Theo đầu bếp Vũ Nhất Thông, Trung tâm Eric Cooking Class, TP HCM, sự đối lập này không bắt nguồn từ khả năng tính toán của thực khách mà là kết quả của 5 cơ chế tâm lý trong hành vi tiêu dùng.
Ông Thông phân tích, cách trình bày và định giá của mô hình xiên nướng đã tác động trực tiếp đến quyết định gọi món của khách hàng qua các yếu tố sau.
Những khoản chi nhỏ ít tạo áp lực
Trong kinh tế học hành vi, khách hàng thường trải qua “nỗi đau khi chi tiền” khi đối mặt với một khoản tiền lớn. Con số 199.000 đồng cho một đĩa thịt tạo rào cản tâm lý, khiến họ tính toán xem món ăn có đáng tiền hay không. Ngược lại, mức giá 15.000 – 20.000 đồng của mỗi que xiên tạo cảm giác đây chỉ là khoản chi nhỏ lẻ. Khách hàng ít cảm thấy áp lực tài chính nên quyết định gọi món diễn ra gần như tức thì, dẫn đến việc tổng hóa đơn bị đẩy lên cao.
Càng được lựa chọn, khách càng gọi nhiều
Nếu gọi một đĩa thịt tảng lớn, thực khách chỉ có một trải nghiệm duy nhất. Nhưng với thực đơn hàng chục loại xiên nướng, khách hàng được trao quyền tự do kết hợp (mix & match). Việc tự tay chọn từng xiên tạo ra cảm giác tò mò, biến việc gọi món thành một trải nghiệm khám phá. Khi đó, sự tập trung của não bộ chuyển hướng sang sự đa dạng của món ăn thay vì nhẩm tính số tiền đã tiêu.
Xiên nướng tạo cảm giác phần ăn nhiều hơn
Đây là bẫy thị giác trong ngành ẩm thực. Cùng một khối lượng thịt 200 gram, nếu trải trên đĩa phẳng sẽ tạo cảm giác ít ỏi. Tuy nhiên, khi lượng thịt này được chia nhỏ, xiên vào que tre và xen kẽ cùng rau củ, phần ăn trông sẽ có cảm giác đầy đặn hơn. Thực khách sẽ nghĩ mình nhận được lượng đồ ăn nhiều hơn so với thực tế.
Ăn từng xiên khiến bữa ăn hấp dẫn hơn
Việc ăn theo xiên tạo ra một nhịp điệu lặp lại: cầm lên, cắn, nhai và bỏ que xuống. Chu trình ngắn này mang lại cảm giác hoàn thành mục tiêu liên tục, thúc đẩy thực khách chuyển ngay sang que tiếp theo mà ít có khoảng nghỉ để cảm thấy no hay ngán, khác biệt hoàn toàn với việc phải ngồi cắt và nhai một phần thịt lớn.
Các bữa ăn của người Việt thường mang tính tập thể. Việc chia một đĩa thịt lớn cho nhiều người thường gây bất tiện. Xiên nướng giải quyết vấn đề này bằng tính “cá nhân hóa”. Mỗi người có thể chọn đúng hương vị mình thích, việc chia sẻ trở nên văn minh, công bằng, từ đó kích thích nhóm khách đông người gọi thức ăn nhiều hơn.
Thiết kế thực đơn tác động đến quyết định gọi món
Chủ quán thường cài cắm các xiên rau củ giá rẻ (5.000 – 8.000 đồng) vào thực đơn để tạo “mỏ neo” tâm lý, khiến khách mặc định mặt bằng giá của quán rất thấp. Các loại rau củ này còn đóng vai trò làm mới khẩu vị, giúp khách đỡ ngán và tiếp tục ăn thịt. Bên cạnh đó, việc đặt các món cao cấp (ví dụ bò Wagyu 50.000 đồng) cạnh món trung bình (bò Mỹ 25.000 đồng) sẽ tạo hiệu ứng so sánh, thúc đẩy khách hàng chọn món 25.000 đồng vì cho rằng đây là một món hời.
Dù các hiệu ứng tâm lý giúp tăng trải nghiệm và doanh thu, đầu bếp Vũ Nhất Thông nhấn mạnh chất lượng món ăn vẫn là yếu tố cốt lõi. Việc lạm dụng rau củ để độn món ăn hoặc sử dụng nguyên liệu kém chất lượng tẩm ướp đậm vị có thể lừa được cảm giác của khách trong lần đầu, nhưng vị giác sẽ quyết định việc họ có quay lại hay không.
“Kinh doanh ẩm thực không chỉ là bán một xiên thịt mà là tạo ra trải nghiệm khiến thực khách hài lòng. Chất lượng thực sự mới là yếu tố định đoạt thành công lâu dài của nhà hàng”, ông khẳng định.
Sau khi sinh con hai năm trước, chị Diệu Ngữ, 35 tuổi, quản lý một spa tại TP HCM, nhận thấy hình ảnh cá nhân trở nên đơn điệu. Chị mua sắm nhiều quần áo hơn, từ hàng chục chiếc váy liền đủ màu và họa tiết khác nhau, nhưng cảm giác nhàm chán khi mặc đồ không thay đổi. Mỗi sáng chị vẫn phải đau đầu vì "không biết hôm nay mặc gì".
Bà chủ spa quyết định thuê stylist (người tư vấn phong cách thời trang) cá nhân trọn gói trong ba tháng, chi phí 7 triệu đồng mỗi tháng.
Ngay tuần đầu, stylist đánh giá làn da trắng và mái tóc nâu hạt dẻ của chị để xác định tông màu phù hợp. Định hướng trang phục được xây dựng dựa trên đặc thù công việc thường xuyên gặp gỡ khách hàng. Với nhóm trang phục đen trắng, chị được gợi ý phong cách tối giản. Các thiết kế như blazer, áo sơ mi kết hợp chân váy hoặc quần suông qua gối được ưu tiên để giữ sự chỉn chu. Chị cũng được hướng dẫn dùng phụ kiện như kính, vòng cổ để tạo điểm nhấn.
"Bước vào spa với bộ blazer, tôi thấy tự tin hơn. Quan trọng nhất là tôi hiểu vì sao bộ đồ đó phù hợp với mình, thay vì mặc theo cảm tính", chị Ngữ nói.
Dịch vụ tư vấn ăn mặc cá nhân (personal stylist) đang phát triển mạnh tại TP HCM và Hà Nội. Trên Facebook, các hội nhóm về lĩnh vực này hiện thu hút từ 15.000 đến hơn 200.000 thành viên, nơi người dùng tìm kiếm dịch vụ hướng dẫn phối đồ và tận dụng quần áo sẵn có.
Chị Mỹ Lành, người có 8 năm làm nghề stylist cá nhân, cho biết dịch vụ này phát triển mạnh khoảng ba năm trở lại đây. Trước đây, stylist chủ yếu phục vụ nhóm khách hàng cần giao tiếp nhiều như nghệ sĩ, doanh nhân, người nổi tiếng. Hiện tại, khách hàng chủ yếu là dân văn phòng, chủ hộ kinh doanh trong độ tuổi 25 đến 40, cần xây dựng hình ảnh chuyên nghiệp.
Quy trình làm việc bắt đầu từ việc lắng nghe vướng mắc của khách hàng như khó phối đồ, tủ quần áo thiếu điểm nhấn hoặc chưa biết chọn phụ kiện phù hợp. Stylist sẽ tư vấn dựa trên vóc dáng, ngân sách và cá tính.
Ngọc Linh, 24 tuổi, nhân viên văn phòng tại TP HCM, chọn dịch vụ tư vấn theo buổi với chi phí một triệu đồng để giải quyết tình trạng tủ đồ quá tải. Linh cho biết bản thân thường mua quần áo theo xu hướng mạng xã hội nhưng nhanh chán.
"Stylist giống như bộ lọc, giúp tôi chọn ra những gì phù hợp với dáng người cao gầy, thay vì chạy theo xu hướng", Linh nói. Cô đánh giá đây là khoản đầu tư hợp lý để tiết kiệm thời gian và chi phí mua sắm.
Thạc sĩ Nguyễn Hồng Khiêm, Trưởng bộ môn Thiết kế thời trang, Đại học Tôn Đức Thắng, cho biết nhu cầu thuê người tư vấn trang phục phản ánh bước thay đổi lớn trong sự chỉn chu, văn hóa ăn mặc và nhu cầu thể hiện cá tính của người trẻ đô thị.
Ăn mặc phù hợp giúp người trẻ tự tin hơn trong công việc và cuộc sống, đồng thời tạo thiện cảm và lòng tin với người đối diện. Tuy nhiên, Việt Nam hiện chưa có cơ sở đào tạo chính quy cho ngành stylist. Người làm nghề chủ yếu xuất phát từ nhóm ngành mỹ thuật ứng dụng hoặc năng lực tự học.
Ông Khiêm cho rằng thị trường cần có chương trình đào tạo bài bản để chuẩn hóa nghề nghiệp. "Với xu hướng cá nhân hóa, nhóm khách hàng của dịch vụ này sẽ tiếp tục mở rộng tùy thuộc vào khả năng tài chính và hoàn cảnh thực tế", ông nói.
Một phụ nữ 57 tuổi họ Li đến từ tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, bị đau lưng và đau chân, cần phải điều trị nhiều lần. Trước đó, các bác sĩ nghi ngờ bà mắc khối u hệ thần kinh trung ương. Tuy nhiên, năm nay tình trạng của bà xấu đi nhanh chóng, gần như dẫn đến liệt. Cuối cùng, sau ca phẫu thuật kéo dài 10 giờ, các bác sĩ đã phát hiện ra một điều bất ngờ.
Theo tờ Nhật báo Phúc Châu, bà Li bắt đầu bị đau lưng và đau chân cách đây 2 năm. Bà đã đi khám tại một bệnh viện địa phương và từng bị nghi ngờ mắc khối u hệ thần kinh trung ương. Tuy nhiên, vì khối u bám chặt vào mô thần kinh nên ca phẫu thuật ban đầu chỉ giúp giảm áp lực và lấy mẫu sinh thiết, chứ không thể xác định được nguyên nhân chính xác.
Sau phẫu thuật, tình trạng của bà tạm thời được cải thiện, nhưng do hạn chế về tài chính, bà không tiếp tục điều trị theo dõi. Đầu năm nay, cơn đau tái phát và nhanh chóng trở nên trầm trọng hơn. Mặc dù đã điều trị triệu chứng trong 2 tháng, bà bắt đầu bị yếu tay chân, khó đi lại và gần như bị liệt. Khi quay lại để điều trị thêm, các bác sĩ đã hỏi bệnh sử chi tiết và xem xét lối sống của bà trước khi nghi ngờ bà bị nhiễm ký sinh trùng.
Sau ca phẫu thuật kéo dài hơn 10 tiếng, đội ngũ y tế đã thành công loại bỏ hàng nghìn ký sinh trùng trắng khỏi tủy sống của bệnh nhân. Bác sĩ phẫu thuật tiết lộ rằng quá trình loại bỏ "giống như dùng đũa gắp mì ra khỏi súp". Các ký sinh trùng phải được gỡ bỏ cẩn thận từng con một, chú ý không làm tổn thương các mô thần kinh xung quanh. Điều này khiến ca phẫu thuật trở nên vô cùng phức tạp và khó khăn.
Các xét nghiệm xác nhận bệnh nhân bị nhiễm ký sinh trùng "Spirometra erinaceieuropaei", một loại ký sinh trùng hiếm gặp trước đây phổ biến ở châu Âu, nhưng số ca mắc ngày càng tăng ở miền nam Trung Quốc trong những năm gần đây. Sau phẫu thuật, bà Li cũng được điều trị bằng thuốc chống ký sinh trùng chuyên dụng. Hiện tại, người phụ nữ đang hồi phục tốt, có thể đi lại với sự trợ giúp và sức mạnh cơ bắp đã phục hồi từ mức 1-2 ban đầu lên mức 4.
Các bác sĩ cảnh báo người dân không nên ăn ếch, rắn, lươn và các động vật hoang dã khác còn sống hoặc chưa chín kỹ. Tuyệt đối tránh uống nước chưa qua xử lý. Hơn nữa, phương pháp dân gian dùng thịt ếch sống đắp lên vết thương để giải độc rất dễ khiến ký sinh trùng xâm nhập vào cơ thể.
Nếu ai đó gặp phải các triệu chứng thần kinh không rõ nguyên nhân, các khối u dưới da không rõ nguyên nhân hoặc các bất thường về mắt, họ nên chủ động tiết lộ bất kỳ tiền sử tiếp xúc với động vật hoang dã hoặc sở thích ăn đồ sống nào khi đi khám để giúp đội ngũ y tế chẩn đoán và điều trị chính xác hơn.
Tháng 7/2019, chị Nguyễn Hồng Hạnh, 37 tuổi, nhân viên viễn thông ở phường Sao Đỏ, Hải Dương (cũ), nay là phường Chu Văn An, Hải Phòng, nhập viện chờ sinh con thứ hai. Trong quá trình sinh, chị bị thuyên tắc ối dẫn đến ngừng tuần hoàn.
Thuyên tắc ối (hay tắc mạch ối) là một tai biến sản khoa đặc biệt nghiêm trọng và hiếm gặp. Tình trạng này xảy ra khi nước ối, tế bào thai nhi hoặc các mảnh vụn đi vào hệ tuần hoàn của người mẹ, kích hoạt phản ứng giống sốc phản vệ, dẫn đến suy tim, suy hô hấp và rối loạn đông máu. Trước tình huống này, các bác sĩ phải hồi sức cấp cứu, mổ lấy thai để cứu cả mẹ lẫn con.
Bé trai chào đời trong tình trạng ngừng tim, mất 5 phút hồi sức mới có nhịp tim trở lại. Dù giữ được sự sống, bé bị xuất huyết não, được chẩn đoán bại não và nhiều biến chứng khác.
"20 ngày sau con mới cất tiếng khóc đầu tiên, nhưng nhỏ như tiếng mèo kêu", chị Hạnh nhớ lại. Ôm đứa con trong tay, nỗi day dứt tràn ngập lòng người mẹ trẻ. ''Con phải gánh nỗi đau dù không có lỗi lầm gì'', chị nói. Vợ chồng chị đặt tên con là Kiên, với hy vọng đứa trẻ sẽ mạnh mẽ vượt qua biến cố cuộc đời.
Những tháng đầu, chị Hạnh và mẹ ruột thay nhau thức đêm bón từng thìa sữa. Kiên không có phản xạ nuốt, không biết bú mẹ. Mỗi cữ ăn kéo dài ba đến bốn tiếng. Bé không lẫy, không bò như trẻ cùng trang lứa. Đến tuổi ăn dặm, hàm của Kiên thường cứng lại, đẩy thức ăn ra ngoài khiến người chăm sóc phải mặc đồ bảo hộ. Ban đêm, con khó ngủ và quấy khóc.
Khi Kiên một tuổi, gia đình đưa bé lên Hà Nội tập phục hồi chức năng. Chồng chị đi làm xa, chị ở Hải Dương chăm con lớn, bà nội đi theo chăm Kiên. "Cháu mất hai tháng mới biết ngồi, thêm gần hai năm mới có thể đứng được", bà Nguyễn Thị Tám, 65 tuổi, kể.
Mỗi tháng, chi phí điều trị, thuê trọ và sinh hoạt tại Hà Nội khoảng 15 triệu đồng. Chồng chị Hạnh, anh Hoàng Thanh, chuyển từ nghề xây dựng sang mở quán ăn nhưng thua lỗ do dịch bệnh, mang khoản nợ lớn. Sau dịch, anh chạy taxi với thu nhập không ổn định. Bà Tám phải bán một mảnh đất phụ các con lo cho cháu. Năm ngoái, bà Tám gãy tay nên đưa Kiên về quê ở Ninh Bình, thuê giáo viên đến nhà tập với chi phí hơn 4 triệu đồng mỗi tháng.
Đến năm 6 tuổi, Kiên bắt đầu biết cười và tập đi những bước ngắn. Bé chưa biết nói nhưng nhận ra mẹ qua điện thoại, biết sà vào lòng bà. Vài tuần một lần, chị Hạnh cùng con trai lớn bắt xe từ Hải Dương về Ninh Bình thăm con.
Tháng 11 năm ngoái, các chuyến đi phải dừng lại khi chị Hạnh phát hiện mắc ung thư vú giai đoạn 2B. Đến nay, chị đã trải qua sáu đợt hóa trị, một ca phẫu thuật và chuẩn bị xạ trị. Xen giữa các đợt vào thuốc, chị làm việc từ xa để duy trì thu nhập. Chồng chị đã ổn định công việc, gánh phần lớn chi phí điều trị cho con. Họ hàng hỗ trợ cho vay tiền để chị chữa bệnh.
Giờ đây, điều Hạnh mong mỏi không còn là phép màu cho mình. "Tôi chỉ mong con có thể tự xúc ăn, tự đi vệ sinh, làm được những việc cơ bản nhất. Nếu một ngày không còn người ở bên, con vẫn có thể sống và không bị bỏ lại phía sau", người mẹ nói.
