Chưa bao giờ người trẻ kết nối nhiều như hôm nay, nhưng cũng chưa bao giờ người lớn lo lắng nhiều đến thế trước những tổn thương từ mạng xã hội ở các em.
Mạng xã hội đang mở rộng thế giới của thanh thiếu niên, nhưng cũng có thể âm thầm thu hẹp khả năng tập trung, năng lực tự kiểm soát và sự bình yên nội tâm nếu thiếu bản lĩnh số cần thiết.
Theo báo cáo năm 2024 của Văn phòng Khu vực châu Âu thuộc WHO, tình trạng sử dụng mạng xã hội có vấn đề ở thanh thiếu niên đang gia tăng đáng kể tại nhiều quốc gia. Các biểu hiện thường gặp gồm khó kiểm soát thời gian trực tuyến, lệ thuộc cảm xúc và suy giảm chất lượng giấc ngủ – những yếu tố được xem là có liên hệ với sức khỏe tâm thần và sự ổn định tâm lý.
UNICEF từng cảnh báo rằng trẻ em hôm nay không chỉ lớn lên trong đời sống thực mà còn trưởng thành giữa một “hệ sinh thái số” đầy cơ hội và cả nguy cơ. Bắt nạt trực tuyến, xâm phạm dữ liệu cá nhân, thao túng hành vi hay tiếp cận nội dung độc hại đang trở thành những rủi ro nếu người trẻ thiếu năng lực tự bảo vệ và thiếu sự đồng hành cần thiết từ người lớn.
Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu và khảo sát về đời sống học đường cho thấy không ít học sinh rơi vào tình trạng giảm khả năng tập trung học tập, lệ thuộc vào tương tác ảo và gia tăng căng thẳng tâm lý do sử dụng mạng xã hội quá mức. Điều đó cho thấy đây không còn đơn thuần là câu chuyện công nghệ, mà đã trở thành một vấn đề giáo dục và phát triển con người.
Thực tế trên thế giới và tại Việt Nam đã xuất hiện nhiều tình huống nguy hiểm liên quan đến mạng xã hội ở nhóm vị thành niên. Đó là những thử thách độc hại được lan truyền trên TikTok hay YouTube khiến trẻ em tự gây nguy hiểm cho bản thân. Hay các vụ bắt nạt trực tuyến kéo dài làm học sinh rơi vào khủng hoảng tâm lý, mất niềm tin hoặc thu mình khỏi các mối quan hệ xã hội.
Một số nghiên cứu về tâm lý học truyền thông cũng ghi nhận việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung kích thích nhanh, hình ảnh bạo lực hoặc chuẩn mực ngoại hình phi thực tế có thể làm gia tăng cảm giác tự ti, lo âu và áp lực xã hội ở thanh thiếu niên.
Điều đáng lưu ý là tác động của mạng xã hội thường diễn ra âm thầm nhưng có sức bào mòn đáng lo ngại. Không phải lúc nào cũng là những cú sốc lớn, mà nhiều khi là sự xói mòn dần khả năng tập trung, năng lực tự kiểm soát và sự ổn định cảm xúc của người trẻ và hàng loạt những vấn đề khác về cảm xúc, nhận thức, ứng xử.
Rõ ràng, không một phần mềm kiểm soát nào đủ sức bảo vệ một đứa trẻ nếu chính đứa trẻ không có bản lĩnh số và chưa đủ năng lực để làm chủ thế giới số.
Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đã bắt đầu áp dụng các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn. Từ 0h ngày 10-12-2025, Úc trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới quyết chặn quyền truy cập của người dưới 16 tuổi vào các nền tảng mạng xã hội bao gồm TikTok, YouTube của Alphabet, cùng với Instagram và Facebook của Meta.
Dù còn nhiều tranh luận, quyết định này phản ánh xu hướng toàn cầu trong việc tăng cường bảo vệ trẻ em trên không gian số.
Tại Việt Nam, cách tiếp cận hiện nay mang tính quản lý kết hợp giáo dục hơn là cấm tuyệt đối. Luật An ninh mạng cùng Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp và sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng đã quy định rõ: trẻ dưới 16 tuổi khi đăng ký tài khoản mạng xã hội phải sử dụng thông tin của cha mẹ hoặc người giám hộ; đồng thời cha mẹ có trách nhiệm giám sát nội dung trẻ truy cập, đăng tải và chia sẻ.
Đây là một định hướng có tính pháp lý nhưng đồng thời cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình trong giáo dục và bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.
Tuy nhiên, nếu tiếp cận vấn đề chỉ bằng góc nhìn “cấm hay không cấm”, chúng ta có thể bỏ qua đặc điểm tâm lý rất quan trọng của lứa tuổi vị thành niên. Không ít học sinh hiện nay xem mạng xã hội như một không gian kết nối, học tập, giải trí và thể hiện bản thân. Khi bị cấm đoán một cách đơn giản, các em dễ xuất hiện tâm lý phản kháng, tìm cách vượt rào hoặc chuyển sang những nền tảng khó kiểm soát hơn.
Cần nhận ra rằng việc giới hạn người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội không nên được nhìn như một sự cấm đoán giản đơn, mà là một khoảng lùi cần thiết để bảo vệ sự phát triển tâm lý, cảm xúc và năng lực tự kiểm soát của người trẻ.
Trong giáo dục có những giới hạn mang ý nghĩa bảo vệ. Giống như trẻ em chưa đủ tuổi để lái xe hay sử dụng chất kích thích, việc giới hạn tiếp cận mạng xã hội ở một độ tuổi nhất định cũng cần được nhìn như một giải pháp dự phòng cho sự an toàn phát triển.
Việc xác thực độ tuổi, giới hạn thời gian sử dụng, kiểm soát nội dung độc hại và tăng trách nhiệm của các nền tảng công nghệ là những biện pháp quan trọng nhằm bảo vệ trẻ vị thành niên. Nhà trường cũng cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng tự bảo vệ và hỗ trợ tâm lý học đường cho học sinh.
Giá trị cốt lõi của giáo dục là giúp con người hình thành năng lực tự điều chỉnh từ bên trong. Điều giúp người trẻ an toàn lâu dài không phải là sự giám sát liên tục, mà là khả năng tự nhận diện nguy cơ và tự điều chỉnh hành vi. Khi mỗi cá nhân chưa đảm bảo các yêu cầu tối thiểu sử dụng mạng xã hội thì việc cần tiếp tục chuẩn bị, chờ độ “chín” để làm chủ mạng xã hội là rất cần thiết.
Điều cũng cần nhấn mạnh là trách nhiệm xã hội của các nền tảng mạng xã hội, cơ quan quản lý và cả những nhà đầu tư công nghệ. Không thể nói đến đổi mới số nếu lợi nhuận được đặt cao hơn sự an toàn của trẻ em. Thuật toán không thể vô cảm trước những tổn thương tâm lý, sự lệ thuộc hành vi hay các nội dung độc hại đang len vào đời sống người trẻ mỗi ngày.
Một không gian mạng lành mạnh không chỉ được tạo ra bằng công nghệ hiện đại, mà còn bằng đạo đức số, trách nhiệm xã hội và cam kết bảo vệ con người, đặc biệt là trẻ vị thành niên.
Trong bức tranh ấy, vai trò của phụ huynh đặc biệt quan trọng. Nghị định 147/2024/NĐ-CP không chỉ là một quy định quản lý hành chính mà còn là lời nhắc mạnh mẽ về trách nhiệm giáo dục của gia đình trong thời đại số.
Nhiều cha mẹ đang cố quản lý con trên mạng xã hội, nhưng lại quên rằng chính sự cô đơn trong đời sống thực mới khiến trẻ tìm nơi trú ẩn trên không gian số. Hơn thế, trẻ em không thể có năng lực sử dụng mạng xã hội lành mạnh nếu người lớn hoàn toàn buông lỏng việc đồng hành, hỗ trợ.
Nhiều phụ huynh hiện nay giao điện thoại cho con như một công cụ giải trí nhưng lại ít quan tâm đến việc con đang tiếp xúc với nội dung gì, chịu ảnh hưởng từ ai hay đang gặp khó khăn tâm lý nào trên không gian mạng.
Thực tế cho thấy trẻ học từ hành vi của người lớn nhiều hơn từ những lời nhắc nhở. Một gia đình biết đối thoại, biết thiết lập nguyên tắc sử dụng thiết bị và biết làm gương trong văn hóa số sẽ tạo ra nền tảng bảo vệ hiệu quả hơn rất nhiều. Đó cũng là cách để phụ huynh dành thời gian thực, tiếp cận thực, quan tâm thực và sẻ chia thực đúng tương tác.
Suy cho cùng, giáo dục vẫn là sức mạnh căn cơ và bền vững nhất. Giáo dục để trẻ biết sử dụng mạng xã hội như một công cụ hỗ trợ học tập, kết nối và phát triển bản thân thay vì lệ thuộc vào nó. Giáo dục để học sinh biết kiểm chứng thông tin, biết bảo vệ dữ liệu cá nhân, biết ứng xử văn minh và biết giới hạn thời gian sử dụng.
UNESCO từng nhấn mạnh rằng năng lực số và năng lực công dân số đang trở thành một phần quan trọng của giáo dục công dân trong thế kỷ XXI. Một đứa trẻ biết bơi sẽ an toàn hơn nhiều so với một đứa trẻ chỉ được dạy tránh xa nước. Cũng vậy, một học sinh có năng lực số, có bản lĩnh tâm lý và có giá trị sống rõ ràng sẽ có khả năng đi qua không gian mạng mà không đánh mất chính mình.
Không ít người trẻ nghĩ mình đang sử dụng mạng xã hội, nhưng thực tế lại đang bị mạng xã hội sử dụng cảm xúc và sự chú ý của chính mình. Mạng xã hội nguy hiểm nhất không phải khi nó quá mạnh, mà khi người sử dụng quá yếu trước nó.
Việc quy định sử dụng mạng xã hội theo độ tuổi là cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Nhưng điều quan trọng hơn là không hiểu chữ “cấm” theo nghĩa giản đơn của việc đóng lại một cánh cửa. Đó phải là một quá trình lựa chọn phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ, đi kèm với sự chuẩn bị, đồng hành và điều chỉnh theo thời gian.
Không thể xây dựng tương lai số cho trẻ em bằng những thuật toán chỉ ưu tiên thời gian tương tác và lợi nhuận quảng cáo. Có những giới hạn được đặt ra không phải vì xã hội thiếu niềm tin vào người trẻ, mà vì người lớn cần có trách nhiệm bảo vệ sự trưởng thành của các em trước khi quá nhiều tổn thương âm thầm xảy ra trên không gian số.
Khi gia đình, nhà trường, chính sách và xã hội cùng tạo thành một hệ sinh thái giáo dục số đúng nghĩa, mạng xã hội sẽ không chỉ là vùng nguy cơ cần kiểm soát mà còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ cho sự trưởng thành của thế hệ trẻ.
Ngày 2/6, thông tin từ Bệnh viện Đa khoa Tp.Vinh cho biết, Khoa Hồi sức tích cực - Chống độc vừa cứu sống một bệnh nhân nguy kịch do nhiễm liên cầu lợn gây sốc nhiễm khuẩn, toan chuyển hóa nặng và suy đa tạng.
Bệnh nhân H.N.M. (58 tuổi, trú tại Nghệ An) nhập viện trong tình trạng tụt huyết áp nghiêm trọng, được chẩn đoán sốc nhiễm khuẩn, toan chuyển hóa nặng.
Chỉ sau khoảng 1 giờ nhập viện, trên da tứ chi của bệnh nhân xuất hiện nhiều mảng tím nhạt rải rác. Khai thác bệnh sử cho thấy, khoảng 3 ngày trước khi nhập viện, bệnh nhân có ăn lòng lợn.
Nhận thấy bệnh nhân có nhiều dấu hiệu điển hình của nhiễm liên cầu lợn, các bác sĩ đã đặt nội khí quản, tiến hành lọc máu và sử dụng kháng sinh ngay trong giờ đầu.
Tuy nhiên, chỉ sau 1 ngày điều trị, bệnh nhân xuất hiện suy đa phủ tạng, đông máu rải rác trong lòng mạch (DIC), tiên lượng rất nặng, nguy cơ tử vong cao.
Trước tình thế nguy kịch, các bác sĩ tiếp tục hội chẩn, đưa ra phác đồ điều trị tối ưu. Bệnh nhân được sử dụng kháng sinh theo kháng sinh đồ, truyền các chế phẩm máu và lọc máu liên tục bằng quả lọc M100 nhằm kiểm soát tình trạng rối loạn đông máu. Sau 72 giờ, tình trạng huyết động của bệnh nhân bắt đầu cải thiện, các chỉ số nhiễm trùng giảm dần.
Bác sĩ Ngô Nam Hải, Trưởng khoa Hồi sức tích cực, Bệnh viện Đa khoa Tp. Vinh, cho biết bệnh nhân nhập viện trong tình trạng đặc biệt nguy kịch, diễn biến bệnh rất nhanh và nguy cơ tử vong luôn hiện hữu.
"Nhờ được can thiệp kịp thời, sử dụng kháng sinh ngay trong giờ đầu kết hợp lọc máu liên tục và hồi sức tích cực, bệnh nhân dần vượt qua giai đoạn nguy hiểm nhất".
Sau 10 ngày điều trị tích cực, người bệnh đã tỉnh táo hoàn toàn, tiếp xúc tốt, thể trạng cải thiện rõ rệt, không còn tình trạng nhiễm trùng hay rối loạn đông máu.
Theo bác sĩ Ngô Nam Hải, liên cầu lợn là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Streptococcus suis gây ra. Đây là bệnh lây truyền từ động vật sang người, chủ yếu từ lợn mắc bệnh.
Bệnh có thể lây nhiễm khi con người tiếp xúc trực tiếp với lợn bệnh trong quá trình chăn nuôi, giết mổ, vận chuyển hoặc ăn các sản phẩm từ lợn chưa được nấu chín kỹ như tiết canh, thịt tái, phủ tạng. Vi khuẩn cũng có thể xâm nhập qua các vết thương hở hoặc niêm mạc rồi đi vào máu, gây nhiễm trùng nặng.
Sau khi nhiễm liên cầu lợn, người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng như sốt cao, đau đầu, rối loạn ý thức, xuất huyết dưới da hoặc nổi các mảng tử ban. Khi các mảng tử ban xuất hiện trên da, bệnh thường đã bước sang giai đoạn nặng với tỉ lệ tử vong cao hoặc có nguy cơ để lại nhiều di chứng nghiêm trọng như điếc, cứng khớp, tổn thương thận.
Các bác sĩ khuyến cáo người dân tuyệt đối không giết mổ, chế biến hoặc tiêu thụ lợn ốm, lợn chết; không ăn tiết canh, thịt lợn tái sống hay phủ tạng chưa được nấu chín kỹ. Chỉ nên sử dụng thịt lợn có nguồn gốc rõ ràng, đã qua kiểm dịch thú y.
Khi tiếp xúc với thịt lợn sống hoặc tham gia giết mổ, cần sử dụng đầy đủ phương tiện bảo hộ như găng tay, kính, ủng; tránh chế biến thực phẩm khi có vết thương hở chưa được xử lý an toàn. Đồng thời, cần rửa tay bằng xà phòng, vệ sinh dụng cụ chế biến thực phẩm sạch sẽ và đảm bảo môi trường chăn nuôi thông thoáng, hợp vệ sinh.
Bệnh nhân thường ngủ sâu ngay khi đang đi bộ hoặc làm việc, sau đó tỉnh dậy trong tình trạng mất ký ức, ảo giác và suy nhược. Cơn buồn ngủ kéo dài từ một ngày đến gần một tuần, khiến người bệnh lảo đảo, khó nói và mất phương hướng. Hiện tượng này xuất hiện ở mọi lứa tuổi và cả động vật. Cư dân địa phương cho biết các cơn buồn ngủ thường xuất hiện theo đợt, phổ biến lúc tuyết tan và thay đổi theo hướng gió.
Bà Lyubov Bilkova, một người từng trải qua 8 cơn buồn ngủ, kể với đài truyền hình Vesti (Nga): "Người bệnh lờ đờ như say xỉn, có thể ngủ thiếp ngay lúc đang trò chuyện".
Căn bệnh không trôi qua vô hại sau khi người dân tỉnh dậy. Các báo cáo y khoa ghi nhận nhiều trẻ em tại Kalachi mắc chứng bệnh não nhiễm độc. Ở người trưởng thành, tỷ lệ đột quỵ và thiếu máu não cục bộ tăng cao. Đặc biệt, nghiên cứu tâm lý chỉ ra hơn 90% nạn nhân có sự thay đổi về hành vi, thường xuyên cáu gắt và hung hăng do hệ thần kinh trung ương bị tổn thương bởi hóa chất.
Khi đó, các chuyên gia y tế loại trừ khả năng mắc chứng ngủ châu Phi do virus hay vi khuẩn. Các giả thuyết tập trung vào tàn dư ngành công nghiệp hạt nhân thời Liên Xô, do làng Kalachi nằm cạnh Krasnogorsk - thị trấn từng khai thác quặng uranium. Dù mỏ đóng cửa từ cuối thập niên 1980, cư dân cho rằng khu mỏ bỏ hoang gây hậu quả sức khỏe.
Ông Artem Grigoriev, Trưởng bộ phận nghiên cứu Viện An toàn Bức xạ thuộc Trung tâm Hạt nhân Quốc gia Kazakhstan, cho biết: "Nồng độ radon - một loại khí phóng xạ không màu, không mùi, được hình thành do sự phân hủy urani trong đất, nước và đá - tại đây cao gấp 4-5 lần bình thường, có thể xuất phát từ các mỏ quặng uranium lân cận".
Năm 2015, đại diện chính phủ Kazakhstan công bố sự tích tụ khí carbon monoxide (CO) và hydrocarbon từ các mỏ cũ làm sụt giảm nồng độ oxy trong không khí, gây ra bệnh buồn ngủ. Sau kết luận này, chính quyền tổ chức sơ tán phần lớn cư dân, khu vực này chính thức đóng cửa từ năm 2015.
Tuy nhiên, đến năm 2020, tiến sĩ Byron Crape cùng các cộng sự tại Đại học Nazarbayev (Kazakhstan) đưa ra kết quả nghiên cứu mới, bác bỏ giả thuyết ngộ độc khí CO. Khảo sát hơn 200 cư dân cho thấy toàn bộ người bệnh dùng chung nguồn nước từ một nhà cung cấp.
Tiến sĩ Crape cho biết hóa chất quân sự chôn dưới hầm mỏ cũ đã rò rỉ vào mạch nước ngầm. Nồng độ hóa chất hấp thụ khác nhau quyết định thời gian và tần suất ngủ của mỗi người. Giả thuyết này lý giải việc đàn gia súc uống nước sông hoàn toàn khỏe mạnh, trong khi vật nuôi uống nước máy lại ngủ dài. Hiện tượng chỉ xảy ra vào mùa đông do loại hóa chất này phân hủy khi nhiệt độ nước trên 1 độ C.
Về đích danh loại hóa chất, nhóm nghiên cứu cho biết hiện chưa thể gọi tên chính xác. Nguyên nhân là các hầm mỏ thời Liên Xô đã xuống cấp trầm trọng, có nguy cơ sụp đổ cao, khiến việc lấy mẫu trực tiếp từ các thùng chứa dưới lòng đất gặp nguy hiểm. Nhóm chuyên gia hiện phải sử dụng các phương pháp mô hình hóa và thiết bị bay không người lái để tiếp cận.
Từ năm 2016 đến nay, khu vực này không ghi nhận thêm ca bệnh mới. Nhóm nghiên cứu giả định các thùng chứa hóa chất đã rò rỉ hết nên không còn gây ô nhiễm nguồn nước.
Hiện tại, 124 gia đình vẫn bám trụ lại quê hương, sống giữa những dãy chung cư bỏ hoang và tàn tích của khu mỏ cũ. Nhịp sống của họ dần ổn định với công việc đồng áng và chăn nuôi gia súc, dù khu vực này nay chỉ còn là một "thị trấn ma" giữa thảo nguyên Kazakhstan.
Đó là khả năng học hỏi, thích nghi, hoàn thành tốt công việc và tạo ra giá trị ở bất kỳ môi trường nào dựa vào năng lực.
Ngọc Thảo (27 tuổi, TP.HCM) nói thực lực không chỉ nằm ở bằng cấp hay số năm kinh nghiệm, mà còn là khả năng thích nghi nhanh với môi trường mới, liên tục học hỏi và bắt kịp những thay đổi của thị trường lao động.
Khi có năng lực và tinh thần cầu tiến, người lao động sẽ không quá phụ thuộc vào một vị trí hay một công ty cụ thể.
"Điều quan trọng là mình không sợ mất công việc hiện tại, vì biết rằng nếu không còn phù hợp ở đây thì vẫn có thể tìm được cơ hội khác. Sự tự tin ấy cũng đến từ kỹ năng, kinh nghiệm và khả năng thích nghi, chứ không phải ổn định", Thảo chia sẻ.
Còn Trọng Minh (27 tuổi, nhân viên văn phòng tại TP.HCM) cho rằng khái niệm "công việc ổn định" đang dần được định nghĩa lại trong thời đại công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng.
Sự bùng nổ của AI khiến nhiều vị trí công việc có thể bị thay thế hoặc thay đổi theo những cách khó lường. Vì vậy, thay vì chỉ tìm kiếm một công việc ổn định, người lao động cần đặt câu hỏi làm thế nào để trở thành người có giá trị bằng chính năng lực của mình.
"Để làm được điều đó, mỗi người cần không ngừng học hỏi, nâng cao năng lực chuyên môn và khả năng thích ứng với những thay đổi mới. Nhưng điều quan trọng nhất vẫn là xây dựng được giá trị cốt lõi của bản thân như nhân cách, lòng yêu thương, sự tử tế và trách nhiệm. Đó là những điều mà AI có thể hỗ trợ nhưng rất khó thay thế hoàn toàn", Minh chia sẻ.
Vương Khánh (28 tuổi, TP.HCM) cho biết điều anh lo ngại nhất không phải là công việc khó hay áp lực, mà là mình đánh mất khả năng làm việc và phát triển.
Khánh nói không muốn phụ thuộc vào bất kỳ ai mà luôn cố gắng xây dựng năng lực tự thân.
Những thử thách trong công việc ở giai đoạn đầu có thể khiến nhiều người cảm thấy áp lực, nhưng điều quan trọng là giữ được tâm lý vững vàng, sẵn sàng nhận nhiệm vụ và nỗ lực hết mình để vượt qua.
"Ban đầu có thể thấy khó thật, nhưng không sao cả. Chỉ cần mình dám làm, dám học và kiên trì theo đuổi thì sẽ tiến bộ từng ngày", Khánh nói.
Anh cũng cho rằng tuổi trẻ là giai đoạn thích hợp nhất để trải nghiệm và thử sức ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Những va vấp hay sai lầm ở thời điểm này đều có thể trở thành bài học quý giá cho tương lai.
"Khi còn trẻ, hãy mạnh dạn thử những điều mới vì sau này. Khi có nhiều trách nhiệm hơn, không phải lúc nào mình cũng có cơ hội hoặc được phép mắc sai lầm như trước", anh nói.
