Thị trấn khai thác vàng Mongbwal, tỉnh Ituri, được xem là nơi khởi phát và một trong những tâm dịch Ebola hiện tại ở miền Đông Congo. Thế nhưng, theo các chuyên gia y tế thế giới, đợt dịch Ebola này, vì nhiều lý do, đã được công bố rất chậm so với thời điểm khởi phát. Hậu quả là khi giới chức y tế thế giới biết thông tin về dịch thì tình hình đã nghiêm trọng và lây lan rộng khó kiểm soát.
Rất lâu trước khi chính phủ Congo công bố dịch Ebola, ông Joseph Mute – lãnh đạo tổ dân phố Shuni, thuộc thị trấn Mongbwal, đã chứng kiến hàng loạt ca tử vong bí ẩn tại đây. Nhiều bệnh nhân xuất huyết nghiêm trọng.
“Họ chảy máu mũi, miệng”, Mute kể khi đang đứng trên một con đường đất tại khu phố Shuni.
Mongbwalu có khoảng 130.000 dân. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ổ dịch nhiều khả năng khởi phát từ đây trước khi lan ra khắp Ituri, gồm cả thủ phủ Bunia có hơn một triệu dân. Bệnh nhân hiện xuất hiện tại hai tỉnh Bắc Kivu, Nam Kivu của Congo và lan sang cả quốc gia láng giềng Uganda.
Ban đầu, nguyên nhân tử vong của những bệnh nhân trên được cho là bí ẩn. Nhiều cư dân, phần lớn là thợ đào vàng nghèo, suy đoán căn bệnh đang lan rộng là lao phổi, HIV/AIDS, ngộ độc thủy ngân – hóa chất dùng để tách vàng ra khỏi quặng. Trong khi đó, số khác lại tin vào những giải thích mang tính siêu nhiên.
Hồi tháng 2, một nhóm người đi đưa tang di chuyển bằng ôtô từ Bunia đến Mongbwalu dọc đường đã làm hỏng chiếc quan tài. Khi đến nơi, thân nhân của người quá cố quyết định đổi một quan tài mới và đem đốt chiếc cũ ngay tại khu phố Shuni. Hành động này vi phạm một điều cấm kỵ trong tập tục truyền thống địa phương. Ngay sau đó, người dân ở khu Shuni bắt đầu đổ bệnh và tử vong, làm dấy lên tin đồn về “chiếc quan tài bị nguyền rủa”.
“Người ta kháo nhau rằng chính ngọn lửa từ chiếc quan tài đã gieo rắc tai ương khắp khu phố”, ông Mute nói về căn bệnh mà thời điểm đó vẫn chưa được xác định, thêm rằng “nhưng tin đồn đó hoàn toàn thất thiệt”.
Chính phủ Congo cuối cùng xác định căn bệnh này là Ebola, nhưng kết luận ấy được đưa ra sau một thời gian chậm trễ đáng kể. Bộ Y tế Congo ghi nhận ca nghi nhiễm đầu tiên là một điều dưỡng xuất hiện triệu chứng sốt và nôn từ ngày 24/4. Người này qua đời tại Bunia nhưng được đưa về Mongbwalu chôn cất.
Đầu tháng 5, bốn nhân viên y tế tại Mongbwalu tử vong chỉ trong 4 ngày khiến cảnh báo được nâng cao. Tuy nhiên, các xét nghiệm Ebola ban đầu cho kết quả âm tính vì chỉ sàng lọc hai chủng Zaire và Sudan. Đến ngày 15/5, kết quả giải trình tự gene xác nhận chủng Bundibugyo hiếm gặp hơn, buộc chính phủ phải công bố dịch. Khi đó, riêng khu Shuni đã có hơn 50 người tử vong.
“Tôi đau lòng lắm”, ông Mute nói, chỉ về phía những ngôi nhà trong khu phố giờ đây đang bỏ hoang vì những người từng sống ở đó đã chết hoặc bỏ trốn khỏi vùng dịch.
Hơn một tháng sau, số ca nhiễm tiếp tục tăng mạnh. Tính đến 20/6, Mongbwalu và vùng lân cận ghi nhận 220 ca trong tổng số 1.003 ca Ebola trên cả nước. Tuy nhiên, các tổ chức cứu trợ cho rằng con số thực tế còn cao hơn nhiều. Nỗi sợ hãi, mê tín và sự chậm trễ xét nghiệm khiến không ít bệnh nhân né tránh điều trị, nhiều ca tử vong chưa từng được xác nhận chính thức.
Ở một số khu vực, người dân chống đối dữ dội lực lượng y tế. Tin đồn lan rộng rằng các tổ chức cứu trợ cố tình gieo rắc mầm bệnh để trục lợi. Tang lễ trở thành điểm nóng xung đột. Tháng này, lực lượng chức năng phải bắn súng chỉ thiên và dùng hơi cay để giải tán đám đông cố cướp thi thể một nạn nhân nghi nhiễm Ebola nhằm tự chôn cất theo tập tục.
Ngành khai thác vàng cũng góp phần khiến dịch lan nhanh. Quanh thị trấn là những hố bùn đặc, nơi thợ mỏ làm việc chen chúc, tiếp xúc sát nhau trong điều kiện mất vệ sinh. Lao động đổ về từ nhiều tỉnh, di chuyển liên tục, tạo điều kiện cho virus phát tán.
Bisimwa Biragi, một thợ mỏ đến từ tỉnh Nam Kivu, cho biết anh định cư tại Mongbwalu sau khi phải ly tán do xung đột vũ trang với nhóm phiến quân M23. “Chúng tôi rất sợ. Quá nhiều người đang chết”, anh nói khi đang cùng hai người khác dùng thủy ngân rửa cặn quặng bên trong một chiếc chậu nhựa.
Miền đông Congo vốn đã kiệt quệ sau nhiều thập kỷ xung đột, hơn 900.000 người sống trong các trại tị nạn chỉ riêng ở Ituri. Điều kiện y tế tại Mongbwalu đặc biệt thiếu thốn. Nhiều bãi đào vàng không có thiết bị bảo hộ, không kiểm soát vệ sinh. Theo tổ chức Oxfam, chỉ 20% cư dân được tiếp cận nước sạch, trong khi một phần tư dân số thiếu công trình vệ sinh cơ bản.
Bệnh viện thị trấn hiện quá tải nghiêm trọng. Tổ chức Bác sĩ Không Biên giới đã dựng khu điều trị Ebola riêng biệt. Xe cứu thương liên tục đưa bệnh nhân vào viện, còn đội phản ứng nhanh phun khử khuẩn ngay tại cổng.
Ebola thường bị xem như bản án tử hình, vẫn có những trường hợp sống sót. Ngày 16/6, Florence Mangembo, kế toán trưởng một bệnh viện, xuất viện cùng một bé gái 3 tuổi sau khi chiến thắng virus. Nhân viên y tế xếp hàng nhảy múa, hát mừng hai bệnh nhân hồi phục.
Mangembo cho biết cô lây bệnh khi sơ cứu chị gái nôn ói ngoài đồng. Sau khi người chị qua đời, gia đình đổ lỗi cho Mangembo vì đã đưa nạn nhân vào viện. Phản ứng ấy cho thấy định kiến và sự thiếu hiểu biết về Ebola vẫn ăn sâu trong cộng đồng.
“Virus này có thật và thật may mắn, tôi đã là người chiến thắng”, Mangembo nói.
Hôm 26/5, đại diện Bệnh viện Việt Đức, Hà Nội, cho biết từ năm lớp 6, cô gái mắc bệnh và trải qua hai ca phẫu thuật não. Dù tuổi thơ gắn liền với bệnh viện cùng những đợt điều trị kéo dài, thiếu nữ luôn giữ tinh thần lạc quan, thường chỉ nghỉ ngơi hai tuần sau mỗi lần mổ rồi xin bố mẹ đến trường.
Khi tình trạng chuyển biến xấu khiến cơ thể kiệt quệ, em nhiều lần nói với mẹ về mong muốn hiến mô tạng cho những người mòn mỏi chờ cơ hội sống.
"Dù một bên mắt nhìn không rõ sau phẫu thuật, con vẫn quả quyết sẽ trao phần mắt còn sáng cho người khác", người mẹ kể.
Lúc bác sĩ thông báo tình trạng vô phương cứu chữa, bố mẹ em nén đau thương, hoàn thành di nguyện của con gái. Người mẹ tin rằng việc để lại một phần cơ thể giúp nhiều cuộc đời hồi sinh chính là cách con gái bà tiếp tục hiện diện trên thế gian.
Ngay sau đó, các bác sĩ Bệnh viện Việt Đức dùng trái tim của em ghép cho một bệnh nhân, chia lá gan cứu sống một người lớn cùng một trẻ nhỏ, và dùng hai quả thận mang lại cơ hội hồi sinh cho hai người suy thận giai đoạn cuối. Đội ngũ y tế cũng lấy phổi và giác mạc của thiếu nữ để thắp sáng hy vọng cho nhiều ca bệnh khác.
Từ nguồn tạng của cô gái và 2 người chết não khác trong tuần qua, Bệnh viện Việt Đức lập kỷ lục mới khi ghép thành công cho 21 bệnh nhân, là số ca ghép tạng nhiều nhất trong một tuần và nhiều loại tạng ghép phức tạp được triển khai.
Trong 21 bệnh nhân ghép tạng có 19 trường hợp ghép tạng của ba người hiến chết não, gồm 5 ca ghép gan (trong đó có 2 bệnh nhi), 2 ca ghép tim, một ghép phổi, 10 trường hợp ghép thận và một người ghép khí quản. Ngoài ra, 3 bệnh nhân còn lại ghép thận từ người cho còn sống.
Ghép tạng là một trong những thành tựu quan trọng nhất của y học nhân loại từ thế kỷ 20. Đây là biện pháp duy nhất để cứu sống người bệnh giai đoạn cuối. Đến nay, Việt Nam đã ghép được 6 loại bộ phận cơ thể người, với gần 10.000 ca ghép. Kỹ thuật ghép tạng của đội ngũ y tế Việt Nam đã tiệm cận trình độ của các nước phát triển. Hiện, cả nước có khoảng 30 trung tâm ghép tạng được Bộ Y tế cấp phép.
Cả nước có hơn 177.000 người đăng ký hiến mô, tạng sau khi qua đời. Năm 2025 ghi nhận 66 trường hợp chết não hiến tạng, tăng mạnh so với các năm trước.
Sáng 31/3, bệnh nhân xuất viện với sức khỏe ổn định sau ca phẫu thuật "thập tử nhất sinh". Trước đó, chị từng sinh thường hai lần, có tiền sử thai ngoài tử cung, đã cắt tai vòi trái 11 năm trước. Gần đây, do quên uống thuốc tránh thai, chị trễ kinh, thử que hai vạch. Khi đau bụng tăng dần, chị đến Bệnh viện Long Khánh khám, được nghi ngờ mang thai trong ổ bụng khoảng 10 tuần và chuyển khẩn cấp lên Bệnh viện Từ Dũ chiều 26/3.
Siêu âm Doppler và chụp MRI cho thấy thai sống 10-11 tuần nằm ở vị trí rất hiếm, sau phúc mạc, sát động mạch chủ bụng. Khối thai dính vào thành động mạch chủ khoảng 10 mm, dưới vị trí phân nhánh động mạch thận trái và có dấu hiệu xuất huyết tiến triển. Đây là thể thai ngoài tử cung hiếm gặp, nguy cơ vỡ mạch máu lớn và tử vong nhanh nếu không can thiệp kịp thời. Nhận định ca bệnh phức tạp, bác sĩ kích hoạt báo động đỏ liên viện, mời kíp mạch máu Bệnh viện Chợ Rẫy phối hợp hội chẩn, lên phương án tối ưu.
Gần nửa đêm 26/3, ca mổ bắt đầu. Êkíp ghi nhận xuất huyết lan tỏa sau phúc mạc, khối thai nằm sát nhiều cấu trúc quan trọng như động mạch chủ bụng, mạch máu thận và niệu quản trái. Các bác sĩ phải bóc tách tỉ mỉ từng mm để tránh tổn thương mạch máu lớn.
Trong quá trình phẫu tích, các bác sĩ khéo léo tách khối thai khỏi động mạch chủ, đồng thời bảo tồn mạch máu thận và niệu quản trái. Dù có rỉ máu nhẹ, tình trạng được kiểm soát kịp thời. Cuối cùng, toàn bộ khối thai và bánh nhau được lấy ra trọn vẹn.
Ca mổ kéo dài 3 giờ, lượng máu mất khoảng 500 ml nên bệnh nhân không cần truyền thêm. Sau hai ngày hậu phẫu, người bệnh tỉnh táo, sinh hiệu ổn định, vết mổ khô, có thể ăn uống và đi lại bình thường. Thành công của ca mổ tiếp tục cho thấy hiệu quả phối hợp trong mô hình báo động đỏ liên viện tại các bệnh viện tuyến cuối TP HCM.
Các chuyên gia y học giấc ngủ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì giờ ngủ - thức đều đặn. Bác sĩ Christopher Winter, chuyên gia y học giấc ngủ và thần kinh tại Mỹ cho biết, ông luôn khuyến khích người lớn tuổi, đặc biệt là đã nghỉ hưu, thiết lập một giờ thức dậy cố định mỗi ngày, theo Prevention (Mỹ).
Bác sĩ Winter cho rằng điều quan trọng là duy trì một giờ thức dậy cố định mỗi ngày. Thời điểm thức dậy nên phù hợp với nhu cầu tự nhiên của cơ thể, khi bạn đã ngủ đủ khoảng 7 - 9 giờ.
Theo tiến sĩ Jade Wu, chuyên gia y học giấc ngủ hành vi và nhà nghiên cứu tại Trường Y thuộc Đại học Duke (Mỹ), mọi người cần đảm bảo ngủ đủ ít nhất 7 giờ mỗi đêm, giữ giờ thức dậy ổn định và sinh hoạt phù hợp với “đồng hồ sinh học” tự nhiên của bản thân - nếu là “người của buổi sáng” thì dậy sớm, còn “cú đêm” thì có thể dậy muộn hơn.
Ngoài ra, phần lớn mọi người sẽ cần ngủ ít hơn khi lớn tuổi. Nguyên nhân là khi tuổi cao, chúng ta dần mất đi giấc ngủ sâu. Tuy nhiên, nhu cầu ngủ còn phụ thuộc vào mức độ vận động, căng thẳng và nội tiết. Người thường xuyên vận động và ít stress có thể cần ngủ nhiều hơn người ít vận động và căng thẳng kéo dài.
Dậy sớm hay muộn không quan trọng bằng việc duy trì một giấc ngủ đều đặn và phù hợp với nhu cầu tự nhiên của cơ thể. Mọi người có thể đến gặp bác sĩ nếu cảm thấy lo lắng về giấc ngủ của mình, đặc biệt khi có các dấu hiệu bất thường như:
