Pavlo Fedykovych, nhà báo của CNN (Mỹ) gọi địa đạo Vịnh Mốc ở Quảng Trị là "ngôi làng dưới lòng đất". Ông có dịp tới thăm nơi này để tìm hiểu về cuộc sống người dân thời chiến trước kia.
Giữa những rặng tre xào xạc trong gió ở Vịnh Mốc, tỉnh Quảng Trị, những quán ăn ven đường với ghế nhựa đỏ và tủ nước ngọt tạo nên khung cảnh quen thuộc của làng quê Việt Nam ngày nay.
Ít ai ngờ rằng ngay bên dưới cuộc sống bình yên ấy là một thế giới khác từng tồn tại suốt nhiều năm chiến tranh - một ngôi làng dưới lòng đất - nơi hàng trăm người dân sinh sống để tránh bom đạn.
Cách đây khoảng 60 năm, khu vực này là một trong những nơi hứng chịu sự tàn phá khốc liệt nhất của chiến tranh khi hứng chịu khoảng 9.000 tấn bom trong suốt 8 năm.
Ngôi làng sống dưới lòng đất
Vịnh Mốc vốn là làng chài ven biển yên bình với những cánh đồng lúa xanh mướt, đất đỏ bazan và rặng tre chạy dài dọc bờ biển. Mọi thứ thay đổi sau Hiệp định Geneva năm 1954 chia cắt Việt Nam dọc sông Bến Hải, khu vực này trở thành địa bàn chịu ảnh hưởng nặng nề của chiến tranh.
Đối mặt với bom rơi đạn nổ liên tục, người dân địa phương không rời bỏ quê hương. Họ tìm cách sinh tồn dưới lòng đất. Trong suốt nhiều năm, hàng trăm người dân sống hoàn toàn dưới lòng đất giữa những trận bom không ngừng nghỉ.
Ông Văn Ngọc Vũ, hướng dẫn viên và giám đốc Annam Tour cho biết, chuyện sơ tán không khả thi vì khu vực liên tục bị ném bom. Rời bỏ quê hương cũng đồng nghĩa với việc mất cuộc sống, đất đai, nên đào địa đạo là lựa chọn mang tính chiến lược.
Theo thông tin tại bảo tàng di tích, ý tưởng đào hầm được đề xuất vào năm 1963. Ban đầu, hệ thống này được lấy cảm hứng từ địa đạo Củ Chi.
Tuy nhiên, nếu địa đạo Củ Chi chủ yếu là các đường hầm nhỏ hẹp nối với các căn phòng lớn hơn thì Vịnh Mốc được thiết kế như một ngôi làng hoàn chỉnh dưới lòng đất.
Các đường hầm chính đủ rộng để người lớn đứng thẳng và kết nối với các "căn hộ" được đào sâu vào thành hầm cho từng gia đình.
"Bản thân người dân nơi đây đã quen đào các hầm trú ẩn nhỏ. Đất ở Vịnh Mốc đủ cứng để không sụp đổ nhưng cũng đủ mềm để đào bằng công cụ thô sơ", hướng dẫn viên Trần Mỹ Hoa cho biết.
Hệ thống địa đạo Vịnh Mốc dài hơn 1,6km, được đánh giá là một kỳ tích kỹ thuật đáng kinh ngạc. Từng chi tiết đều được tính toán nhằm phục vụ mục tiêu sinh sống cho người dân.
Các đường hầm được đào theo hình zíc zắc nhằm giảm áp lực của sóng nổ từ bom đạn. Trần hầm được xây theo dạng vòm, tường dày để tăng khả năng chống chịu các đợt oanh tạc.
Theo ông Văn Ngọc Vũ, hệ thống có 13 cửa ra vào kết nối với đồng ruộng và biển.
Những cửa hầm hướng ra biển còn đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp tế bí mật cho đảo Cồn Cỏ.
Ngoài ra, các giếng nước ngọt được đào ngay trong lòng đất và các cửa hầm bố trí đối diện nhau giúp tạo luồng thông gió tự nhiên.
6 năm sống trong bóng tối và 17 em bé chào đời dưới lòng đất
Ngày nay, bước xuống địa đạo Vịnh Mốc, du khách vẫn có thể cảm nhận phần nào sự vất vả cực nhọc mà người dân nơi đây từng trải qua.
Hệ thống được chia thành ba tầng ở độ sâu từ khoảng 15m đến hơn 23m dưới mặt đất.
Những đường hầm hẹp và thấp dẫn tới các không gian sinh hoạt chung lớn hơn. Trong thành hầm là các hốc nhỏ được sử dụng làm nơi ngủ cho từng gia đình.
So với địa đạo Củ Chi, các hành lang ở Vịnh Mốc rộng hơn, song trần hầm vẫn khá thấp khiến nhiều du khách phải cúi người khi di chuyển.
Ngày nay khi vào địa đạo tham quan, du khách có thể nhìn rõ hơn nhờ các bóng đèn điện mờ. Nhưng vào thời chiến, người dân chỉ có thể sử dụng đèn dầu và thường phải di chuyển trong bóng tối để tránh bị phát hiện.
Theo các tài liệu tại khu di tích, khoảng 400 người đã sinh sống trong địa đạo giai đoạn từ năm 1965 đến năm 1972. Ban ngày người dân ở dưới hầm, ban đêm lên mặt đất để đánh cá, trồng trọt và thu gom nhu yếu phẩm.
Nhà báo Mỹ cho biết, những phòng gia đình là các hốc nhỏ chỉ sâu chưa tới 2m, cao khoảng 1m được khoét vào vách hầm. Ông tưởng tượng phải ngủ một đêm trong không gian như vậy đủ khó khăn, chưa nói tới việc sống liên tục suốt nhiều năm.
Dù mọi nguy hiểm luôn rình rập trên mặt đất, nhưng sự sống vẫn tiếp tục nảy nở trong bóng tối. Một trong những căn phòng tại địa đạo từng được sử dụng làm khu hộ sinh cho phụ nữ trong làng.
Theo các hướng dẫn viên, ít nhất 17 em bé được sinh ra tại đây. Việc nấu nướng cũng được duy trì nhờ hệ thống bếp Hoàng Cầm. Các bếp được đặt ở tầng một để khói không ảnh hưởng tới không gian sinh hoạt phía dưới.
Hệ thống đường dẫn dài dưới lòng đất giúp làm nguội khói trước khi thoát ra ngoài qua những lỗ thông hơi được ngụy trang khéo léo.
Hệ thống kỹ thuật của Vịnh Mốc đã chứng minh hiệu quả khi không có bất kỳ người dân nào thiệt mạng trong lòng địa đạo suốt những năm chiến tranh.
Ngày nay, chuyến tham quan địa đạo thường kết thúc bằng việc leo lên những bậc thang đá dẫn tới một trong 7 cửa hầm hướng ra biển.
Từ đây, du khách bước ra sườn đồi phủ đầy cây cối, đón làn gió mát từ biển Đông và tiếng sóng vỗ rì rào - một cảm giác hoàn toàn đối lập với sự tĩnh lặng ngột ngạt dưới lòng đất.
Nhà báo Pavlo Fedykovych nhận định, đi qua vùng đất Quảng Trị thanh bình hôm nay, rất khó hình dung nơi đây từng là một trong những khu vực hứng chịu các đợt ném bom dữ dội nhất thế giới.
Địa đạo Vịnh Mốc hiện là một trong những điểm đến phổ biến trong các chuyến tham quan. Du khách cũng có thể ghé thăm nơi đây kết hợp với căn cứ Khe Sanh, nhà thờ Long Hưng và cầu Hiền Lương tại vĩ tuyến 17.
"Địa đạo Vịnh Mốc có lẽ là một trong những minh chứng đặc biệt nhất trên thế giới cho khả năng thích nghi phi thường của con người Việt Nam trước nghịch cảnh", nhà báo Mỹ viết.
Tin Gốc: Dân Trí
