH tạo thêm cơ hội cho người học, nhưng cũng yêu cầu hệ thống dữ liệu minh bạch và cơ chế kiểm định đáng tin cậy. Ngay cả chính sách cộng điểm ưu tiên, khuyến khích hay sử dụng học bạ cũng cần được thiết kế đồng bộ với các biện pháp kiểm soát để tránh bị lợi dụng.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, hỗ trợ luôn phải đi cùng kiểm soát. Dữ liệu thi được phân tích bằng công nghệ để phát hiện bất thường; các quy trình tổ chức thi được thiết kế nhiều tầng giám sát; trách nhiệm của từng cá nhân được xác định rõ ràng ngay từ đầu.
Đối với Việt Nam, khi giáo dục đang bước vào giai đoạn chuyển đổi số, đánh giá năng lực yêu cầu kiểm soát chặt chẽ càng trở nên cấp thiết.
Hơn 25 năm qua, hệ thống thi cử Việt Nam đã chuyển từ mô hình tập trung sang tăng cường tự chủ, từ thi tuyển nặng nề sang đa dạng hóa phương thức đánh giá, từ mục tiêu tuyển chọn đơn thuần sang phát triển năng lực người học. Đây là một hành trình cải cách đáng ghi nhận.
Nhưng mọi cải cách sẽ mất ý nghĩa nếu không bảo đảm được sự công bằng và trung thực. Những vụ gian lận tại Hà Tây, Đồi Ngô, Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình trước đây hay Tuyên Quang năm nay đều để lại một bài học chung: niềm tin xã hội không chỉ được xây dựng bằng chính sách đúng, mà còn bằng khả năng bảo vệ chính sách ấy trước mọi nguy cơ bị lợi dụng.
Trong giai đoạn tới, dù Việt Nam tiếp tục duy trì một kỳ thi hay lựa chọn tách riêng mỗi kỳ thi, mục tiêu quan trọng nhất vẫn phải là xây dựng một hệ thống đánh giá liêm chính, minh bạch và được quản trị bằng dữ liệu, để mỗi điểm số thực sự phản ánh năng lực của người học và mỗi cơ hội vào ĐH được bảo đảm bằng sự công bằng.
Theo đó, sau sáp nhập, TP.HCM hiện có 4 trường THPT chuyên tuyển sinh lớp 10 chuyên năm học 2026-2027 bao gồm: Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong (KV1), Trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa (KV1), Trường THPT chuyên Hùng Vương (KV2) và Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn (KV3).
Những trường này tuyển sinh lớp 10 chuyên trên toàn quốc với điều kiện học sinh hoàn thành chương trình THCS và có kết quả đánh giá rèn luyện, đánh giá học tập cả năm học của các lớp 6, 7, 8 từ khá trở lên, riêng năm lớp 9 phải đạt loại tốt.
Thí sinh đăng ký thi chuyên Anh theo một trong hai hình thức sau:
Ngoài ra, theo quy chế tuyển sinh THCS, THPT của Bộ GD-ĐT, với tuyển sinh vào trường THPT chuyên, ngoài các môn thi bắt buộc theo quy định, thí sinh phải dự thi 1 môn thi lớp 10 chuyên với đề thi riêng theo chương trình môn học cấp THCS, bảo đảm tuyển chọn được học sinh có năng khiếu về môn chuyên đó. Do đó, thí sinh đăng ký dự tuyển vào lớp chuyên tin học chỉ dự thi bài thi môn chuyên tin học (được thực hiện bằng một trong các ngôn ngữ lập trình: Pascal, C++ hoặc Python).
Sở GD-ĐT TP.HCM quy định học sinh hoàn thành chương trình THCS tại TP.HCM tham dự thi tuyển sinh lớp 10 đăng ký hoàn toàn theo hình thức trực tuyến trên trang tuyển sinh của thành phố tại địa chỉ: ts10.hcm.edu.vn. Trường THCS chịu trách nhiệm cung cấp tài khoản đăng nhập, tập huấn cách thức đăng ký cho thí sinh theo hướng dẫn của Sở GD-ĐT.
Học sinh hoàn thành chương trình THCS tại các tỉnh khác có nguyện vọng thi 2 trong 4 trường chuyên của TP.HCM nộp đơn đăng ký dự thi tập trung tại Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong (số 235 Nguyễn Văn Cừ, phường Chợ Quán, TP.HCM).
Thí sinh sẽ dự thi 4 bài thi tự luận bao gồm 3 bài thi không chuyên gồm toán, ngữ văn (120 phút/môn), ngoại ngữ (90 phút) và 1 bài thi chuyên theo đúng môn đăng ký dự thi (150 phút).
Thí sinh dự thi các bài thi theo lịch sau:
Đối với thí sinh dự thi môn chuyên là các môn ngoại ngữ, có thể chọn môn ngoại ngữ dự thi đúng với ngoại ngữ chuyên.
Điểm bài thi là tổng điểm thành phần của từng câu hỏi trong đề thi, điểm bài thi được tính theo thang điểm 10, điểm lẻ đến 0,25.
Hệ số điểm bài thi: Điểm các bài thi không chuyên là hệ số 1 và điểm bài thi môn chuyên là hệ số 2.
Điểm xét tuyển vào lớp chuyên là tổng điểm ngữ văn + điểm ngoại ngữ + điểm toán + (điểm môn chuyên x 2).
Nguyên tắc xét tuyển: Chỉ xét tuyển đối với thí sinh được tham gia thi tuyển, đã thi đủ các bài thi quy định, không vi phạm nội quy thi trong kỳ thi tuyển sinh và các bài thi đều đạt điểm lớn hơn 2 điểm.
Cách xét tuyển sẽ căn cứ quy định điểm xét tuyển vào lớp chuyên, xét từ cao xuống thấp để tuyển đủ chỉ tiêu được giao cho từng môn chuyên.
Học sinh đăng ký có 2 nguyện vọng ưu tiên vào lớp 10 chuyên của 4 trường trên. Sắp xếp theo thứ tự ưu tiên từ cao xuống thấp (nguyện vọng 1, 2), trúng tuyển nguyện vọng nào phải học ở nguyện vọng đó, không được thay đổi nguyện vọng.
Lãnh đạo Sở GD-ĐT cho hay, tùy tình hình nộp hồ sơ thực tế tại các trường THPT chuyên, Sở GD-ĐT xem xét, quyết định việc tổ chức kỳ thi tuyển sinh bổ sung chuyên sau khi kết thúc năm học lớp 10.
Theo quy định của Sở GD-ĐT TP.HCM, nếu không trúng tuyển lớp 10 chuyên hoặc không nộp hồ sơ vào các trường THPT chuyên, học sinh tốt nghiệp THCS năm học 2025-2026 tại TP.HCM vẫn được tham gia xét tuyển vào lớp 10 theo 3 nguyện vọng vào trường THPT công lập.
Ngay sau khi đề thi được công bố, câu hỏi liên quan đến "Steve Jobs Việt Nam" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giáo viên, học sinh và dư luận. Một bộ phận ý kiến cho rằng đề bài mang tính thời sự, gợi mở tinh thần đổi mới sáng tạo, phù hợp điều mà giáo dục hiện đại đang hướng tới. Tuy nhiên, có không ít băn khoăn xoay quanh tính công bằng trong nhận thức của thí sinh.
Lý do chính của tranh luận nằm ở việc đề bài sử dụng một hình mẫu cụ thể là Steve Jobs - một doanh nhân công nghệ nổi tiếng toàn cầu. Trong khi nhiều học sinh ở đô thị có thể dễ dàng tiếp cận thông tin về các nhân vật này thì với học sinh vùng sâu, vùng xa, miền núi, đây không phải là một cái tên quen thuộc. Sự khác biệt về điều kiện tiếp cận thông tin phần nào tạo ra cảm giác "lệch chuẩn" ngay từ điểm xuất phát.
Trong bối cảnh phòng thi, chỉ một chi tiết chưa rõ cũng có thể khiến thí sinh lúng túng, mất tự tin. Việc không biết Steve Jobs là ai có thể khiến một số em mất thời gian suy đoán, thậm chí hiểu chưa đúng yêu cầu của đề. Đây chính là nguyên nhân khiến nhiều giáo viên đặt vấn đề là đề thi quốc gia có nên sử dụng những "mã văn hóa" mang tính đặc thù mà không phải học sinh nào cũng có điều kiện tiếp cận?
Bên cạnh đó, một số ý kiến còn cho rằng việc lấy một cá nhân cụ thể làm hình mẫu có thể vô tình tạo ra cách hiểu rằng thành công chỉ gắn với những biểu tượng nổi bật trong lĩnh vực công nghệ, trong khi xã hội cần nhiều dạng tài năng khác nhau...
Đề thi môn văn kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 trong đó có câu hỏi gây tranh luận về "Steve Jobs Việt Nam"
ảnh: Tuệ Nguyễn
Dù vậy, nếu phân tích kỹ cấu trúc đề thi, có thể thấy câu hỏi không nhằm kiểm tra kiến thức về một cá nhân cụ thể. Phần lời dẫn (Nước Mĩ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới) đã đặt vấn đề trong một ngữ cảnh rõ ràng, đồng thời gợi mở những khái niệm mang tính khái quát như sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ khác. Đặc biệt, văn bản ở phần đọc hiểu đóng vai trò định hướng tư duy, cung cấp "chất liệu" để học sinh triển khai bài viết.
Nhờ đó, ngay cả khi không biết rõ Steve Jobs là ai, thí sinh vẫn có thể tiếp cận vấn đề theo hướng chung là làm thế nào để nuôi dưỡng những con người có tư duy sáng tạo, có khả năng tạo ra giá trị mới cho xã hội. Nói cách khác, đề thi hướng đến đánh giá năng lực đọc - hiểu - liên hệ và lập luận, thay vì kiểm tra mức độ hiểu biết về một nhân vật cụ thể.
Từ góc nhìn này, câu hỏi vẫn đảm bảo yêu cầu của một đề nghị luận xã hội có tính gợi mở, có tính gợi dẫn và khuyến khích học sinh bày tỏ quan điểm cá nhân. Việc sử dụng hình tượng "Steve Jobs" có thể xem như một cách cụ thể hóa vấn đề, giúp đề bài gần gũi hơn với thực tiễn hội nhập.
Cùng với Bắc Ninh và Lạng Sơn, các tỉnh Hưng Yên, Điện Biên, Nghệ An, Quảng Trị và Lai Châu tiếp tục tổ chức các môn thi cuối cùng của hệ THPT đại trà và thi vào lớp chuyên năm nay.
Tại Bắc Ninh, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT diễn ra trong 3 ngày, từ 26 đến 28/5.
Thí sinh dự thi 3 môn gồm toán, ngữ văn và tiếng Anh. Theo kế hoạch tuyển sinh năm học 2026-2027, toàn tỉnh dự kiến tuyển gần 41.000 chỉ tiêu lớp 10 THPT.
Trong số này, khối trường công lập tuyển gần 31.900 học sinh, còn lại khoảng 9.100 chỉ tiêu thuộc các trường tư thục.
Đây là một trong những địa phương có quy mô tuyển sinh lớn ở khu vực phía Bắc.
Cùng thời điểm trên, tại Lạng Sơn, hơn 11.000 học sinh lớp 9 dự thi tuyển sinh lớp 10 THPT năm nay.
Theo lịch thi, sáng 26/5, thí sinh thi môn ngữ văn trong thời gian 120 phút; buổi chiều thi môn tiếng Anh trong 60 phút. Ngày 27/5, thí sinh làm bài thi môn toán với thời gian 120 phút.
Ngày 28/5 dành cho các thí sinh đăng ký dự thi vào lớp 10 Trường THPT Chuyên Chu Văn An và các trường phổ thông dân tộc nội trú với các bài thi môn chuyên theo quy định.
Cũng trong ngày hôm nay, nhiều tỉnh đã bước sang ngày thi thứ hai hoặc tổ chức các môn thi chuyên.
Theo ghi nhận, các địa phương đều tăng cường công tác bảo đảm an ninh, an toàn tại điểm thi, đồng thời hỗ trợ thí sinh ở vùng xa, khu vực khó khăn di chuyển thuận lợi trong thời gian diễn ra kỳ thi.
Năm nay, tuyển sinh lớp 10 tiếp tục là kỳ thi nhận được sự quan tâm lớn của phụ huynh và học sinh cả nước, đặc biệt trong bối cảnh nhiều địa phương có số lượng học sinh tăng nhanh và nhu cầu vào trường công lập tiếp tục ở mức cao.
Dân trí cập nhật liên tục đề thi và đáp án gợi ý sau mỗi buổi thi. Bạn đọc đón xem tại: Đề thi và đáp án thi lớp 10 năm 2026 của tất cả 34 tỉnh, thành.
