Khoảng cách giữa chiến lược quốc gia và lựa chọn học đường đang đặt ra bài toán lớn về nguồn nhân lực trong tương lai.
Từ năm 2025, kỳ thi tốt nghiệp THPT được tổ chức với 4 môn thi, gồm 2 môn bắt buộc là toán và ngữ văn, cùng 2 môn tự chọn theo định hướng nghề nghiệp của học sinh (HS). Tuy nhiên, xu hướng lựa chọn môn thi giữa các địa phương có sự khác biệt đáng kể. Đáng chú ý, cơ cấu chọn môn của HS TP.HCM trong 2 năm qua cho thấy nhiều điểm ngược với xu hướng chung của cả nước.
Trên phạm vi toàn quốc, các môn khoa học xã hội (KHXH) vẫn chiếm ưu thế. Năm 2026, lịch sử đạt 46,64%, cao nhất trong các môn tự chọn, còn địa lý đạt 36,67%. Trong khi đó, các môn STEM (khoa học – công nghệ – kỹ thuật – toán học) như vật lý chỉ 31,84%, hóa học 20,75%, tin học 1,53%.
Ngược lại, TP.HCM có xu hướng nghiêng mạnh hơn về STEM và ngoại ngữ. Năm 2026, vật lý đạt 44,9% và ngoại ngữ đạt 45,82%, đều cao vượt trội so với mức trung bình cả nước. Hóa học tại TP.HCM cũng đạt 26,68%, cao hơn toàn quốc gần 6 điểm phần trăm.
Ngược lại, trong khi cả nước chọn lịch sử và địa lý rất cao thì TP.HCM thấp hơn đáng kể: lịch sử chỉ 28,77%, địa lý 24,9%. Điều này phản ánh đặc điểm của một đô thị lớn, nơi HS ưu tiên cho tuyển sinh đại học, tập trung cho các ngành nghề STEM, kinh tế và hội nhập.
Tuy nhiên, ngay cả ở TP.HCM, các môn gắn với công nghệ mới vẫn rất thấp. Tin học năm 2026 chỉ đạt 1,46%, công nghệ công nghiệp 0,19%, công nghệ nông nghiệp chỉ có 0,61% cho thấy khoảng cách lớn giữa nhân lực công nghệ với lựa chọn thực tế của HS.
Trên phạm vi toàn quốc, nhóm KHXH (sử, địa, giáo dục kinh tế và pháp luật) chiếm ưu thế áp đảo với gần 54% tổng số bài tự chọn trong cả 2 năm 2025 – 2026. Trong khi đó, nhóm KHTN-CN (lý, hóa, sinh, tin học, công nghệ công nghiệp, công nghệ nông nghiệp) chỉ khoảng 31 – 32%, còn ngoại ngữ khoảng 14 – 16%. Cơ cấu này cho thấy HS cả nước vẫn nghiêng mạnh về các môn xã hội và chiến lược “an toàn điểm thi”, trong khi các lĩnh vực STEM và ngoại ngữ chưa thu hút tương xứng với nhu cầu phát triển nguồn nhân lực của đất nước.
Ngược lại, TP.HCM có cơ cấu cân bằng hơn giữa 3 nhóm môn. Nhóm KHTN-CN đạt trên 41%, cao hơn khoảng 10 điểm phần trăm so với toàn quốc; ngoại ngữ cũng đạt 23 – 25%, cao hơn trung bình cả nước gần 10%.
Đáng chú ý, dù KHTN-CN và ngoại ngữ phát triển mạnh, TP.HCM vẫn duy trì tỷ lệ nhóm KHXH ở mức 33 – 35%, tức vẫn có một bộ phận lớn HS chọn các môn xã hội – nhân văn. Điều đó cho thấy cơ cấu lựa chọn môn học của TP.HCM không quá lệch về STEM mà tương đối hài hòa giữa khoa học, công nghệ, ngoại ngữ và nền tảng KHXH.
Nhìn tổng thể, cơ cấu môn thi của cả nước phản ánh thế mạnh xã hội – nhân văn, trong khi TP.HCM gắn với nhu cầu nhân lực của một đô thị công nghệ và dịch vụ lớn. Kết quả này đến từ quá trình lâu dài đổi mới dạy học, nâng chất lượng các môn KHTN, công nghệ, ngoại ngữ và đẩy mạnh STEM, hướng nghiệp. Như ông Nguyễn Văn Hiếu, Giám đốc Sở GD-ĐT TP.HCM, từng khẳng định, giáo dục TP.HCM không chỉ hướng đến một kỳ thi mà hướng đến đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho sự phát triển của thành phố.
Điều đáng nói là trong khi xu hướng lựa chọn của HS đang dịch chuyển theo hướng KHXH, thì định hướng phát triển quốc gia lại đi theo chiều ngược lại: tăng tốc vào công nghệ cao, AI, dữ liệu lớn, bán dẫn, vật liệu mới, sinh học lượng tử và chuyển đổi số.
Hai dòng chảy này – một từ trên xuống và một từ dưới lên – đang chưa gặp nhau ở cùng một điểm.
Một quốc gia muốn phát triển công nghệ không thể chỉ dựa vào trung tâm nghiên cứu hay các trường đại học mạnh. Nền tảng thực sự phải được xây dựng từ giáo dục phổ phổ thông, nơi hình thành tư duy khoa học, khả năng ngoại ngữ và bản lĩnh nhân văn. Ngày 10.4 vừa qua, khi thảo luận ở Quốc hội, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh: Muốn có nhân lực chất lượng cao ở đại học và nghề nghiệp, gốc vẫn là giáo dục phổ thông.
Nếu HS ngày càng tránh xa vật lý, hóa học, sinh học, công nghệ, tin học và tiếng Anh, thì khoảng cách giữa mục tiêu quốc gia và năng lực xã hội sẽ ngày càng lớn. Đây không chỉ là câu chuyện giáo dục, mà là của nguồn nhân lực tương lai.
Vấn đề hiện nay không phải HS chọn KHXH nhiều hơn STEM, mà là làm sao tạo được sự cân bằng hợp lý giữa các nhóm môn học để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.
Thứ nhất, Bộ GD-ĐT cần có chiến lược điều tiết cơ cấu môn học trong chương trình Giáo dục phổ thông 2018 theo hướng hài hòa hơn giữa KHXH và KHTN-CN. Ngoài 4 môn bắt buộc là toán, ngữ văn, ngoại ngữ và lịch sử, cơ cấu lựa chọn môn học nên hướng tới khoảng 40 – 50% KHXH và 50 – 60% KHTN-CN để phù hợp định hướng nguồn nhân lực quốc gia trong tương lai.
Thứ hai, cần tiếp tục đổi mới chương trình, thi cử và tuyển sinh lớp 10 theo hướng tăng giá trị thực tiễn của STEM và ngoại ngữ, đồng thời giữ vai trò nền tảng của KHXH trong hình thành tư duy, văn hóa và trách nhiệm công dân. Môn thi thứ ba vào lớp 10 có thể có bài thi tổ hợp giữa ngoại ngữ, KHTN và KHXH để thúc đẩy giáo dục toàn diện ở THCS.
Thứ ba, các sở GD-ĐT cần đầu tư đồng đều hơn về giáo viên, phòng thí nghiệm, thực hành, ngoại ngữ và chuyển đổi số, nhất là ở nông thôn, miền núi để HS có cơ hội tiếp cận STEM công bằng hơn.
Thứ tư, các trường THCS và THPT phải tăng cường hướng nghiệp sớm, tư vấn lựa chọn môn học dựa trên năng lực và nhu cầu phát triển đất nước thay vì tâm lý “dễ học, dễ thi”. Dạy học STEM cần gắn với trải nghiệm, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo; còn KHXH phải hiện đại, giàu tính phản biện và nhân văn hơn.
Một quốc gia muốn trở thành cường quốc khoa học công nghệ không thể chỉ dựa vào một nhóm nhỏ nhân tài STEM, nhưng cũng không thể thiếu nền tảng nhân văn. Mục tiêu của giáo dục phổ thông vì vậy không phải chọn STEM hay KHXH, mà là đào tạo thế hệ công dân vừa có năng lực khoa học công nghệ, vừa có chiều sâu văn hóa và trách nhiệm xã hội.
Theo công bố của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội tối 19/6, Minh Hà, học sinh lớp 9G0 trường THCS-THPT Newton, đạt 9,5 điểm Toán, 9,25 điểm Ngữ văn và 10 điểm Tiếng Anh. Cộng thêm một điểm ưu tiên diện dân tộc, Hà đạt tổng 29,75 điểm, trở thành thủ khoa thi lớp 10 công lập năm nay.
"Em rất vui và có chút bất ngờ", Hà chia sẻ. Trước đó, khi đối chiếu đáp án trên mạng, nữ sinh ước lượng được khoảng 27-28 điểm.
Minh Hà là học sinh trường tư đầu tiên ở Hà Nội giành ngôi thủ khoa thi lớp 10 hệ đại trà, ít nhất kể từ năm 2018 đến nay.
Với kết quả trên, Hà thừa 4 điểm vào nguyện vọng 1 là trường THPT Phan Đình Phùng. Em cũng đỗ trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam và THPT chuyên Đại học Sư phạm, vào lớp chuyên Văn.
Ở môn Toán, Hà cho biết bí quyết lớn nhất là cẩn thận và quản lý thời gian. Em làm bài theo thứ tự câu hỏi, phân chia thời lượng rõ ràng cho từng phần, dành khoảng 15 phút cuối giờ để kiểm tra lại toàn bộ.
"Tự biết năng lực của mình nên em không quá cố gắng với ý hình học nâng cao, chỉ tập trung chắc chắn những phần có thể làm được", Hà nói.
Ngữ văn là môn học thế mạnh của nữ sinh. Em tham gia đội tuyển trong thời gian dài, có cơ hội học hỏi từ nhiều thầy cô giỏi trong và ngoài trường. Năm học vừa qua, Hà giành giải nhất học sinh giỏi cấp thành phố.
Hà đánh giá đề thi Văn năm nay tương đối khó, nhưng không gặp nhiều áp lực vì đã quen với các đề thi thử có độ khó cao trong quá trình ôn luyện. Trong phòng thi, Hà dành khoảng 30 phút cho phần Đọc hiểu, 20 phút cho câu 1 phần Viết và khoảng một tiếng cho câu 2.
Với câu hỏi bàn về việc lựa chọn giữa "bằng lòng" và "dấn thân", Hà không nghiêng hẳn về một phía. Nữ sinh phân tích ưu điểm, hạn chế của cả hai hướng, sau đó lập luận rằng sự dung hòa hợp lý sẽ giúp mỗi người tận dụng được những mặt tích cực của cả hai.
Tiếng Anh cũng là môn sở trường của Hà. Em hoàn thành bài thi trong khoảng 20 phút đầu, dành phần lớn thời gian còn lại để rà soát đáp án.
"Có một câu em hơi phân vân liên quan đến từ 'equipment', suy nghĩ khá lâu xem danh từ này đếm được hay không. May là cuối cùng em nhớ ra", Hà kể.
Theo nữ sinh, quá trình ôn thi không quá căng thẳng nhờ được thầy cô hệ thống kiến thức và luyện đề thường xuyên. Sau mỗi bài kiểm tra, giáo viên đều chỉ rõ từng lỗi sai để em rút kinh nghiệm. Điểm thi thử ba môn của Hà thường dao động từ 27,75 đến 28,75 điểm.
Ngoài giờ học, nữ sinh chơi piano để giải tỏa áp lực. Em đã gắn bó với nhạc cụ này từ khoảng 5 tuổi. Hà cũng rất kỷ luật khi luôn đi ngủ sớm để giữ sức khỏe cho ngày học hôm sau.
Cô Ngọc Linh, giáo viên dạy Toán kiêm chủ nhiệm lớp 9G0, nhận xét Hà giỏi toàn diện. Nữ sinh từng khá e ngại những bài toán nâng cao nhưng luôn kiên trì học hỏi. Mỗi khi gặp bài khó, em tìm giáo viên để hỏi cho đến khi hiểu rõ.
"Tôi không quá bất ngờ với kết quả của Hà, bởi em có sự quyết tâm rất đặc biệt. Khi biết em là thủ khoa của toàn thành phố, tôi rất vui và tự hào", cô Linh chia sẻ.
Bên cạnh thành tích học tập, Hà còn là cán sự lớp nhiệt tình, chỉn chu, hòa đồng và có trách nhiệm với tập thể.
Dù đỗ nhiều trường cùng lúc, sau khi cân nhắc, Hà cho biết tiếp tục theo học tại trường Newton. Em tin ngôi trường mà mình đã gắn bó suốt 9 năm nay phù hợp với mục tiêu trong tương lai.
"Em hy vọng sau này có thể theo đuổi ngành Quản trị nhân lực, để chinh phục những bài toán thử thách nhưng cũng rất thú vị về quản lý con người", Hà nói.
Bộ GD-ĐT đã chính thức ban hành Thông tư số 48/2026/TT-BGDĐT ngày 22.6.2026 ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường tiểu học, trường trung học cơ sở (THCS), trường trung học phổ thông (THPT) và trường phổ thông có nhiều cấp học loại hình tư thục.
Thông tư số 48/2026/TT-BGDĐT tiếp tục kế thừa Thông tư số 40/2021/TT-BGDĐT, cho phép trường phổ thông tư thục tổ chức hoạt động giáo dục ngoài kế hoạch thời gian năm học nhưng không quá 4 tuần trong một năm học và không thu học phí đối với thời gian học bổ sung này.
Đồng thời, bổ sung quy định riêng đối với cấp tiểu học. Theo đó, hoạt động này ở cấp tiểu học phải bảo đảm tính tự nguyện, có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh, không dạy trước chương trình giáo dục phổ thông và không gây áp lực, quá tải cho học sinh.
Cụ thể, điều 9 của Thông tư về "Chương trình giáo dục" nêu rõ:
Bộ GD-ĐT cho biết việc hoàn thiện quy định này tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục phổ thông tư thục chủ động tổ chức các hoạt động hỗ trợ, củng cố kiến thức và phát triển năng lực cho học sinh phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường. Thông tư mới cũng bảo đảm quyền lợi của học sinh, đặc biệt là học sinh tiểu học, đáp ứng nhu cầu học tập chính đáng của học sinh, các quy định về quản lý dạy thêm, học thêm.
Một điểm mới khác quan trọng của Thông tư số 48/2026/TT-BGDĐT là hoàn thiện mô hình quản trị trường phổ thông tư thục theo hướng phân định rõ vai trò, quyền hạn và trách nhiệm của các chủ thể trong nhà trường. Theo đó, nhà đầu tư thực hiện quyền của chủ sở hữu; hội đồng trường thực hiện chức năng quản trị, quyết nghị các vấn đề quan trọng của nhà trường; hiệu trưởng chịu trách nhiệm quản lý, điều hành toàn bộ hoạt động của nhà trường.
So với Thông tư số 40/2021/TT-BGDĐT, quy định mới giúp làm rõ ranh giới giữa quyền sở hữu, quyền quản trị và quyền điều hành, khắc phục tình trạng chồng chéo trong tổ chức quản lý, nâng cao hiệu quả hoạt động và trách nhiệm giải trình của từng chủ thể.
Thông tư mới quy định đầy đủ hơn về vị trí pháp lý, cơ cấu tổ chức, nguyên tắc hoạt động, nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của hội đồng trường. Đồng thời bổ sung cơ chế phối hợp giữa hội đồng trường, hiệu trưởng và nhà đầu tư.
Hội đồng trường được xác định là thiết chế quản trị, tập trung vào hoạch định chiến lược phát triển, quyết nghị các vấn đề quan trọng và giám sát việc thực hiện các nghị quyết của hội đồng trường.
Một thay đổi đáng chú ý là Thông tư số 48/2026/TT-BGDĐT không quy định bắt buộc thành lập Ban kiểm soát như quy định tại Thông tư số 40/2021/TT-BGDĐT trước đây, mà thiết lập cơ chế kiểm soát nội bộ phù hợp với điều kiện của từng nhà trường.
Nhà trường có thể giao bộ phận hoặc cá nhân phù hợp thực hiện chức năng kiểm soát việc quản lý tài chính, tài sản, giám sát việc thực hiện quy chế tổ chức và hoạt động, bảo đảm tính độc lập, khách quan nhưng không làm phát sinh tổ chức bộ máy mới.
Thông tư mới cũng tiếp tục mở rộng quyền tự chủ của trường phổ thông tư thục trong tổ chức và quản trị nhà trường, đồng thời quy định rõ hơn trách nhiệm giải trình của nhà đầu tư, hội đồng trường và hiệu trưởng trong quá trình tổ chức, điều hành hoạt động...
Chiều nay, 15.7, trả lời thắc mắc của dư luận về vụ án gian lận thi tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang, ông Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học (Bộ GD-ĐT) đã làm rõ các nguyên tắc xử lý của bộ nhằm đảm bảo tính công bằng của kỳ thi và quyền lợi hợp pháp của học sinh.
Theo ông Thảo, dư luận cần phân định rõ đăng ký xét tuyển đại học không phải là trúng tuyển đại học. Việc đăng ký nguyện vọng hiện tại chỉ là ghi nhận quyền tham gia xét tuyển. Bước này hoàn toàn không làm phát sinh suất trúng tuyển, không tạo ra tình huống "giữ chỗ" tại bất kỳ trường đại học nào và không làm giảm chỉ tiêu chung.
Do đó, việc đăng ký xét tuyển của thí sinh điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang không ảnh hưởng đến thí sinh khác.
Trong thời gian chờ kết luận của cơ quan có thẩm quyền, việc đăng ký xét tuyển của các thí sinh tại điểm thi này tự nó không làm ảnh hưởng đến thí sinh khác. Bộ GD-ĐT cũng lưu ý các trường đại học cần phối hợp chặt chẽ trong công tác xét tuyển, có cơ chế để không làm ảnh hưởng đến quyền lợi của các thí sinh khác.
Khi có kết luận chính thức trong quá trình rà soát hồ sơ đăng ký, xét tuyển, lọc ảo mà phát hiện người vi phạm đều bị xử lý nghiêm; kết quả không hợp lệ không thể được sử dụng làm căn cứ công nhận trúng tuyển; đồng thời phải bảo đảm quyền lợi chính đáng của những thí sinh không vi phạm.
Trường hợp vi phạm đã trúng tuyển hoặc đang theo học đại học cũng vẫn bị xử lý theo pháp luật.
Ông Thảo nói: "Về vụ việc xảy ra tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn thường xuyên theo dõi, chỉ đạo, trong đó nhấn mạnh việc xử lý phải bảo đảm đồng thời hai nguyên tắc: giữ nghiêm kỷ cương, bảo đảm sự nghiêm minh, công bằng của kỳ thi; đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thí sinh theo đúng quy định của pháp luật".
