Dự án giải mã gene người Việt dẫn đầu bởi TS Võ Sỹ Nam và GS Vũ Hà Văn tại Trường Đại học VinUni, gồm hơn 40 nhà khoa học Việt Nam từ VinUni, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Y Hà Nội, Đại học Quốc gia TP HCM, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Hệ thống Y tế Vinmec, Đại học Queensland (Australia), Viện Nghiên cứu Houston Methodist (Mỹ), Đại học Cornell (Mỹ) thực hiện. Nghiên cứu “VN1K is a pangenome-informed multi-omics and phenomics resource for the Vietnamese population” được công bố ngày 22/7 trên Nature Communications.
GS Vũ Hà Văn, người khởi xướng dự án, cho biết, VN1K được xây dựng trên cơ sở phân tích dữ liệu của 1.011 người Việt từ 53/63 tỉnh, thành phố (theo địa giới hành chính cũ tại thời điểm lấy mẫu), ghi nhận hơn 42 triệu biến thể di truyền, trong đó khoảng 8,5 triệu biến thể chưa từng được ghi nhận trong các cơ sở dữ liệu quốc tế phổ biến. Từ nguồn dữ liệu này, nhóm nghiên cứu đã phát triển Vietnamese PanGenome Reference (VPR), hệ gene tham chiếu quần thể quy mô lớn đầu tiên của Việt Nam.
Theo nhóm nghiên cứu, hiện nay dữ liệu người Việt xuất hiện rất hạn chế trên các cơ sở dữ liệu phổ biến, khiến các đặc điểm của người Việt về nguy cơ bệnh, phản ứng với thuốc chưa được hiểu biết đầy đủ. Nhưng nay bộ dữ liệu sẽ là cơ sở để phát hiện các biến thể gene có nguy cơ gây bệnh đối với quần thể người Việt, tăng độ chính xác phân tích y sinh học, xây dựng các mô hình dự đoán hiệu quả thuốc và chẩn đoán bệnh, phân tích di truyền.
Chẳng hạn, dữ liệu từ VN1K cho thấy kiểu gene HLA-B*15:02, có liên quan mật thiết đến phản ứng phụ nghiêm trọng với thuốc động kinh carbamazepine, xuất hiện ở 23,24% cá thể người Việt. Phát hiện này đã ứng dụng trong dự án “Thuốc đúng cho em”, giúp hàng nghìn trẻ em mắc động kinh có hoàn cảnh khó khăn được xét nghiệm di truyền trước điều trị, giảm nguy cơ gặp phản ứng thuốc nghiêm trọng.
Dữ liệu cũng ghi nhận nhiều biến thể thuộc các gene PMFBP1, GCNT2 liên quan đến một số bệnh đặc thù xuất hiện với tỷ lệ khá cao ở người Việt, 14,84%, nhưng lại hiếm ở châu Âu, dưới 0,5%. Ngược lại, các biến thể thuộc HNRNPUL2 và BSCL2, có liên quan đến chứng loạn dưỡng mỡ toàn thân bẩm sinh và ung thư vú, có tỷ lệ dưới 10% ở người Việt Nam nhưng lại phổ biến hơn ở các quần thể khác, 28,93% ở châu Âu và 28,12% ở Nam Á.
Trong thời gian tới, nhóm sẽ sử dụng VN1K để thực hiện các nghiên cứu “dự đoán nguy cơ các bệnh ung thư, chuyển hóa, lão hóa phổ biến ở người Việt và khả năng đáp ứng với các loại thuốc thường dùng”, TS Nam cho biết.
GS Vũ Hà Văn cho biết, các ứng dụng trong thời gian tới sẽ bao gồm xét nghiệm y tế dự phòng, dự đoán nguy cơ bệnh để thay đổi lối sống, xác định khả năng đáp ứng thuốc để lựa chọn dược phẩm nhập khẩu phù hợp với dân số Việt Nam.
Một trong những ứng dụng nổi bật của VN1K đến nay là VinGenChip, do GeneStory, công ty do một số thành viên trong nhóm nghiên cứu đồng sáng lập với sự đầu tư của tập đoàn Vingroup và một số nhà đầu tư khác, phát triển dựa trên bộ dữ liệu đã xây dựng. Con chip có khả năng phân tích đồng thời hàng chục nghìn biến thể di truyền đặc trưng của người Việt giúp định danh cá thể, dự đoán đáp ứng thuốc, sàng lọc nguy cơ bệnh và nghiên cứu di truyền quần thể. Sản phẩm đang được sử dụng thử nghiệm trong Dự án Ngân hàng gene liệt sĩ và thân nhân, cũng như chiến dịch 500 ngày đêm tìm mộ liệt sĩ. Với việc tối ưu hóa trên hệ gene người Việt, chip có độ chính xác cao khi đối sánh dữ liệu ADN thân nhân và hài cốt và có chi phí rẻ hơn nhiều lần so với các giải pháp nhập khẩu.
Theo GS Văn, VN1K là nền tảng mở ra các giải pháp ứng dụng giá trị lớn, có thể đo đếm được, thông qua cải thiện sức khỏe cộng đồng, giảm gánh nặng bệnh tật, tăng hiệu quả điều trị. Các giải pháp này sẽ không khả thi hoặc hiệu quả thấp nếu “nhập khẩu”, do không dựa trên dữ liệu gene người Việt.
“Y tế cá thể hóa dựa trên nghiên cứu này có tiềm năng rất lớn, tuy nhiên thương mại hóa vẫn là thách thức trong bối cảnh khái niệm y học dự phòng ở Việt Nam chưa phổ biến”, ông đánh giá.
Theo nhóm nghiên cứu, hạn chế lớn nhất của VN1K hiện nay là kích thước mẫu tương đối nhỏ so với quy mô dân số cũng như so với các bộ dữ liệu tương tự trên thế giới. Nhóm kỳ vọng tiếp tục có sự đầu tư dài hạn và sự tham gia của nhà nước, tương tự với các dự án giải mã gene lớn trên thế giới, để tiếp tục mở rộng nghiên cứu và ghi nhận nhiều thông tin hơn về bộ gene người Việt.
VN1K được kỳ vọng không chỉ là nền tảng cho các nghiên cứu quy mô lớn về di truyền học và AI trong y sinh học nói chung mà còn cho nhiều ứng dụng mới trong y học chính xác, y học dự phòng và chăm sóc sức khỏe cá thể hóa, góp phần đưa các thành tựu của di truyền học, thống kê và AI đến gần hơn với hệ thống y tế và người dân Việt Nam.
Theo PhoneArena, báo cáo cho biết Apple đã chấp nhận mức giá tăng mạnh đối với các mô-đun bộ nhớ từ hai nhà sản xuất lớn là Samsung và SK Hynix mà không cần đàm phán. Jukan, một chuyên gia về bộ nhớ, chia sẻ trên X rằng việc Apple cố tình gom hết nguồn cung DRAM, ngay cả khi phải chịu lỗ trong ngắn hạn, sẽ khiến các đối thủ không thể sản xuất đủ sản phẩm chất lượng, từ đó giúp công ty chiếm lĩnh thị trường.
Mặc dù có thể phải chịu một số khoản lỗ, nhưng việc sản xuất đủ số lượng smartphone cao cấp sẽ giúp Apple gia tăng thị phần toàn cầu. Không chỉ có vậy, công ty cũng 'lấn sân' sang phân khúc rẻ hơn với việc ra mắt iPhone 17e chỉ một năm sau khi phát hành iPhone 16e, đồng thời giới thiệu MacBook Neo với giá hấp dẫn cùng hiệu năng mạnh mẽ.
Nếu chiến lược của Apple là loại bỏ phần lớn đối thủ cạnh tranh thông qua chiến lược giá cả, đây sẽ là một bước đi tính toán kỹ lưỡng nhằm mang lại lợi nhuận lớn cho công ty. Để chứng minh, MacBook Neo thực sự đã đe dọa thị trường máy tính xách tay Windows và Chromebook, cho phép Apple kiểm soát thị trường này tốt hơn.
Tuy nhiên, Apple cũng cần cân nhắc kỹ lưỡng các diễn biến ở thời điểm hiện tại. Nếu tình trạng thiếu hụt bộ nhớ được cải thiện nhanh chóng, nhà sản xuất iPhone hoàn toàn có thể phải chịu tổn thất lớn mà không thu được lợi ích nào.
Trong khi tuyên bố của Jukan rất thú vị, mọi thứ vẫn chỉ là ý kiến từ cái nhìn của vị chuyên gia về bộ nhớ này. Apple có thể đang chấp nhận mua lượng lớn DRAM với mức giá cao, nhưng cũng có khả năng công ty chỉ muốn đảm bảo nguồn cung cho các sản phẩm sắp ra mắt như iPhone màn hình gập.
Năm 2023, Apple gây chú ý khi ra mắt iPhone 15 Pro với khung titan, thay thế thép không gỉ từng gắn bó với dòng iPhone Pro suốt nhiều năm. Mặc dù Apple không đưa ra lý do cụ thể cho quyết định này, nhưng trong thông cáo báo chí, công ty nhấn mạnh "Titanium chuẩn hàng không vũ trụ vừa chắc chắn vừa nhẹ, mang đến những mẫu Pro nhẹ nhất từ trước đến nay".
Động thái của Apple được đưa ra trong bối cảnh trọng lượng iPhone đã trở thành mối quan tâm lớn trong năm 2023, khi các mẫu iPhone Pro ngày càng nặng hơn qua từng thế hệ. Trước đây, thép không gỉ đã đóng vai trò quan trọng trong thiết kế màn hình tràn viền của iPhone X, nơi độ bền là ưu tiên hàng đầu. Tuy nhiên, ba năm sau, Apple đã thay đổi thiết kế khi chuyển từ cạnh cong sang cạnh phẳng nhằm cải thiện tính thẩm mỹ, khiến thép không gỉ không còn quá quan trọng.
Khá thú vị, chỉ hai năm sau khi sử dụng titan cho các mẫu Pro, Apple đã ngừng sử dụng titan khi ưu tiên khả năng làm mát với khung bằng nhôm và buồng hơi tích hợp trên các mẫu iPhone 17 Pro. Dẫu vậy, Apple vẫn sử dụng titan cho iPhone Air siêu mỏng.
Việc chuyển mình từ titan sang vật liệu nhôm, vốn từng được sử dụng trước đây, cho iPhone 17 Pro khiến không ít người đặt dấu hỏi về khả năng Apple sẽ quay trở lại với thép không gỉ, đặc biệt khi nhiều người đã phàn nàn về độ bền của nhôm. Tuy nhiên, bất chấp những hạn chế mà vật liệu nhôm gặp phải, Apple dường như sẽ tiếp tục theo đuổi mục tiêu giảm trọng lượng và cải thiện khả năng tản nhiệt cho các mẫu iPhone Pro trong tương lai.
Chính vì vậy, khả năng quay lại thép không gỉ cho iPhone là rất thấp. Hiện nay, những sản phẩm hiếm hoi còn sử dụng thép không gỉ của Apple chủ yếu là một số mẫu dây đeo Apple Watch và nắp pin của AirTag.
Google Maps đã trở thành một công cụ thiết yếu cho người dùng trong việc điều hướng và tìm kiếm thông tin địa lý. Tuy nhiên, một số người có thể gặp khó khăn trong việc phân biệt các tính năng của ứng dụng này, đặc biệt là với các đường màu xanh, có thể gây nhầm lẫn cho không ít người dùng.
Chẳng hạn, các tuyến đường thủy được hiển thị bằng màu xanh lam có thể bị hiểu nhầm là đường bộ, trong khi đường bộ đã được chuyển sang màu xám từ năm 2023. Trước năm 2023, đường bộ được hiển thị bằng màu vàng, trong khi nước có màu xanh lam đậm. Giờ đây, màu xanh lam biểu thị cho tất cả các vùng nước, bao gồm hồ, biển, sông và kênh đào. Sự nhầm lẫn này thường xuyên xảy ra ở những thành phố có hệ thống kênh đào bố trí theo dạng lưới.
Google Maps đã trải qua một cuộc tái thiết kế lớn từ năm 2020, với việc giảm bảng màu từ hơn 700 xuống chỉ còn 25 màu. Mùa hè năm đó, ứng dụng đã được cập nhật với nhiều màu sắc hơn và độ chính xác cao hơn, giúp người dùng dễ dàng nhận diện địa hình thực tế. Năm 2021, Google bổ sung chi tiết cho đường sá, bao gồm vỉa hè và lối đi bộ, nhằm cải thiện trải nghiệm điều hướng.
Đến cuối năm 2023, Google tiếp tục cập nhật ứng dụng với bảng màu mới cho đường phố và thành phố, dẫn đến sự bối rối cho một số người dùng. Đường phố đã chuyển từ màu vàng sang màu xám, trong khi đường thủy chuyển sang màu xanh nhạt. Mặc dù có sự thay đổi, người dùng vẫn sẽ thấy cùng một bảng màu trên các nền tảng khác nhau như Android, iPhone hay web.
Để phân biệt các sắc thái khác nhau của màu xanh trên Google Maps, người dùng có thể chuyển sang chế độ Vệ tinh để xem rõ hơn. Đường thủy sẽ hiển thị màu xanh lam, bao gồm cả các kênh đào. Khi kích hoạt Chế độ xem Phố (Street View), người dùng sẽ thấy lớp phủ màu xanh lam nhạt trên các con đường để ám chỉ các khu vực đã được lập bản đồ bởi xe Street View của Google.
Vào năm ngoái, Google Maps đã thực hiện một bản cập nhật lớn về giao thông công cộng nhằm giúp người dùng dễ dàng nhận diện các tuyến giao thông công cộng với nhiều màu sắc khác nhau. Để làm quen với các màu sắc này, người dùng có thể khám phá các chế độ khác nhau ở nhiều thành phố, trong đó Amsterdam (Hà Lan) là một điểm khởi đầu lý tưởng nhờ vào hệ thống kênh đào phong phú.
