Dự án giải mã gene người Việt dẫn đầu bởi TS Võ Sỹ Nam và GS Vũ Hà Văn tại Trường Đại học VinUni, gồm hơn 40 nhà khoa học Việt Nam từ VinUni, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Y Hà Nội, Đại học Quốc gia TP HCM, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Hệ thống Y tế Vinmec, Đại học Queensland (Australia), Viện Nghiên cứu Houston Methodist (Mỹ), Đại học Cornell (Mỹ) thực hiện. Nghiên cứu “VN1K is a pangenome-informed multi-omics and phenomics resource for the Vietnamese population” được công bố ngày 22/7 trên Nature Communications.
GS Vũ Hà Văn, người khởi xướng dự án, cho biết, VN1K được xây dựng trên cơ sở phân tích dữ liệu của 1.011 người Việt từ 53/63 tỉnh, thành phố (theo địa giới hành chính cũ tại thời điểm lấy mẫu), ghi nhận hơn 42 triệu biến thể di truyền, trong đó khoảng 8,5 triệu biến thể chưa từng được ghi nhận trong các cơ sở dữ liệu quốc tế phổ biến. Từ nguồn dữ liệu này, nhóm nghiên cứu đã phát triển Vietnamese PanGenome Reference (VPR), hệ gene tham chiếu quần thể quy mô lớn đầu tiên của Việt Nam.
Theo nhóm nghiên cứu, hiện nay dữ liệu người Việt xuất hiện rất hạn chế trên các cơ sở dữ liệu phổ biến, khiến các đặc điểm của người Việt về nguy cơ bệnh, phản ứng với thuốc chưa được hiểu biết đầy đủ. Nhưng nay bộ dữ liệu sẽ là cơ sở để phát hiện các biến thể gene có nguy cơ gây bệnh đối với quần thể người Việt, tăng độ chính xác phân tích y sinh học, xây dựng các mô hình dự đoán hiệu quả thuốc và chẩn đoán bệnh, phân tích di truyền.
Chẳng hạn, dữ liệu từ VN1K cho thấy kiểu gene HLA-B*15:02, có liên quan mật thiết đến phản ứng phụ nghiêm trọng với thuốc động kinh carbamazepine, xuất hiện ở 23,24% cá thể người Việt. Phát hiện này đã ứng dụng trong dự án “Thuốc đúng cho em”, giúp hàng nghìn trẻ em mắc động kinh có hoàn cảnh khó khăn được xét nghiệm di truyền trước điều trị, giảm nguy cơ gặp phản ứng thuốc nghiêm trọng.
Dữ liệu cũng ghi nhận nhiều biến thể thuộc các gene PMFBP1, GCNT2 liên quan đến một số bệnh đặc thù xuất hiện với tỷ lệ khá cao ở người Việt, 14,84%, nhưng lại hiếm ở châu Âu, dưới 0,5%. Ngược lại, các biến thể thuộc HNRNPUL2 và BSCL2, có liên quan đến chứng loạn dưỡng mỡ toàn thân bẩm sinh và ung thư vú, có tỷ lệ dưới 10% ở người Việt Nam nhưng lại phổ biến hơn ở các quần thể khác, 28,93% ở châu Âu và 28,12% ở Nam Á.
Trong thời gian tới, nhóm sẽ sử dụng VN1K để thực hiện các nghiên cứu “dự đoán nguy cơ các bệnh ung thư, chuyển hóa, lão hóa phổ biến ở người Việt và khả năng đáp ứng với các loại thuốc thường dùng”, TS Nam cho biết.
GS Vũ Hà Văn cho biết, các ứng dụng trong thời gian tới sẽ bao gồm xét nghiệm y tế dự phòng, dự đoán nguy cơ bệnh để thay đổi lối sống, xác định khả năng đáp ứng thuốc để lựa chọn dược phẩm nhập khẩu phù hợp với dân số Việt Nam.
Một trong những ứng dụng nổi bật của VN1K đến nay là VinGenChip, do GeneStory, công ty do một số thành viên trong nhóm nghiên cứu đồng sáng lập với sự đầu tư của tập đoàn Vingroup và một số nhà đầu tư khác, phát triển dựa trên bộ dữ liệu đã xây dựng. Con chip có khả năng phân tích đồng thời hàng chục nghìn biến thể di truyền đặc trưng của người Việt giúp định danh cá thể, dự đoán đáp ứng thuốc, sàng lọc nguy cơ bệnh và nghiên cứu di truyền quần thể. Sản phẩm đang được sử dụng thử nghiệm trong Dự án Ngân hàng gene liệt sĩ và thân nhân, cũng như chiến dịch 500 ngày đêm tìm mộ liệt sĩ. Với việc tối ưu hóa trên hệ gene người Việt, chip có độ chính xác cao khi đối sánh dữ liệu ADN thân nhân và hài cốt và có chi phí rẻ hơn nhiều lần so với các giải pháp nhập khẩu.
Theo GS Văn, VN1K là nền tảng mở ra các giải pháp ứng dụng giá trị lớn, có thể đo đếm được, thông qua cải thiện sức khỏe cộng đồng, giảm gánh nặng bệnh tật, tăng hiệu quả điều trị. Các giải pháp này sẽ không khả thi hoặc hiệu quả thấp nếu “nhập khẩu”, do không dựa trên dữ liệu gene người Việt.
“Y tế cá thể hóa dựa trên nghiên cứu này có tiềm năng rất lớn, tuy nhiên thương mại hóa vẫn là thách thức trong bối cảnh khái niệm y học dự phòng ở Việt Nam chưa phổ biến”, ông đánh giá.
Theo nhóm nghiên cứu, hạn chế lớn nhất của VN1K hiện nay là kích thước mẫu tương đối nhỏ so với quy mô dân số cũng như so với các bộ dữ liệu tương tự trên thế giới. Nhóm kỳ vọng tiếp tục có sự đầu tư dài hạn và sự tham gia của nhà nước, tương tự với các dự án giải mã gene lớn trên thế giới, để tiếp tục mở rộng nghiên cứu và ghi nhận nhiều thông tin hơn về bộ gene người Việt.
VN1K được kỳ vọng không chỉ là nền tảng cho các nghiên cứu quy mô lớn về di truyền học và AI trong y sinh học nói chung mà còn cho nhiều ứng dụng mới trong y học chính xác, y học dự phòng và chăm sóc sức khỏe cá thể hóa, góp phần đưa các thành tựu của di truyền học, thống kê và AI đến gần hơn với hệ thống y tế và người dân Việt Nam.
Khi mua điện thoại, người dùng có thể thấy hãng sản xuất thường tặng kèm một dây sạc USB tiêu chuẩn có chiều dài 1 mét. Tuy nhiên, chiều dài này có thể không đủ khi ổ cắm điện ở xa bàn làm việc hoặc giường ngủ. Trong những trường hợp như vậy, việc mua một cáp USB dài là cần thiết để thuận tiện hơn.
Trong trường hợp sử dụng cáp dài, không ít người có thể đưa ra câu hỏi về việc chiều dài cáp có làm giảm tốc độ sạc của điện thoại hay không? Câu hỏi hoàn toàn có lý do, bởi theo nguyên lý vật lý, điện trở sẽ tăng theo chiều dài cáp, ảnh hưởng tiêu cực đến điện áp.
Điều đó có nghĩa điện thoại sẽ sạc chậm hơn với cáp USB dài hơn so với cáp ngắn. Tuy nhiên, mức độ giảm tốc độ sạc dường như không quá quan trọng so với sự tiện lợi mà cáp dài có thể mang lại, đặc biệt khi chuyển từ cáp USB dài 1 mét sang cáp USB 2 mét, nơi tốc độ sạc sẽ không giảm đáng kể và khó nhận thấy.
Một sợi dây trông dày hơn không nhất thiết có khả năng truyền tải dòng điện tốt hơn. Cáp USB sử dụng tiêu chuẩn AWG (American Wire Gauge) để chỉ độ dày của các dây dẫn bên trong. Dây dẫn dày hơn có điện trở thấp hơn, giúp giảm thiểu sự sụt giảm điện áp trên chiều dài lớn hơn. Mỗi loại cáp USB có xếp hạng AWG riêng, ví dụ, cáp có xếp hạng 28/24 AWG sử dụng dây dẫn cỡ 28 (mỏng) để truyền dữ liệu và dây dẫn cỡ 24 (dày) để sạc.
Chỉ số AWG càng thấp, dây dẫn bên trong cáp càng dày. Thông thường, các loại cáp USB giá rẻ có chỉ số 28/28 AWG, vì vậy người dùng nên tránh sử dụng loại này cho các cáp dài. Cáp USB có chỉ số 24 AWG sẽ có điện trở thấp hơn và cung cấp điện áp ổn định hơn trên chiều dài lớn hơn (từ 2 mét trở lên). Chính vì vậy, hãy chọn cáp có ghi rõ chỉ số AWG trên thân cáp và nhãn của nhà sản xuất.
Nếu không tìm thấy số AWG trên trang web, nhãn sản phẩm hoặc hộp, đồng thời cũng cần kiểm tra chứng nhận cáp. Cáp được chứng nhận thường được xác nhận bởi USB-IF, tổ chức quản lý và phát triển các tiêu chuẩn USB và thông tin này sẽ được ghi rõ trên hộp. USB-PD (Power Delivery) cũng là một tiêu chuẩn sạc phổ biến mà các thương hiệu uy tín sử dụng để chỉ ra các cáp USB hỗ trợ sạc nhanh. Những loại cáp này thường có giá cao hơn do sử dụng dây dẫn bằng đồng dày hơn, đầu nối tốt hơn và đáp ứng các tiêu chuẩn của ngành.
Mối quan hệ hợp tác tốt đẹp giữa Apple và OpenAI vừa chính thức rạn nứt bằng một trận chiến pháp lý. Apple đã đệ đơn kiện OpenAI cùng hai cựu nhân viên lên Tòa án Quận phía Bắc California (Mỹ) với cáo buộc chiếm đoạt bất hợp pháp các thông tin bảo mật và bí mật thương mại. Gã khổng lồ công nghệ xứ Cupertino khẳng định OpenAI đã lên kế hoạch bài bản để thu thập dữ liệu độc quyền nhằm đẩy nhanh tham vọng sản xuất thiết bị phần cứng tiêu dùng.
Các bị đơn bị điểm mặt gọi tên gồm OpenAI Foundation, OpenAI Group PBC, công ty io Products, cùng hai cựu nhân sự cao cấp của Apple là Tang Yew Tan và Chang Liu. Đáng chú ý, ông Tan từng giữ vị trí Phó chủ tịch thiết kế sản phẩm cho iPhone và Apple Watch trước khi đầu quân cho OpenAI. Vụ kiện đánh dấu bước ngoặt khắc nghiệt kể từ sau khi Apple tích hợp ChatGPT vào hệ sinh thái của mình vào năm 2024, đẩy hai bên từ thế đối tác chiến lược thành đối thủ trực diện.
Trong đơn kiện, Apple vạch trần việc kỹ sư Chang Liu lợi dụng lỗi xác thực để truy cập mạng nội bộ và tải xuống hàng chục tệp tin phần cứng bảo mật. Nghiêm trọng hơn, cựu Phó chủ tịch Tang Yew Tan bị tố cáo đã chỉ đạo các ứng viên đang làm việc tại Apple mang theo "linh kiện thực tế" đến phỏng vấn tại OpenAI để khai thác thông tin. OpenAI còn bị cáo buộc sử dụng trái phép kỹ thuật hoàn thiện bề mặt kim loại bảo mật của Apple và lừa dối các nhà cung cấp.
Mục tiêu của các hành vi trên nhằm phục vụ cho chiến lược lấn sân sang mảng phần cứng của OpenAI, nhất là sau khi hãng chi 6,5 tỉ USD để thâu tóm io Products. Dù OpenAI hiện sử dụng hơn 400 cựu nhân viên Apple, phía 'nhà táo' kiên quyết khẳng định việc thuê nhân sự cũ không cấp cho OpenAI quyền sử dụng các bí mật công nghệ để tạo bước đà phát triển sản phẩm. Trước đó, Apple từng liên hệ cảnh báo OpenAI vào tháng 2 nhưng không nhận được bất kỳ phản hồi nào.
Theo các nhà phân tích, cuộc tranh chấp này phản ánh sự cạnh tranh gay gắt trong việc định hình thế hệ thiết bị điện toán tiếp theo. Việc OpenAI âm thầm phát triển các thiết bị tiêu dùng cạnh tranh với smartphone cho thấy hãng đang nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào iPhone để xây dựng mối quan hệ trực tiếp với người dùng. Vụ kiện không chỉ là hành động tự vệ của Apple mà còn gián tiếp hé lộ một cuộc đua phần cứng AI khốc liệt đang âm thầm diễn ra.
Theo Techspot, Microsoft đang tiếp tục thay đổi cách phát hành Windows 11, khi phiên bản 26H2 nhiều khả năng sẽ không còn là một bản nâng cấp lớn theo nghĩa quen thuộc. Thay vì đưa vào loạt tính năng mới, Windows 11 26H2 dự kiến được triển khai dưới dạng enablement package, tức gói kích hoạt các thay đổi đã có sẵn trong hệ điều hành.
Cách làm này tương tự Windows 11 25H2. Với những máy đã chạy Windows 11 24H2 hoặc 25H2, quá trình nâng cấp lên 26H2 có thể chỉ cần tải một gói nhỏ, khởi động lại một lần và hoàn tất sau vài phút. Người dùng thông thường thậm chí có thể không nhận thấy khác biệt rõ ràng trên giao diện desktop sau khi cập nhật.
Điều này cho thấy Microsoft đang giảm vai trò của các bản cập nhật tính năng hằng năm. Trước đây, mỗi phiên bản Windows mới thường đi kèm nhiều thay đổi dễ nhận thấy. Nhưng từ Windows 11 24H2, hãng bắt đầu giữ các phiên bản kế tiếp trên cùng một nền tảng kỹ thuật, còn tính năng mới được phân phối dần qua các bản cập nhật tích lũy hằng tháng.
Với mô hình này, Windows 11 26H2 chủ yếu đóng vai trò gia hạn vòng đời hỗ trợ thay vì mở ra một giai đoạn tính năng mới. Các phiên bản Home, Pro, Pro EDU và Pro for Workstations sẽ được hỗ trợ đến tháng 10.2028, trong khi Enterprise, Education và IoT Enterprise kéo dài đến tháng 10.2029.
Yêu cầu phần cứng cũng không thay đổi. Các thiết bị đã chạy được Windows 11 24H2 hoặc 25H2 sẽ đủ điều kiện lên 26H2, với cấu hình tối thiểu gồm RAM 4 GB, bộ nhớ 64 GB và bộ xử lý 64 bit hai nhân.
Song song đó, Windows 11 26H1 được cho là dành cho một số nền tảng chip mới như Nvidia N1 và Snapdragon X2. Tuy nhiên, bản này không mang tính năng riêng đáng kể cho người dùng phổ thông.
Nếu Microsoft tiếp tục hướng đi này, số hiệu Windows mới sẽ ngày càng giống một mốc bảo trì hơn là dấu hiệu của thay đổi lớn. Với người dùng, đó có thể là tin tốt: cập nhật Windows bớt ồn ào, nhanh hơn và ít làm gián đoạn công việc hơn.
