Chiều xuống ở đại ngàn Tây nguyên, thượng tá Y Tuấn Ê Ban, Chỉ huy trưởng Ban chỉ huy Quân sự xã Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk đưa chúng tôi đi dọc những buôn làng từng nổi tiếng với nhà dài của đồng bào Ê Đê. Xe vừa qua buôn Ja, ông chỉ tay về dãy nhà bê tông mới mọc lên ven đường rồi chậm giọng: “Ngày xưa dọc tuyến này hầu hết là nhà dài. Bây giờ bê tông hóa gần hết rồi”.
Vào sâu trong buôn, chúng tôi tìm đến căn nhà dài của gia đình ông Y Găm Liêng Hót – một trong số ít ngôi nhà còn giữ được dáng dấp nguyên bản. Bộ khung gỗ lớn đã ngả màu thời gian, cầu thang cái vẫn còn chạm hình bầu sữa mẹ – biểu tượng của chế độ mẫu hệ Ê Đê. “Giờ nhà dài xuống cấp dữ lắm. Người ta bán đi hoặc phá để xây nhà kiểu khác”, ông Y Găm Liêng Hót nói.
Nhìn quanh buôn, chỗ từng có rất nhiều nhà dài nay thành nhà bê tông xây trệt trên nền đất hoặc rất nhiều nhà sàn cũng bê tông hóa. Những căn còn sót lại thì cố níu giữ được ngày nào hay ngày ấy. Tình cảnh ấy không chỉ ở Krông Bông. Tại Yang Kang, Yang Mao, Cư Pui…, nhà dài cũng đang dần biến mất âm thầm.
Cần phải nhìn nhận rằng những ngôi nhà bê tông không chỉ là dấu hiệu của đô thị hóa, mà còn cho thấy khát vọng vươn lên trong đời sống của người dân bản địa. Nhưng cùng với sự đổi thay ấy, những giá trị gắn với nhà dài truyền thống cũng dần phai nhạt.
Khi nhà dài mất đi, không chỉ một kiểu kiến trúc biến mất, mà cả không gian sinh hoạt cộng đồng, bếp lửa, nếp sống mẫu hệ và ký ức nhiều thế hệ người Ê Đê cũng lặng lẽ rời khỏi buôn làng. Điều dễ thấy nhất là nhiều căn đã bị co ngắn, cách tân. Có căn chỉ còn vài gian cũ như một dấu tích của đời sống mẫu hệ xưa.
Nhà dài của người Ê Đê vốn không chỉ là nơi ở. Đó từng là “trái tim” của buôn làng. Mỗi khi con gái trong nhà lấy chồng, căn nhà lại nối thêm một gian mới. Trong cùng mái nhà có thể sống ba, bốn thế hệ. Đêm xuống, bếp lửa đỏ xuyên đêm, tiếng chiêng ngân lên, sử thi (khan) được kể bên ché rượu cần… Nhưng nhịp sống ấy giờ đang vỡ dần.
Chúng tôi trở lại buôn Akŏ Dhông, buôn làng giữa phố của TP.Buôn Ma Thuột (cũ), Trưởng buôn H’Việt cho biết trước đây nơi này có khoảng 40 căn nhà dài đúng chuẩn truyền thống, nhưng nay chỉ còn một căn gần như nguyên bản.
Ngay cả những căn còn tồn tại cũng đã biến đổi nhiều. Có nhà thay mái tranh bằng mái tôn, mái ngói. Có nhà dựng chân bê tông thay cột gỗ. Có nơi cải tạo thành homestay, quán cà phê phục vụ du lịch. “Gia đình tôi cũng đang cố phục dựng lại căn nhà dài của cha ông để giữ hồn dân tộc mình”, bà H’Việt nói.
Không riêng người Ê Đê, quanh hồ Lắk – nơi có các buôn M’Liêng, Jun, Lê của người M’nông – nhà dài cũng đang biến đổi mạnh bởi du lịch, kinh tế và đời sống hiện đại. Nguyên nhân của sự biến mất ấy không khó nhìn thấy. Gỗ lớn ngày càng hiếm và đắt đỏ khi rừng cạn dần.
Một căn nhà dài đúng kiểu cổ có thể tốn hàng trăm triệu đến cả tỉ đồng. Trong khi đó, nhiều gia đình trẻ muốn ở nhà xây tiện nghi hơn. Không gian sống mẫu hệ cũng thu hẹp khi mô hình gia đình thay đổi.
Một thực tế khác là nạn mua bán nhà dài ngày càng phổ biến. Trong vai người cần tìm nhà cổ, chúng tôi tiếp cận một đầu mối chuyên gom nhà dài ở Đắk Lắk. Người này cho biết muốn mua nguyên căn, mua cột, cầu thang hay gỗ cũ đều có thể đáp ứng.
Những chuyến xe chở cột gỗ nhà dài hàng trăm năm tuổi lặng lẽ rời buôn làng như mang theo cả ký ức Tây nguyên. Điều đáng lo không chỉ là mất một kiểu kiến trúc. Đó là sự rạn vỡ của cả không gian văn hóa từng tồn tại hàng trăm năm. Bếp lửa không còn đỏ suốt đêm. Tiếng kể sử thi gần như biến mất. Nhà dài dần trở thành “hiện vật văn hóa” thay vì một không gian sống thật của người Ê Đê, M’nông.
Giữa những câu chuyện buồn ấy, ở Akŏ Dhông, chúng tôi gặp Y Wôn, được nhắc đến như một trong số ít người còn kiên trì phục dựng nhà dài. Khác với những người săn nhà cổ chủ yếu bán kiếm lời, Y Wôn chọn cách phục dựng.
Anh tìm mua lại những cấu kiện của các căn nhà dài mà chủ nhân không còn khả năng giữ nguyên vẹn, rồi phục hồi để dựng lại những ngôi nhà mới theo đúng kiểu truyền thống người Ê Đê. “Em mê phục dựng nhà dài từ nhỏ vì cha là người chuyên dựng nhà trong buôn”, Y Wôn kể.
Năm 2017, anh bắt đầu mày mò học dựng nhà dài. Từ sửa vài gian nhà cũ, đến nay anh đã tham gia phục dựng hơn 60 căn nhà dài lớn nhỏ. Có căn dài tới 30 m, dùng toàn gỗ quý, giá trị hàng tỉ đồng.
Nhưng điều khiến Y Wôn trăn trở không phải chuyện tiền bạc. “Em chỉ mong người đồng bào còn giữ được nhà dài của mình”, anh nói. Mỗi khi nghe nơi nào có nhà dài sắp bị tháo dỡ, anh lại tìm đến xin mua lại phần gỗ còn tốt để phục dựng cho nơi khác. Anh cho hay có những cây cột gỗ hương rất lớn, vành tới gần 2 m, nếu mất đi sẽ rất khó tìm lại.
Trong xưởng gỗ của Y Wôn ở ngoại ô Buôn Ma Thuột (cũ), những cột nhà cũ được đánh dấu cẩn thận. Người thợ phải hiểu kết cấu truyền thống, biết vị trí cột cái, hướng cầu thang, cách nối gian nhà. Có những bộ cầu thang mất hàng tuần để chạm khắc hoa văn. “Nếu làm sai, nó chỉ là cái nhà giả hao hao nhà dài thôi”, Y Wôn nói.
Người Ê Đê không sai khi chọn nhà xây tiện nghi hơn. Không ai có thể yêu cầu một gia đình nghèo tiếp tục sống trong căn nhà gỗ xuống cấp chỉ để “giữ văn hóa”. Nhưng nếu chỉ còn vài căn phục dựng để khách du lịch chụp hình, thì nhà dài rồi cũng sẽ chỉ còn là lớp vỏ.
Bởi giá trị lớn nhất của nhà dài không hoàn toàn nằm ở chiều dài mái nhà. Nó nằm ở bếp lửa đỏ giữa đêm, ở tiếng trẻ con chạy dọc sàn gỗ, ở cách nhiều thế hệ cùng sống dưới một mái nhà, và ở tinh thần cộng đồng từng khiến cả buôn làng như một gia đình lớn.
Và có lẽ, câu hỏi lớn nhất của Tây nguyên hôm nay không phải là còn bao nhiêu căn nhà dài, mà là liệu vùng đất này có còn giữ được “linh hồn” của mình giữa nhịp đô thị hóa đang mọc lên từng ngày hay không.
Sáng nay 23.6, ông Lê Ngọc Quang, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng, dẫn đầu đoàn công tác khảo sát, kiểm tra thực tế dự án "Liên kết vùng miền Trung tỉnh Quảng Nam" nhằm đánh giá tiến độ triển khai và tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc đang ảnh hưởng đến quá trình thực hiện dự án.
Theo báo cáo của chủ đầu tư, dự án "Liên kết vùng miền Trung tỉnh Quảng Nam" được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chủ trương đầu tư từ năm 2016 và đã nhiều lần điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế. Dự án có tổng chiều dài tuyến gần 32 km, gồm các hạng mục giao thông và điện chiếu sáng, với tổng mức đầu tư hơn 1.059 tỉ đồng. Thời gian thực hiện được gia hạn đến ngày 31.12.2027.
Đến nay, công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đạt khoảng 22,63 km, tương đương 71,94% chiều dài toàn tuyến. Tuy nhiên, mặt bằng được bàn giao chưa liên tục, nhiều vị trí vẫn còn vướng hệ thống điện, cáp viễn thông chưa được di dời... gây ảnh hưởng đáng kể đến việc tổ chức thi công.
Các địa phương có dự án đi qua vẫn còn nhiều hồ sơ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chưa hoàn thành. Trong đó, xã Thạnh Bình, xã Lãnh Ngọc và xã Tiên Phước là những địa phương còn khối lượng giải phóng mặt bằng lớn nhất.
Cụ thể, xã Thạnh Bình còn khoảng 3,9 km chưa bàn giao mặt bằng với 153 hồ sơ tồn đọng; xã Lãnh Ngọc còn 3,03 km với 98 hồ sơ; xã Tiên Phước còn 1,55 km với 61 hồ sơ cần tiếp tục xử lý.
Dự án được khởi công từ tháng 7.2023, nhưng đến nay giá trị thực hiện đạt hơn 223 tỉ đồng, tương đương 43,25% khối lượng hợp đồng.
Phát biểu tại hiện trường, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Lê Ngọc Quang nhấn mạnh đây là dự án hạ tầng giao thông có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của khu vực. Khi hoàn thành, tuyến đường sẽ góp phần tăng cường kết nối liên vùng, mở rộng không gian phát triển, tạo điều kiện thuận lợi để thu hút đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội các địa phương khu vực phía tây nam thành phố Đà Nẵng.
Bên cạnh những kết quả đạt được, ông Lê Ngọc Quang cũng chỉ rõ một số tồn tại đang ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ dự án. Trong đó, công tác xây dựng các khu tái định cư còn chậm so với yêu cầu, khiến nhiều hộ dân chưa thể bàn giao mặt bằng. Việc xác định nguồn gốc đất, hoàn thiện hồ sơ pháp lý, thẩm định và phê duyệt phương án bồi thường ở một số trường hợp còn mất nhiều thời gian. Một số thủ tục hành chính vẫn chậm, chưa đáp ứng yêu cầu tiến độ chung.
Để bảo đảm tiến độ thực hiện, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng yêu cầu các cơ quan, đơn vị và địa phương liên quan tập trung thực hiện nghiêm các nhiệm vụ đã được giao; khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, phương án bồi thường, công khai niêm yết theo đúng quy định; đẩy nhanh tiến độ xây dựng các khu tái định cư và giải quyết dứt điểm các tồn tại về hồ sơ đất đai.
Ông Quang cũng yêu cầu phát huy vai trò của cấp ủy, chính quyền địa phương trong công tác tuyên truyền, vận động, thuyết phục người dân đồng thuận với chủ trương triển khai dự án. Đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị nhằm tạo sự thống nhất cao trong nhân dân, bảo đảm tiến độ thực hiện dự án.
"Công tác giải phóng mặt bằng là khâu then chốt quyết định tiến độ dự án. Các địa phương phải xem đây là nhiệm vụ trọng tâm, là một trong những tiêu chí để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền địa phương", ông Lê Ngọc Quang nhấn mạnh.
Bí thư Thành ủy Đà Nẵng cũng yêu cầu các đơn vị liên quan tăng cường phối hợp, thường xuyên rà soát tiến độ thực hiện, kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc phát sinh. Đối với các trường hợp đã được thực hiện đầy đủ quy trình, thủ tục theo quy định, đã được vận động, thuyết phục nhiều lần nhưng vẫn không chấp hành... thì các cơ quan chức năng cần kiên quyết áp dụng các biện pháp theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm mặt bằng thi công và tiến độ chung của dự án.
Ông Lê Ngọc Quang yêu cầu các đơn vị tập trung cao độ, hành động quyết liệt hơn nữa với tinh thần trách nhiệm cao nhất; phấn đấu hoàn thành công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng theo kế hoạch đề ra, tạo điều kiện thuận lợi để các nhà thầu tổ chức thi công liên tục, bảo đảm tiến độ giải ngân vốn đầu tư công và sớm đưa công trình vào khai thác, phát huy hiệu quả đầu tư.
Tối 15.5, thông tin từ Công an Hà Nội cho biết, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an Hà Nội đã ra quyết định tạm giữ hình sự đối với Trần Trung Kiên (29 tuổi) và em trai là Trần Văn Cường (25 tuổi), cùng trú xã Phượng Dực (Hà Nội), để điều tra hành vi gây rối trật tự công cộng.
Theo Công an Hà Nội, trước đó, ngày 13.5, mạng xã hội xuất hiện video ghi lại cảnh một phụ nữ cùng con nhỏ đang ở trong quán cắt tóc thì bị 2 đối tượng xông vào hành hung. Vụ việc khiến dư luận bức xúc.
Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, Công an xã Phượng Dực đã vào cuộc xác minh và làm rõ người bị hành hung là bà chủ một quán cắt tóc, gội đầu tại thôn Phú Túc (xã Phượng Dực).
Bước đầu, Công an xã Phượng Dực xác định, do nghi ngờ chủ quán cắt tóc có quan hệ bất minh với bố mình nên khoảng 10 giờ 10 ngày 8.5, Kiên cùng Cường đến quán cắt tóc để đánh "dằn mặt" nạn nhân.
Công an Hà Nội xác định vụ việc gây ảnh hưởng xấu đến tình hình an ninh trật tự trên địa bàn. Cơ quan chức năng đang củng cố hồ sơ để xử lý 2 anh em Kiên và Cường theo quy định.
Theo Chương trình cung cấp dịch vụ viễn thông công ích đến năm 2030 được Thủ tướng phê duyệt ngày 1/5, các hộ nghèo, cận nghèo ở xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang, ven biển, hải đảo; nhà giàn trên biển, được Chính phủ hỗ trợ điện thoại thông minh.
Hộ nghèo, cận nghèo có học sinh, sinh viên được hỗ trợ từ chương trình "Sóng và máy tính cho em" từ năm 2021 hoặc được hỗ trợ từ chương trình khác, sẽ không được tặng điện thoại thông minh đợt này.
Chính phủ phấn đấu 400.000 hộ nghèo, cận nghèo được trang bị điện thoại thông minh. Thời gian thực hiện chương trình từ 30/4 đến 31/12/2030.
Chương trình đặt mục tiêu tất cả những nơi như thôn đã có điện thuộc xã đặc biệt khó khăn thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi, vùng bãi ngang, ven biển, hải đảo, nhà giàn trên biển, đều được hỗ trợ cung cấp dịch vụ viễn thông di động mặt đất và dịch vụ truy nhập Internet băng rộng cố định mặt đất.
Trường mầm non, phổ thông, trạm y tế xã, nếu có nhu cầu đều được hỗ trợ sử dụng dịch vụ truy nhập Internet băng rộng cố định mặt đất.
Các thôn thuộc xã đặc biệt khó khăn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng bãi ngang, ven biển, hải đảo, nếu chưa được cung cấp dịch vụ viễn thông di động mặt đất và Internet băng rộng cố định mặt đất, sẽ được hỗ trợ sử dụng dịch vụ viễn thông cố định vệ tinh tầm thấp.
Tất cả ngư dân trên tàu, thuyền Việt Nam đánh bắt trên biển có nhu cầu được hỗ trợ sử dụng dịch vụ viễn thông di động hàng hải.
Trước đó năm 2022, Bộ Thông tin và Truyền thông (cũ) đã hỗ trợ hộ nghèo, cận nghèo mua điện thoại thông minh, trong Chương trình cung cấp dịch vụ viễn thông công ích đến năm 2025. Số lượng thiết bị được phân chia theo tỉnh, dựa trên tỷ lệ số hộ nghèo chưa có điện thoại thông minh.
Những hộ được nhận cần đáp ứng một số điều kiện như chưa được hỗ trợ thiết bị từ chương trình cũng như chưa nhận thiết bị học trực tuyến từ chương trình "Sóng và máy tính cho em". Trong trường hợp đã có máy hoặc muốn tự mua, chương trình sẽ hỗ trợ 500.000 đồng.
Cuối năm 2021, Thủ tướng phê duyệt Chương trình cung cấp dịch vụ viễn thông công ích đến năm 2025, trong đó nêu mục tiêu hỗ trợ 800.000 hộ nghèo, cận nghèo, gia đình chính sách xã hội và nhóm đặc biệt khác trang bị đầu cuối phục vụ học tập, thông tin liên lạc. 400.000 hộ sẽ được cấp máy tính bảng; 400.000 hộ khác được hỗ trợ một phần để mua điện thoại thông minh.
