Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ngày 15/7 thông báo miễn nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng 35 tuổi Mykhailo Fedorov trong nỗ lực cải tổ sâu rộng chính phủ.
Đây là quyết định gây bất bình nhất mà Tổng thống Zelensky đưa ra trong hơn 4 năm chiến sự với Nga, bởi Fedorov được coi là gương mặt đại diên cho nỗ lực cải cách của quân đội Ukraine nhằm mang lại lợi thế trên chiến trường.
Fedorov được bổ nhiệm hồi tháng một, trở thành Bộ trưởng Quốc phòng trẻ nhất lịch sử Ukraine, và đã thúc đẩy chương trình máy bay không người lái (drone) toàn diện. Phó tư lệnh Không quân Ukraine Pavlo Elizarov đã nộp đơn xin từ chức để phản đối quyết định miễn nhiệm ông Fedorov.
Elizarov cho rằng động thái "thay tướng giữa dòng" như vậy sẽ gây ra nhiều tổn thất cho Ukraine ở tiền tuyến. Hàng nghìn người Ukraine cũng xuống đường biểu tình trên khắp cả nước hôm 16/7 để phản đối quyết định bãi nhiệm Bộ trưởng Fedorov.
Fedorov sau đó đã tiến hành động thái chưa từng có tiền lệ, tổ chức một cuộc họp báo tại Kiev để công khai chỉ trích Tổng tư lệnh quân đội, đại tướng Oleksandr Syrsky, người mà ông cho là phải chịu trách nhiệm về việc mình bị ép từ chức.
Fedorov cho biết tướng Syrsky đã liên tục cản trở mình thực hiện những cải tổ rất cần thiết trong quân đội. "Thay vì tìm cách đánh bại Nga bằng chiến thuật phi đối xứng, vốn là nhiệm vụ của một tổng tư lệnh, ông ấy lại tìm cách chia rẽ đất nước", cựu bộ trưởng nói. "Với tình thế như vậy, tôi không biết làm thế nào để chiến thắng cuộc xung đột này".
Ông thừa nhận từng đề xuất Tổng thống Zelensky thay thế cả Tổng tư lệnh Syrsky và Tổng tham mưu trưởng Andrii Hnatov, cho rằng đây là biện pháp để "Ukraine đánh bại Nga với tổn thất thấp nhất".
Khi nhận thấy Tổng thống Zelensky muốn giữ hai tướng này, Fedorov nói rằng ông sẵn sàng tiếp tục hợp tác với họ. Tuy nhiên, ông cáo buộc Tổng tư lệnh Syrsky đã đưa ra tối hậu thư "hoặc Fedorov, hoặc tôi phải ra đi".
Và Tổng thống Ukraine rõ ràng đã có quyết định của mình.
Tổng thống Zelensky được cho là đã mời Fedorov đảm nhận vai trò cố vấn sau khi rời ghế Bộ trưởng Quốc phòng, nhưng ông đã từ chối. Ông Zelensky sau đó điều động Yevhen Khmara, lãnh đạo Cơ quan An ninh Ukraine (SBU), giữ vị trí quyền Bộ trưởng Quốc phòng, động thái dường như nhằm xoa dịu dư luận Ukraine.
Tầm nhìn trái ngược
Phát biểu với báo giới, Tổng thống Zelensky cho biết cựu bộ trưởng Fedorov và Tổng tư lệnh Syrsky hầu như không thể ngồi chung một phòng. "Thực lòng, một tổng thống thời chiến không nên bị rơi vào thế phải lựa chọn như vậy", ông nói.
Lesia Bidochko, giảng viên cao cấp tại Học viện Kiev-Mohyla, nhận định rạn nứt giữa hai người đã phơi bày bất đồng cơ bản trong quân đội Ukraine về cách thức tiếp tục nỗ lực đối đầu Nga.
"Với tư cách Tổng tư lệnh và là một đại tướng 4 sao, ông Syrsky nhìn nhận vấn đề dưới góc độ chỉ huy tác chiến và thực tế chiến trường, nơi các yêu cầu quân sự cấp bách, việc bổ sung quân số và hiệu quả chiến đấu được đặt lên hàng đầu", bà nói.
"Về phần Fedorov, là một nhà quản lý giỏi và rất hiện đại, ông dường như coi các thách thức quân sự là những bài toán về tổ chức và quản trị, những vấn đề có thể được giải quyết bằng cách thay đổi cơ chế khuyến khích và đẩy nhanh tiến độ ra quyết định", bà cho hay. "Ông ấy tập trung vào cải tổ mua sắm trang thiết bị, đổi mới trong lĩnh vực quốc phòng và số hóa quân đội".
Với những người ủng hộ, cái tên Fedorov gắn liền với thành công của Ukraine trong việc ứng dụng công nghệ drone nhằm kìm chân lực lượng Nga.
Là đồng minh lâu năm của Tổng thống, từ thời ông Zelensky còn là một diễn viên hài nổi tiếng, Fedorov mới 28 tuổi khi đảm nhận vai trò chuyên gia quan hệ công chúng, dẫn dắt chiến dịch truyền thông năm 2019 giúp ông Zelensky đắc cử. Ngay sau khi nhậm chức, Tổng thống Zelensky đã bổ nhiệm ông làm Bộ trưởng Chuyển đổi số.
Trong thời gian điều hành Bộ này, Fedorov đã tiến hành cuộc cải tổ bộ máy hành chính của Ukraine bằng việc ra mắt ứng dụng điện thoại giúp người dân tiếp cận các dịch vụ công thiết yếu dễ dàng hơn. Ông cũng thúc đẩy việc mua sắm và sản xuất drone, đồng thời thiết lập mối quan hệ hợp tác chặt chẽ với các ông trùm công nghệ Mỹ.
Maria Engqvist, nhà phân tích kiêm giám đốc Chương trình Nghiên cứu Nga và Á-Âu thuộc Cơ quan Nghiên cứu Quốc phòng Thụy Điển, nhận định Fedorov đã nỗ lực mang tinh thần hiện đại hóa tương tự vào quân đội khi nhận ghế Bộ trưởng Quốc phòng.
"Việc Fedorov chuyển sang lĩnh vực quân sự ban đầu vấp phải một số chỉ trích, bởi tầm nhìn cải cách của ông phụ thuộc quá nhiều vào tác chiến drone và chiến tranh mạng nhằm đối phó tình trạng thiếu nhân lực", Engqvist nói. Nhưng việc Fedorov chỉ tập trung vào khía cạnh kỹ thuật số không phải lúc nào cũng được lòng giới lãnh đạo quân sự Ukraine, bà lưu ý.
"Vấn đề là drone và những dòng mã không thể giành lại hay kiểm soát các vùng lãnh thổ trên thực địa, điều mà theo tôi hiểu vẫn là ưu tiên chiến lược của giới lãnh đạo Ukraine", bà cho biết. "Việc này đòi hỏi cả nhân lực và khí tài, những thứ mà Ukraine đều đang thiếu".
Tổng tư lệnh Syrsky lại là một hình mẫu hoàn toàn khác. Sinh ra tại Nga trước khi Liên Xô tan rã, ông từng tốt nghiệp Trường Chỉ huy Quân sự Cao cấp Moskva trước khi phục vụ trong Binh chủng Pháo binh Liên Xô.
Những người chỉ trích cáo buộc ông vẫn quá thiên về cấu trúc chỉ huy tập trung cao độ của thời kỳ đó và sẵn sàng đánh đổi sinh mạng binh lính để đạt được các mục tiêu chiến thuật.
Việc Syrsky chỉ huy chiến dịch phòng thủ đẫm máu kéo dài 9 tháng tại Bakhmut, nơi cả hai bên đều chịu tổn thất thảm khốc trước khi Ukraine buộc phải rút lui khỏi thành phố đổ nát này, đã khiến uy tín của ông bị giảm sút.
Dù vậy, ông vẫn đóng vai trò quyết định trong việc điều phối nỗ lực phòng thủ Kiev vào những ngày đầu Nga phát động chiến dịch tấn công Ukraine năm 2022, cũng như đẩy lùi lực lượng Moskva khỏi phần lớn tỉnh Kharkov cuối năm đó.
Bidochko cho rằng Fedorov cũng là một gương mặt gây ra ít nhiều tranh cãi trong nội bộ quân đội.
"Trong quân đội, các luồng ý kiến cũng rất trái chiều", bà nói. "Những đơn vị mong muốn đổi mới hoan nghênh việc mua sắm trang thiết bị nhanh chóng hơn và chú trọng hơn vào công nghệ, nhưng một số đơn vị khác vẫn hoài nghi về những phương pháp mà họ cho là đã xem nhẹ thực tế của việc chỉ huy nơi tiền tuyến và vấn đề nhân lực".
Khi được bổ nhiệm, Fedorov đã trở thành bộ trưởng quốc phòng đầu tiên công khai cuộc khủng hoảng đào ngũ của Ukraine. Ông thông báo rằng có đến hơn 200.000 người đã tự ý rời bỏ đơn vị. Hai triệu nam giới khác được cho là đang trốn nghĩa vụ quân sự.
Hồi tháng 6, Fedorov công bố các cải cách tuyển quân được mong đợi từ lâu, hứa hẹn tăng lương, ký hợp đồng có thời hạn và tuyển dụng quyết liệt hơn binh sĩ nước ngoài để bổ sung vào hàng ngũ.
Tuy nhiên, ông Zelensky được cho là đã nói với các nghị sĩ thuộc đảng của mình rằng những cải cách Fedorov đưa ra mang tính hình thức nhiều hơn là thực chất.
"Fedorov chỉ tạo ra vỏ bọc cải cách bằng những slide thuyết trình", Politico dẫn lời một nghị sĩ giấu tên thuộc đảng cầm quyền Ukraine nói.
Nhưng Engqvist tin rằng nhân lực không phải một vấn đề có thể được giải quyết chỉ sau vài tháng. "Bất kỳ bộ trưởng quốc phòng Ukraine nào được giao giải quyết nhiệm vụ này sớm muộn gì cũng sẽ vấp phải bức tường đá vì đây là vấn đề có tính chất nhạy cảm chính trị", bà nói.
Tuy nhiên, đối với Bidochko, để huy động nam giới ra tiền tuyến chiến đấu, chỉ những lời hứa hẹn thay đổi là không đủ.
"Fedorov cho rằng quân đội phải tiến bộ hơn về công nghệ và chuyên nghiệp hơn để thu hút người dân tự nguyện nhập ngũ. Điều đó nghe hợp lý nhưng cách tiếp cận này vẫn có giới hạn. Dù quân đội được tổ chức tốt đến đâu cũng không thể giải quyết được mâu thuẫn cốt lõi của một cuộc chiến khốc liệt. Ukraine vẫn cần rất nhiều người sẵn sàng chiến đấu", bà nói. "Công nghệ có thể giảm bớt thương vong, tăng hiệu quả, nhưng không thể thay thế hoàn toàn bộ binh, công binh hay các đơn vị hậu cần".
Sau cùng, theo bà, lập luận này dựa trên một lựa chọn mang tính khiên cưỡng, đó là liệu con người hay máy móc sẽ phải gánh vác gánh nặng của một cuộc chiến tiêu hao khốc liệt.
"Cuộc tranh luận về động viên quân phản ánh hai góc nhìn trái ngược về cuộc xung đột", bà nhận xét. "Một bên chú trọng tăng cường quân số, bên còn lại muốn giảm phụ thuộc vào sức người bằng công nghệ, drone, tự động hóa và quản lý nguồn lực tốt hơn. Nhưng thực tế, Ukraine cần cả hai".
Tin Gốc: Vnexpress
