Sau 25 năm đồng hành cùng Tiếp sức mùa thi, nếu nhìn lại ở quy mô quốc gia, bà nghĩ chương trình này đã góp phần thay đổi điều gì lớn nhất trong văn hóa giáo dục và tinh thần xã hội VN?
Bà Trần Phương Nga: Nhìn lại hành trình một phần tư thế kỷ, sự thay đổi lớn nhất mà Tiếp sức mùa thi mang lại không nằm ở những con số, mà là sự chuyển dịch trong nhận thức của xã hội: biến một kỳ thi áp lực, lo âu thành một trải nghiệm ấm áp, nơi các em luôn có cộng đồng đồng hành.
Sự đồng hành này chính là cách hiện thực hóa niềm tin lớn nhất của Tập đoàn: “Học hỏi để hạnh phúc trọn đời – Happy Learning Life'”. Việc học hay việc thi, suy cho cùng không phải là áp lực nặng nề, mà là hành trình để các em lớn lên trong sự yêu thương và hạnh phúc.
Trước đây, thi cử là câu chuyện riêng của mỗi gia đình, một cuộc chiến cân não mà sĩ tử phải tự vượt qua. Tiếp sức mùa thi xuất hiện đã chứng minh giáo dục là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Từ đó, chương trình đã khơi dậy và định hình một “văn hóa hỗ trợ” rất đẹp trong giáo dục VN – nơi người đi trước dìu dắt, nâng đỡ người đi sau, xóa nhòa khoảng cách giàu nghèo, vùng miền để không một học sinh nào bị bỏ lại phía sau.
Về mặt tinh thần, 25 năm qua chương trình đã góp phần tạo nên một biểu tượng đẹp cho thanh niên VN: sống tử tế, trách nhiệm và chủ động dấn thân. Đây cũng là mục tiêu xuyên suốt của các tổ chức thanh niên, sinh viên qua các phong trào lan tỏa lớn.
Giờ đây, Tiếp sức mùa thi đã trở thành một “ký ức tập thể” gắn kết các thế hệ người Việt, truyền đi nguồn cảm hứng mạnh mẽ để cộng đồng cùng chung tay đóng góp và sẻ chia nhiều hơn.
Có ý kiến cho rằng những chương trình như Tiếp sức mùa thi không chỉ hỗ trợ thi cử, mà thực chất đang góp phần hình thành một thế hệ công dân biết sẻ chia, trách nhiệm và phụng sự cộng đồng. Bà nhìn nhận vai trò giáo dục ngoài lớp học này như thế nào?
Tôi hoàn toàn đồng ý. Những bài học lớn nhất về tình người và nhân cách thường không nằm trong sách giáo khoa, mà đến từ chính những trải nghiệm thực tế.
Khi các bạn trẻ thức khuya dậy sớm, dành thời gian và công sức để giúp đỡ những người khác, đó là lúc tinh thần công dân được hình thành một cách tự nhiên nhất. Qua mỗi mùa tiếp sức, người trẻ không chỉ học được sự đồng cảm, trách nhiệm, mà còn rèn luyện được kỹ năng làm việc nhóm và tính chủ động với các vấn đề của xã hội.
Đây là một hình thức “giáo dục trải nghiệm” rất quan trọng để nuôi dưỡng nên những con người toàn diện. Bởi một xã hội phát triển bền vững và văn minh cần những người không chỉ giỏi chuyên môn mà còn biết quan tâm đến cộng đồng, chung tay chia sẻ các trách nhiệm xã hội.
Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của đất nước. Theo bà, trách nhiệm lớn nhất của doanh nghiệp tư nhân trong thời đại mới có còn dừng ở tăng trưởng kinh tế, hay phải mở rộng sang việc kiến tạo giá trị xã hội và phát triển con người?
Tăng trưởng kinh tế giúp doanh nghiệp tự nuôi sống mình, nhưng biết lo cho con người và xã hội mới giúp doanh nghiệp sống mãi trong lòng người tiêu dùng.
Tại Thiên Long, các hoạt động trách nhiệm xã hội không phải là chi phí ngắn hạn, mà là khoản đầu tư dài hạn vào tài sản lớn nhất của đất nước: con người. Khi đồng hành cùng giáo dục, chúng tôi đang góp phần xây dựng một nền móng vững chắc. Xã hội có văn minh, tri thức có phát triển thì doanh nghiệp mới có môi trường để tăng trưởng bền vững. Đó là mối quan hệ cộng sinh.
Doanh nghiệp ngày nay không thể chỉ đo thành công bằng doanh thu. Vai trò lớn hơn là tạo ra giá trị dài hạn cho cộng đồng, cân bằng giữa kinh tế và trách nhiệm xã hội. Đây cũng là bài toán giúp doanh nghiệp phát triển bền vững.
Đồng hành cùng giáo dục là chiến lược xuyên suốt từ ngày đầu thành lập, chúng tôi kiên trì với sứ mệnh mang lại trải nghiệm học tập hạnh phúc, để việc học là niềm vui chứ không phải gánh nặng. Chỉ khi đó, giáo dục mới có thể khai phóng và phát triển tối ưu tiềm năng riêng có của mỗi người.
Từ góc nhìn của một doanh nghiệp VN đã đi cùng giáo dục suốt nhiều thập niên, bà đánh giá thế nào về mối quan hệ giữa giáo dục, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia?
Mối quan hệ này là một chuỗi giá trị nhân quả tất yếu. Giáo dục chính là cái gốc, con người là cái thân, còn sự giàu mạnh của đất nước chính là hoa trái. Gốc có vững, có sâu thì thân mới khỏe, hoa trái mới ngọt được.
Là một doanh nghiệp trực tiếp sử dụng lao động và vận hành chuỗi cung ứng, chúng tôi hiểu rất rõ rằng sức mạnh của VN khi bước ra thế giới nằm ở trí tuệ và bàn tay của thế hệ trẻ. Vì vậy, đầu tư cho giáo dục, chăm chút cho từng học sinh từ cây bút, quyển vở cho đến niềm vui học hỏi mỗi ngày chính là cách Thiên Long mong muốn được góp phần xây dựng nền móng cho một VN tự cường và sáng tạo trong tương lai.
Sau 25 năm chứng kiến hàng triệu sinh viên tình nguyện khoác áo xanh tình nguyện, điều gì khiến bà tin tưởng nhất vào thế hệ trẻ VN hôm nay?
Đôi lúc xã hội hay lo lắng thế hệ trẻ bây giờ được sống đầy đủ quá, lại mê công nghệ nên dễ khép kín hay thờ ơ. Nhưng suốt 25 năm qua, từ những ngày đầu Thiên Long đồng hành cùng chiến dịch, cứ nhìn màu áo xanh tình nguyện ra quân là tôi thấy vững tâm hơn nhiều. Có đi cùng, có trò chuyện mới thấy các bạn trẻ hôm nay đáng tin và đáng tự hào lắm.
Sự tin tưởng đó trước hết đến từ tinh thần sẵn sàng hành động vì cộng đồng. Người trẻ hôm nay quan tâm nhiều hơn tới các giá trị xã hội, môi trường và phát triển bền vững. Các bạn trẻ không chỉ muốn thành công cho riêng mình mà còn muốn tạo ra tác động tích cực cho xã hội. Các bạn bây giờ giỏi lắm, năng động và rất nhạy bén; đi làm tình nguyện không chỉ bằng cái công, cái sức thuần túy, mà dùng công nghệ để giúp thí sinh nhanh hơn, chu đáo hơn.
Dù thế giới đổi thay hay công nghệ hiện đại thế nào, cái cốt lõi là lòng trắc ẩn và sự sẻ chia của người trẻ vẫn vẹn nguyên ở đó. Các bạn không bớt đi lòng tốt, mà đang làm cho nó trở nên năng động, thực tế và lan tỏa mạnh mẽ hơn. Nhìn vào nguồn năng lượng tích cực này, Thiên Long như được tiếp sức để kiên trì đi tiếp hành trình của mình với một niềm tin lớn vào tương lai.
Hùng kể khoảng 5 giờ 30 phút mỗi ngày, khi nhiều người còn đang ngủ, thì bản thân đã có mặt trên những tuyến đường quanh nơi sinh sống với cuốc, xẻng, liềm, dao phát cỏ và đồ bảo hộ. Công việc của Hùng không phải mưu sinh mà là dọn dẹp những đoạn đường, vỉa hè bị cỏ dại, đất đá lấn chiếm, những nơi tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông.
Hùng cho biết bắt đầu công việc này khoảng 4 tháng trước. Ban ngày Hùng làm công việc giao hàng nên thường xuyên di chuyển qua nhiều tuyến đường. Chính những chuyến đi ấy giúp anh chàng nhận ra không ít biển báo bị cây cối che khuất, vỉa hè bị cỏ dại phủ kín hay đất đá tràn xuống lòng đường có nguy cơ gây mất an toàn.
"Mỗi lần đi qua những đoạn như vậy mình đều ghi nhớ để khi có thời gian rảnh vào sáng sớm, buổi trưa hay chiều tối thì quay lại dọn dẹp. Thay vì dành thời gian cho những việc vô bổ, mình muốn làm điều gì đó có ích hơn", Hùng chia sẻ.
Một đoạn đường trước và sau khi được Hùng dọn dẹp
Ngày nào cũng vậy, Hùng dành khoảng 2 tiếng đồng hồ để xúc đất, phát quang cây cối, dọn rác và cắt bỏ cỏ dại. Trung bình trong 2 tiếng đồng hồ, Hùng có thể dọn dẹp khoảng 100 m đường.
Để phục vụ công việc, Hùng tự chuẩn bị đầy đủ cuốc, xẻng, liềm, dao cắt cây, ủng và đồ bảo hộ. Theo Hùng, việc dọn dẹp không hề đơn giản khi nhiều bụi cỏ mọc bám chặt vào nền đất, đất đá văng vào người trong lúc làm. Nguy hiểm hơn là những bãi rác tự phát chứa mảnh kính, thủy tinh vỡ hay kim tiêm.
"Có thể mình không làm thì cũng sẽ có đơn vị vệ sinh môi trường xử lý, nhưng chắc sẽ phải chờ đợi. Cho nên mình thấy trước mắt và có khả năng thì cứ chủ động làm", Hùng nói.
Hùng kể không ít lần phải đối mặt với những ánh nhìn tò mò, dò xét khi một mình cặm cụi phát cỏ giữa trời nắng. Có người cho rằng anh chàng quá rảnh rỗi, lo chuyện bao đồng, thậm chí nghi ngờ làm chỉ để câu lượt xem trên mạng xã hội.
Một đoạn đường, vỉa hè đã trở nên sạch sẽ, thông thoáng và gọn gàng hơn sau khi được cải tạo, dọn dẹp
"Điều khó khăn nhất không phải là công việc nặng nhọc mà là những suy nghĩ tiêu cực của một số người. Có người bảo mình rảnh quá, không biết nắng hay sao mà đi làm việc không đâu, có người lại nghĩ mình câu view, câu like. Mình chỉ cười thôi vì còn rất nhiều người hiểu và ủng hộ việc mình làm", Hùng tâm sự.
Chính những sự động viên giản dị của người đi đường đã tiếp thêm động lực để Hùng duy trì công việc suốt nhiều tháng qua. Hùng kể có người dừng xe mua tặng chai nước, có người nhận ra Hùng qua những đoạn video chia sẻ trên mạng xã hội rồi bày tỏ sự xúc động khi thấy con đường quen thuộc của mình được dọn sạch.
Thỉnh thoảng, một vài bạn trẻ ở địa phương cũng đến phụ giúp. Tuy nhiên, do Hùng thường làm vào sáng sớm hoặc giữa trưa nên số người tham gia chưa nhiều.
Hùng cho biết việc quay lại quá trình dọn dẹp và đăng lên mạng xã hội không phải để nổi tiếng mà mong lan tỏa ý thức giữ gìn môi trường đến nhiều người hơn. "Mỗi người chỉ cần góp một hành động nhỏ thôi, nếu ai cũng chung tay thì môi trường sẽ xanh, sạch hơn và cảnh quan cũng đẹp hơn rất nhiều", Hùng bày tỏ.
Hùng tâm sự những ngày đầu, vợ và người thân từng lo lắng vì sợ công việc ảnh hưởng đến sức khỏe. Tuy nhiên, sau khi được trang bị đầy đủ đồ bảo hộ, cả gia đình dần yên tâm hơn.
Trần Thúy Hà (27 tuổi, vợ của Hùng), cho biết ban đầu rất xót chồng khi thấy anh thường xuyên dọn dẹp vất vả ngoài trời. Tuy nhiên, sau khi chứng kiến những việc làm ý nghĩa của chồng được nhiều người ghi nhận, Hà dần chuyển từ lo lắng sang ủng hộ. "Khi thấy chồng làm được việc có ích cho cộng đồng, mình rất vui và tự hào. Giờ mình chỉ mong anh luôn giữ gìn sức khỏe và đảm bảo an toàn mỗi khi đi dọn dẹp", Hà chia sẻ.
Chị Nguyễn Thị Oanh (30 tuổi, ngụ xã Văn Giang, Hưng Yên), hàng xóm của Hùng, chia sẻ: "Có những hôm trời nắng nóng đến 38 - 40 độ C, Hùng vẫn mang cuốc, xẻng ra dọn dẹp đường phố. Công việc rất vất vả nhưng ngày nào tôi cũng thấy bạn ấy làm. Ở khu vực của tôi hiếm ai làm được như vậy nên mọi người cũng động viên, ủng hộ tinh thần. Nhờ việc làm của Hùng, nhiều tuyến đường, vỉa hè từng bị cỏ mọc um tùm nay đã sạch sẽ, thông thoáng hơn, người dân cũng có thêm không gian để đi bộ, tập thể dục. Tôi thấy đó là một việc làm tốt, rất có ích".
Năm nay là năm đầu tiên mà Nguyễn Phương Ngọc (sinh viên trường Đại học Quốc tế - ĐHQGHN) tham gia tiếp sức mùa thi. Phương Ngọc cho biết, trong kỳ thi năm ngoái, bản thân đã nhận được rất nhiều sự hỗ trợ và động viên từ các anh chị tình nguyện viên. Những lời cổ vũ, động viên đã giúp Ngọc cảm thấy như được tiếp thêm động lực trước khi bước vào phòng thi.
Chính những trải nghiệm đó đã thôi thúc Ngọc đăng ký tham gia tiếp sức mùa thi năm nay với mong muốn có thể góp một phần nhỏ bé để lan tỏa năng lượng tích cực tới các thí sinh.
"Em hy vọng những lời động viên hay sự giúp đỡ của mình sẽ giúp các bạn cảm thấy yên tâm và tự tin hơn, giống như những gì em đã từng nhận được trong kỳ thi năm ngoái", Phương Ngọc chia sẻ.
Theo Phương Ngọc, tham gia tiếp sức mùa thi không chỉ giúp bản thân rèn luyện các kỹ năng mềm như giao tiếp, làm việc nhóm và xử lý tình huống mà còn mang lại cảm giác ý nghĩa khi được đồng hành cùng các sĩ tử và phụ huynh trong một dấu mốc quan trọng.
Ngọc bày tỏ: "Dù chỉ là những công việc giản dị như phát nước hay cổ vũ tinh thần, nhưng em tin rằng những điều nhỏ bé ấy có thể mang đến niềm vui và sự động viên cần thiết cho những bạn đang trải qua kỳ thi căng thẳng".
Đã có kinh nghiệm hai năm làm tình nguyện viên hỗ trợ thí sinh, Trần Anh Tuấn (sinh viên trường Đại học Quốc tế - ĐHQGHN) cho biết, bản thân em thấy rất vui khi được góp sức vào những công việc tuy nhỏ nhưng có thể hỗ trợ thiết thực cho các thí sinh trong những ngày thi quan trọng.
Từ việc che ô cho thí sinh khi trời nắng, trời mưa đến phối hợp với lực lượng chức năng hướng dẫn giao thông, mỗi nhiệm vụ đều mang lại cho Tuấn cảm giác mình đang góp phần giúp kỳ thi diễn ra thuận lợi.
"Cách đây hai năm, em cũng là một thí sinh như các bạn năm nay và đã nhận được rất nhiều sự hỗ trợ từ các anh chị tình nguyện viên. Điều em nhớ nhất là có lần mang thiếu đồ dùng phục vụ cho bài thi, nhưng đã được các anh chị nhiệt tình giúp đỡ để kịp thời xử lý. Chính những trải nghiệm đó khiến em muốn tham gia Tiếp sức mùa thi để có thể trao đi sự hỗ trợ mà mình từng nhận được", Anh Tuấn chia sẻ.
Hai năm trước, khi tham dự kỳ thi tốt nghiệp THPT, Trần Thị Thu Trang (sinh viên trường Đại học Giao thông vận tải) cũng từng nhận được sự hỗ trợ từ các tình nguyện viên tại điểm thi.
Trong tâm trạng hồi hộp của sĩ tử trước giờ làm bài, những lời động viên, hướng dẫn tận tình hay đơn giản chỉ là một chai nước được trao đúng lúc cũng đủ khiến Trang cảm thấy ấm áp và yên tâm hơn.
Trở lại chương trình "Tiếp sức mùa thi" năm nay với vai trò tình nguyện viên, Thu Trang cảm thấy bản thân trưởng thành hơn khi có cơ hội hỗ trợ các thí sinh đang trải qua những cảm xúc của mình trong quá khứ. Từ việc hướng dẫn phòng thi, gửi những lời động viên đến hỗ trợ phụ huynh trong thời gian chờ đợi con em làm bài, mỗi công việc đều mang lại cho Trang niềm vui và ý nghĩa riêng.
"Khi nhìn các bạn thí sinh bước vào cổng trường, em như thấy lại hình ảnh của mình cách đây hai năm. Vì từng được giúp đỡ nên em hiểu những sự hỗ trợ dù rất nhỏ cũng có thể tiếp thêm sự tự tin cho các bạn trong thời điểm quan trọng. Đây là một trải nghiệm đáng nhớ vì em cảm thấy mình đã góp được một phần sức nhỏ cho cộng đồng", Thu Trang chia sẻ.
Với nhiều tình nguyện viên, việc khoác lên mình màu áo xanh hôm nay cũng là cách trao lại những điều tốt đẹp mà bản thân từng nhận được trong những mùa thi trước. Chính sự tiếp nối ấy đã làm nên ý nghĩa đặc biệt của chương trình "Tiếp sức mùa thi" qua nhiều năm.
Khác với việc nghỉ ngang hay làm ra sai phạm rõ rệt, "quiet quitting" (nghỉ việc thầm lặng) thường diễn ra âm thầm và không dễ nhận diện ngay. Người trong trạng thái này vẫn có mặt đúng giờ, vẫn hoàn tất báo cáo, vẫn tham gia đầy đủ các cuộc họp, nhưng cắt giảm tối đa sự đầu tư, nỗ lực và ý tưởng. Vì không có biểu hiện "ầm ĩ" nào, đôi khi chính người trong cuộc cũng phải mất một thời gian mới nhận ra mình đang rơi vào trạng thái đó.
Lê Anh Duy (30 tuổi, ngụ ở đường Đặng Văn Ngữ, P.Phú Nhuận, TP.HCM) kể lại quãng thời gian vẫn đi làm đều đặn nhưng trong lòng đã... nghỉ việc thầm lặng. "Mất một thời gian tôi mới nhận ra mình chỉ làm ở mức tối thiểu để không bị khiển trách, trong đầu lúc nào cũng nghĩ rằng không muốn ở đây lâu nữa", Duy nói.
Duy thừa nhận có một mong muốn khá rõ ràng là chuyển sang bộ phận khác nhưng lại chưa từng đặt vấn đề này với quản lý. "Lúc đó công ty chưa có vị trí phù hợp, tôi cũng không thử hỏi xem có thể đề xuất hay đợi cơ hội nào không. Khi không thấy công việc khởi sắc, tôi mất động lực", Duy chia sẻ.
Trường hợp của Nguyễn Thanh Nhã (29 tuổi, ngụ ở đường Đỗ Xuân Hợp, P.Phước Long A, TP.HCM) cũng dần mất gắn bó với công việc và âm thầm ngưng cống hiến. Nhã kể lý do là cảm giác nỗ lực không được ghi nhận: "Những dự án hoàn thành tốt thì không được khen thưởng, trong khi chỉ lỗi nhỏ lại bị phê bình, thậm chí trừ vào lương".
Không riêng Duy và Nhã, những bạn trẻ rơi vào trạng thái "nghỉ việc thầm lặng" như vậy đều chung một tâm trạng: cảm thấy chán chường và không muốn tiếp tục công việc nhưng lại chưa thể nghỉ ngay, dẫn đến trạng thái làm việc cầm chừng, đối phó.
Trao đổi với người viết, ông Trần Thanh Tuyền, nhà sáng lập Công ty công nghệ MEU Solutions và Tổng giám đốc Công ty phần mềm VietProDev, cho rằng việc đi làm trong tâm thế đối phó kéo theo ba cái mất rất cụ thể: "Thứ nhất là mất thời gian, thứ hai là mất năng lượng vì làm việc trong tâm thế đối phó, và thứ ba là mất cơ hội học hỏi".
Theo ông Tuyền, điều đáng tiếc hơn cả khi rời đi trong âm thầm là mất đi mạng lưới quan hệ và niềm tin đã xây dựng. "Công việc có thể lúc khó lúc dễ, nhưng niềm tin một khi mất đi thì rất khó xây lại. Nếu bạn gắn bó với một tổ chức 3 - 5 năm rồi ra đi trong im lặng, thiếu tính xây dựng và chuyên nghiệp, mọi mối quan hệ bạn xây dựng ở đó gần như mất hết", ông nói.
Cùng chia sẻ góc nhìn, ông Phạm Đức Long, Tổng giám đốc Công ty Mstar Corp, cũng cho rằng khi nhận ra đang trượt dài vào trạng thái "nghỉ việc thầm lặng", việc người trẻ thụ động chờ đợi đến ngày nộp đơn nghỉ việc là một sự lãng phí rất lớn về thời gian và bào mòn thương hiệu cá nhân của chính họ. Hơn nữa, theo ông Long, một nhân sự "quiet quitting" kéo dài sẽ tạo ra hiệu ứng tiêu cực, làm ảnh hưởng đến tinh thần của những người đang nỗ lực xung quanh và kéo lùi hiệu suất của cả phòng ban.
Sau giai đoạn im lặng, Thanh Nhã quyết định thử trình bày với quản lý trực tiếp. "Cuộc nói chuyện đó không giải quyết hết mọi thứ, nhưng ít nhất mình cảm thấy đỡ bế tắc hơn", Nhã kể. Theo Nhã, khi nhận thấy rơi vào trạng thái "nghỉ việc thầm lặng", nên dành thời gian xem xét kỹ nguyên do từ đâu, vấn đề gì ở công việc hay ở chính bản thân, rồi sau đó đưa quyết định rõ ràng, tránh dây dưa. "Nếu không xác định rõ, qua công việc mới có thể vẫn gặp lại cảm giác đó", cô nhìn nhận.
Ở góc nhìn quản lý, ông Tuyền nhấn mạnh cả phía doanh nghiệp và phía người lao động cần nhìn nhận lại vấn đề, hơn nữa bạn trẻ khi gặp vấn đề nên chủ động trao đổi với quản lý thay vì lẳng lặng rời đi.
Ông Tuyền lưu ý người lao động nên chuẩn bị nội dung trao đổi và những nguyện vọng rõ ràng. "Có chuẩn bị thì quản lý mới có cơ sở để phản hồi. Đến lúc đó, nếu bản thân thực sự không còn thấy phù hợp, quyết định nghỉ việc cũng rõ ràng hơn, chứ không phải chỉ là phản ứng vì mệt", ông nói.
Chia sẻ thêm về vấn đề, ông Phạm Đức Long đưa ra 3 lời khuyên, đầu tiên là tự đối thoại và tìm nguyên nhân thay vì đổ lỗi, cần bóc tách xem sự chán nản này đến từ đâu. Tiếp theo, điều rất nên làm là chủ động trao đổi với quản lý. Cuối cùng là chọn hành động thay vì trì trệ. Nếu sau khi đối thoại vẫn cảm thấy môi trường thực sự không còn phù hợp, hãy dũng cảm tìm kiếm một cơ hội mới tốt hơn. Đó là sự sòng phẳng và chuyên nghiệp, thay vì chọn cách ở lại và quiet quitting.
