Từ thực tiễn đó, câu hỏi đặt ra không còn chỉ là xử lý ai, mà là liệu pháp luật hình sự hiện hành đã đủ công cụ để xử lý đúng chủ thể hưởng lợi từ hành vi phạm tội và tội phạm dạng này hay chưa.
Theo Điều 76 Bộ luật Hình sự hiện hành, pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với một số tội danh được luật liệt kê. Trong phạm vi đó hiện chưa bao gồm tội “lừa đảo chiếm đoạt tài sản”. Khoảng trống này đang được đặt lại từ chính thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Theo định hướng nghiên cứu sửa đổi Bộ luật Hình sự, cơ quan xây dựng chính sách đề xuất hoàn thiện chế định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại nhằm có cơ sở pháp lý xử lý đối với một số nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, tài sản và sử dụng đất đai; trong đó có đề cập đến các hành vi như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Nhìn từ các vụ án “hợp đồng kỳ nghỉ” thời gian gần đây, vấn đề này càng trở nên rõ nét. Thông tin công bố từ cơ quan điều tra cho thấy nhiều doanh nghiệp đã tổ chức hoạt động theo quy trình khép kín: xây dựng hình ảnh doanh nghiệp, thu thập dữ liệu khách hàng, phân công bộ máy telesales – kinh doanh – pháp lý – chăm sóc khách hàng, tổ chức hội thảo, ký hợp đồng, thu tiền và tiếp tục khai thác tài sản của khách hàng thông qua các giao dịch phát sinh.
Tại Hà Nội, cơ quan điều tra đã khởi tố hàng chục vụ án liên quan đến nhiều doanh nghiệp hoạt động dưới mô hình “hợp đồng kỳ nghỉ”, với hàng trăm bị can bị truy cứu, trong đó có số lượng lớn là chủ tịch hội đồng quản trị, tổng giám đốc, giám đốc doanh nghiệp.
Tại TP.HCM, cơ quan điều tra cũng đã khởi tố nhiều vụ án liên quan các doanh nghiệp kinh doanh kỳ nghỉ, thu giữ hàng nghìn hợp đồng và xác định thiệt hại đặc biệt lớn.
Điều đáng chú ý là trong các mô hình này, doanh nghiệp không đơn thuần xuất hiện như địa điểm làm việc của người phạm tội mà có thể là nơi tổ chức hoạt động, tiếp nhận dòng tiền, ký kết giao dịch và duy trì cơ chế vận hành.
Trong khi đó, việc xử lý hình sự hiện nay chủ yếu tập trung vào các cá nhân quản lý, điều hành, nhân viên trực tiếp tham gia.
Thực tiễn cũng đặt ra những tranh luận tương tự ở một số vụ án kinh tế lớn khác.
Đơn cử, trong vụ án liên quan dự án tại sân bay Nha Trang (Khánh Hòa), bên cạnh trách nhiệm của các cá nhân bị truy cứu, dư luận và giới nghiên cứu cũng đặt ra câu hỏi về giới hạn của chế định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân trong các giao dịch có quy mô rất lớn, được triển khai thông qua doanh nghiệp và có sự tham gia của số lượng lớn nhà đầu tư. Vụ án hiện vẫn đang trong quá trình xét xử theo trình tự tố tụng và tiếp tục được xem xét ở cấp phúc thẩm.
Những thực tiễn đó cho thấy một hiện tượng đáng lưu ý: nhiều hành vi nguy hiểm hiện nay không còn được thực hiện bởi cá nhân độc lập mà được tổ chức theo mô hình doanh nghiệp – có cơ cấu quản trị, quy trình vận hành, phân công chức năng và mục tiêu lợi nhuận.
Trong bối cảnh đó, việc chỉ xử lý cá nhân có thể chưa bảo đảm đầy đủ các mục tiêu của trách nhiệm hình sự, đặc biệt là phòng ngừa chung, thu hồi tài sản và loại bỏ công cụ phạm tội.
Tuy nhiên mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân không đồng nghĩa với hình sự hóa hoạt động kinh doanh. Nếu sửa đổi Bộ luật Hình sự, cần xác lập các tiêu chí chặt chẽ: Hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân; vì lợi ích của pháp nhân; có sự chỉ đạo, chấp thuận hoặc dung túng của người quản lý; có cơ chế quản trị hoặc chính sách kinh doanh tạo điều kiện cho hành vi phạm tội; có khả năng phân định rõ giữa rủi ro kinh doanh với ý chí chiếm đoạt.
Đồng thời cần hoàn thiện chế tài tương ứng như: Tịch thu khoản thu bất hợp pháp, buộc khắc phục hậu quả, đình chỉ hoạt động, cấm kinh doanh ngành nghề có điều kiện và thiết lập cơ chế bồi thường hiệu quả cho người bị hại.
Khi tội phạm được tổ chức và vận hành như một doanh nghiệp, chính sách hình sự cũng cần có công cụ để xử lý cả cấu trúc tổ chức tạo ra hành vi phạm tội, chứ không chỉ dừng lại ở việc truy cứu những cá nhân đứng phía trước doanh nghiệp và đằng sau là những người lao động làm thuê.
Trần Huy Hoàng, sinh năm 2002, cư trú tại xã Cổ Đô, Ba Vì, Hà Nội, cùng 2 "cộng sự" Dương Quốc Lập và Dương Văn Tuấn, đều sinh năm 1998, bị truy tố tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
12 đồng phạm cùng tội danh, đều sinh năm 1998-2004.
Sự việc bắt đầu từ đầu năm 2023 khi Hoàng và Lập cùng làm việc tại một công ty bán thực phẩm chức năng. Hai người tìm hiểu về hoạt động của chùa Long Hương cùng sư thầy Thích Tuệ Hải ở Đồng Nai chuyên bán thực phẩm dưỡng sinh và tư vấn sức khỏe liên quan các bệnh về xương khớp...
Thấy uy tín lớn của sư thầy, nhóm này nảy sinh ý định mạo danh để bán các loại thuốc nam giả, chiếm đoạt tiền.
Cáo buộc của VKS cho thấy hoạt động của các bị cáo không phải ý định bồng bột tự phát mà tổ chức chuyên nghiệp, sử dụng phần mềm quản lý bán hàng chuyên nghiệp để theo dõi đơn hàng, quản lý thông tin khách hàng và tính toán lương thưởng cho nhân viên.
Lập được giao nhiệm vụ chạy quảng cáo trên Facebook bằng cách sao chép các bài viết, video tư vấn sức khỏe của sư thầy Thích Tuệ Hải về các bệnh xương khớp, dạ dày.
Khi khách hàng để lại số điện thoại, thông tin này sẽ được cập nhật lên hệ thống để các nhân viên sale tiếp cận. Các nhân viên này được hướng dẫn sử dụng tài khoản Zalo ảo, đặt hình đại diện là sư thầy hoặc mạo danh là "đệ tử" của thầy để gọi điện tư vấn.
Họ được đào tạo các kịch bản nói chuyện chuyên nghiệp, tìm hiểu qua các video trên mạng để nắm bắt kiến thức về bệnh lý, từ đó dễ dàng "bắt bệnh" và thuyết phục khách hàng mua thuốc.
Điều này khiến hàng ngàn người dân, đặc biệt là những người ở vùng sâu vùng xa hoặc người cao tuổi đang chịu đựng bệnh tật, dễ dàng sập bẫy, theo cáo buộc.
Thần dược 17.000 đồng lừa nghìn người
VKS xác định, nguồn gốc các loại "thần dược" mà nhóm này bán ra thực chất chỉ là các sản phẩm thuốc nam rẻ tiền, không qua kiểm định.
Tuấn chịu trách nhiệm đặt mua các loại thuốc dạng viên nén, dung dịch từ một số hộ gia đình tự sản xuất tại xã Ba Vì với giá rẻ, chỉ 17-25 nghìn đồng mỗi sản phẩm.
Các sản phẩm này được dán nhãn mác với những cái tên mỹ miều như "Phục khớp Long Hương", "Dạ dày Tuệ Hải", "Tái tạo khớp Long Hương" nhằm tạo cảm giác đây là sản phẩm độc quyền từ ngôi chùa của thầy Tuệ Hải ở Đồng Nai.
Các sản phẩm sau đó được bán giá gấp 10 lần, 20 lần, cao nhất tới 300.000 đồng.
Để khuyến khích nhân viên lừa đảo tích cực, Hoàng và đồng phạm áp dụng chính sách lương thưởng theo doanh số, vượt chỉ tiêu được thưởng, ngược lại bị trừ lương.
Tổng tiền nhóm này đã chiếm đoạt của các bị hại là 2,8 tỷ đồng với hơn 1.431 đơn hàng. Nhóm này bị xác định hoạt động trong 53 ngày từ tháng 2-4/2024, nghĩa là mỗi ngày "chốt" trung bình 27 đơn.
Theo kết quả giám định, các sản phẩm này không phải là thuốc, không được Bộ Y tế cấp phép lưu hành và không hề được sản xuất tại chùa Long Hương hay bởi sư thầy Thích Tuệ Hải.
Phía sư thầy xác nhận chỉ sản xuất và kinh doanh các loại thực phẩm dưỡng sinh như gạo lứt, muối mè, nước tương, trà túi lọc... và các sản phẩm này đều có nhãn mác, logo của Công ty Quy Nguyên rõ ràng.
Vụ án vừa được TAND Hà Nội đưa ra xét xử xong hoãn vì vắng mặt một số bị hại và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Như đã thông tin, ngày 13/5, TAND tỉnh Quảng Ninh mở phiên tòa sơ thẩm xét xử bị cáo Bùi Đình Khánh cùng 18 đồng phạm về hàng loạt tội danh đặc biệt nghiêm trọng.
Tại tòa, bị cáo Triệu Nguyễn Hoài Thương (SN 2005, trú xã Thượng Quan, tỉnh Thái Nguyên; bạn gái của Bùi Đình Khánh) mặc áo đen, gương mặt buồn bã đứng sau bục xét hỏi.
Theo cáo buộc, khoảng hơn 21h ngày 17/4/2025, sau khi bỏ trốn đến khu vực đồi thông Yên Lập (phường Đông Mai, tỉnh Quảng Ninh), Khánh đã gọi cho Lò Văn Minh (bạn của Khánh) 5 cuộc qua Zalo nhưng Minh không nghe máy.
Đến 21h18 cùng ngày, Khánh gọi điện, nhắn tin cho Thương và Triệu Thị Hiền (bạn gái của Hà Thương Hải) để báo việc Hải bị bắt, còn Khánh đang bỏ trốn.
Tiếp theo, Khánh vào khu tập thể quân y ở chân đồi Yên Lập lấy trộm quần áo treo trên dây phơi và mặc để thay đổi đặc điểm nhận dạng ban đầu, tránh sự truy tìm của công an. Để xóa dấu vết liên lạc, Khánh đã vứt bỏ 2 điện thoại cá nhân.
Thời điểm này, Hiền và Thương đã biết việc Khánh, Hải thực hiện hành vi mua bán ma túy số lượng lớn, sử dụng súng để giết người. Tuy nhiên, Thương vẫn cố tìm cách đặt taxi đón Khánh thông qua việc gọi cho tổng đài nhiều hãng taxi.
Thông tin thêm trên tờ Công an nhân dân, đến 0h29 ngày 17/4/2025, anh N.K.C., là lái xe taxi liên lạc với Thương, đồng ý nhận chở khách và yêu cầu thời gian, địa điểm đón cụ thể thì Thương bảo sẽ thông báo cho lái xe sau, do Khánh chưa nói cho Thương biết chính xác vị trí đón ở đâu.
Lúc 23h36 ngày 17/4/2025, Khánh gọi điện thoại báo đổi vị trí đón Khánh tại phường Mạo Khê, thành phố Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Thương liên hệ với tài xế taxi và chốt việc nhận cuốc. Tuy nhiên sau đó Thương gọi cho Khánh để hỏi vị trí cụ thể nhưng đều không được.
Đến hơn 0h ngày 18/4, Khánh gọi lại, nhắn cho Thương vị trí tọa độ để báo cho lái xe đến đón. Khánh sau đó gọi cho Thương nhiều lần để thống nhất thời gian, địa điểm đón Khánh nhưng Khánh thấy không đảm bảo nên chưa chốt được vị trí cụ thể và cũng không có ý định đi taxi do Thương đặt nữa.
Lúc này, Thương không liên lạc được với Khánh nên đã báo hủy chuyến. Vai trò của Thương cũng kết thúc ở thời điểm này.
Theo hồ sơ, Triệu Nguyễn Hoài Thương (SN 2005), dân tộc Dao, thường trú tại huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn (cũ), nay là xã Thượng Quan, tỉnh Thái Nguyên. Trước khi vướng vòng lao lý, Thương đã có chồng và 1 con sinh năm 2024.
Ngày 3-4, Cơ quan Cảnh sát điều tra (Cảnh sát kinh tế) Công an tỉnh Bắc Ninh cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố 5 bị can về tội danh "làm giả tài liệu của cơ quan tổ chức" trong lĩnh vực y tế, quy định tại khoản 3 Điều 341 Bộ luật Hình sự.
Năm đối tượng trên gồm giám đốc, bác sĩ, nhân viên của Phòng khám đa khoa A.B., gồm: N.H.T. (sinh năm 1982, nơi ở hiện tại: Phường Việt Yên); L.Đ.H. (sinh năm 1974, nơi ở hiện tại: Phường Bắc Giang); N.Đ.T. (sinh năm 1992, nơi ở hiện tại: Phường Nếnh); T.T.N. (sinh năm 1999, nơi ở hiện tại: Phường Tự Lạn); H.L.A. (sinh năm 1999, nơi ở hiện tại: Phường Đa Mai, đều thuộc tỉnh Bắc Ninh).
Trước đó qua công tác trinh sát, nắm tình hình, Phòng Cảnh sát kinh tế, Công an tỉnh Bắc Ninh phát hiện Phòng khám đa khoa A.B., địa chỉ: Phường Việt Yên, tỉnh Bắc Ninh thực hiện hành vi "làm giả tài liệu của cơ quan tổ chức".
Phòng Cảnh sát kinh tế đã tiến hành đấu tranh với hành vi làm giả tài liệu của Phòng khám đa khoa A.B., tạm giữ 5 đối tượng. Qua công tác đấu tranh và các chứng cứ thu thập được, ngày 18-3-2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra (Cảnh sát kinh tế), Công an tỉnh đã khởi tố vụ án "Làm giả tài liệu của cơ quan tổ chức" xảy ra tại Phòng khám đa khoa A.B., địa chỉ: Phường Việt Yên, tỉnh Bắc Ninh.
Tiếp đó, Cơ quan Cảnh sát điều tra (Cảnh sát kinh tế) ra quyết định khởi tố bị can, lệnh cấm đi khỏi nơi cư trú đối với 5 người nêu trên.
Theo thông tin từ Công an tỉnh Bắc Ninh, vụ việc không chỉ xâm phạm quyền lợi chính đáng của người bệnh, hành vi làm giả hồ sơ còn gây khó khăn cho công tác chuyên môn, quản lý nhà nước và hoạt động tố tụng, đồng thời làm xói mòn niềm tin của nhân dân đối với đội ngũ cán bộ y tế, lực lượng vốn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ, chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Hiện vụ án đang được Cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an tỉnh Bắc Ninh tiếp tục mở rộng điều tra, làm rõ vai trò, trách nhiệm của từng cá nhân liên quan để xử lý theo quy định của pháp luật.
