Mỗi lần thấy người ta tranh luận về trường chuyên, tôi lại thấy xuất hiện một cụm từ quen thuộc: “gà chọi”. Nhiều người nghĩ những đứa trẻ ở đó chỉ biết học, chỉ biết đi thi, giỏi giành giải, nhưng thiếu kỹ năng sống, thiếu trải nghiệm, lớn lên khó hòa nhập xã hội.
Tôi không biết trường chuyên bây giờ đã thay đổi đến đâu. Nhưng tôi từng học trường thường, rồi vào trường chuyên. Bây giờ tôi có hai con, một học trường công, một học trường tư. Tôi không cho rằng trường chuyên là con đường duy nhất để thành công. Nhưng tôi cũng thấy không công bằng nếu chỉ nhìn vài ví dụ tiêu cực rồi phủ nhận cả một môi trường đã giúp rất nhiều đứa trẻ thay đổi cuộc đời.
Nhiều người cho rằng học trường chuyên quá khổ, con cái không có thời gian phát triển thể lực hay các hoạt động khác. Ít nhất với trải nghiệm của mình cách đây hơn 20 năm thì không phải vậy. Quanh tôi, các lớp chuyên khác rất mạnh về thể thao. Ngày nào tôi cũng thấy các bạn trai cao trên 1,7 m chơi bóng rổ ngoài sân. Cuối tuần, các lớp, các khối đá bóng, cổ vũ rất hoành tráng.
Nói về văn hóa thì, tôi học chuyên Anh. Hồi đó, ai cũng biết học sinh chuyên Anh khá “chịu chơi”. Tôi vẫn nhớ cảm giác rất choáng của một đứa nhóc 15 tuổi mới vào trường khi cả khối tự tổ chức một đêm ca nhạc ở nhà văn hóa. Hàng trăm học sinh các trường khác đến xem. Ca nhạc, tạp kỹ, biểu diễn thời trang… tất cả đều do học sinh tự làm.
Khối tôi cũng rất cập nhật văn hóa phương Tây lúc đó: bóng đá, âm nhạc, phim ảnh… cái gì cũng biết. Đến các dịp quan trọng, chúng tôi cũng đi bán hoa, kinh doanh gây quỹ, tham gia cắm hoa, văn nghệ, nhạc cụ… hoạt động nào cũng có mặt. Đấy là những thứ học sinh không được dạy ở trong trường. Đơn giản vì chúng tôi được bao quanh bởi những con người cũng thích tìm hiểu, khám phá, thích cạnh tranh và dám nghĩ dám làm.
>> Con tôi học trường tư 10 triệu một tháng không phải để chạy đua trường chuyên
Điều mình thấy may mắn nhất khi học trường chuyên không chỉ là cơ sở vật chất, mà còn là thầy cô. Phải công nhận các thầy cô ở trường chuyên được đầu tư nên rất giỏi. Không chỉ giỏi chuyên môn mà họ còn rất tâm lý, hiểu và thương học sinh. Tôi cũng không thấy mình bị thiệt thòi gì khi học trong môi trường cạnh tranh lành mạnh.
Bây giờ, tôi thấy càng ngày người ta càng đầu tư cho các trường chuyên để cơ sở vật chất tốt hơn. Trường tư thì những gia đình có điều kiện mới dễ tiếp cận. Còn với trường chuyên, những học sinh có năng lực mới có cơ hội vào. Nếu trường chuyên được đầu tư tốt, thì những đứa trẻ có khả năng nhưng điều kiện kinh tế hạn chế vẫn có cơ hội học trong một môi trường chất lượng. Chỉ riêng điều đó thôi, theo tôi đã rất đáng.
Nhà tôi ngày ấy không khá giả. Có những lúc tôi thấy hơi lạc lõng giữa nhiều bạn có điều kiện hơn. Nhưng nhìn lại, tôi thấy đó là một giai đoạn rất may mắn. Nhờ học lực, tôi được học trong một môi trường mà nếu phải đóng học phí như trường tư thời đó, gia đình chắc chắn không thể kham được. Nếu không có kỳ thi tuyển ấy, có lẽ tôi đã không có nhiều cơ hội như sau này.
Tất nhiên, phải thừa nhận để vào được trường chuyên rất vất vả. Đúng là tôi phải học thêm và tự học rất nhiều, cả ở trường lẫn ở nhà. Tôi mất gần cả mùa hè để ôn thi chuyển cấp. Có điều, quanh tôi lúc ấy ai cũng học như vậy nên cũng thấy bình thường. Đổi lại, tôi rèn được sự tập trung, tinh thần cạnh tranh và quan trọng nhất là không bỏ cuộc. Môi trường chuyên rèn cho tôi “resilience” – sự kiên cường và khả năng phục hồi sau thất bại.
Khi sang nước ngoài học, tôi chẳng có ai ở bên cạnh. Có những lúc tôi cảm thấy lạc lõng, thậm chí đôi khi như bị “cô lập”. Nhưng tôi chưa bao giờ nghĩ đến chuyện bỏ cuộc. Đến bây giờ nhìn lại, mình vẫn nghĩ phần nào đó là nhờ ba năm học trong một môi trường luôn buộc mình phải cố gắng thêm một chút nữa.
Dĩ nhiên bây giờ khác ngày xưa rất nhiều. Các em học sinh có Internet, có AI, có rất nhiều nguồn học liệu. Không học trường chuyên vẫn có thể giỏi Tiếng Anh, giỏi STEM hay săn học bổng. Nhưng theo mình vẫn có một khác biệt. Một học sinh giỏi ở trường thường vẫn có thể rất giỏi. Chỉ là các em phải tự tạo động lực cho mình. Điều đó không hề dễ, nhất là ở tuổi mới lớn, khi các em còn đang loay hoay đi tìm mình là ai.
Ở trường chuyên thì khác. Thầy cô và bạn bè chính là sợi dây kéo tôi đi tiếp. Có những lúc tôi nản, nhìn quanh, ai cũng đang học, ai cũng đang cố, thế là tôi lại tiếp tục. Việc phải cố gắng mỗi ngày dần trở thành một thói quen. Theo tôi, đó mới là giá trị lớn nhất của trường chuyên.
Thời bây giờ, bố mẹ lo cho con nhiều hơn ngày xưa rất nhiều. Sợ con áp lực, sợ con trầm cảm, sợ con không phát triển toàn diện, sợ con thấp bé, sợ con bị bắt nạt. Tôi hiểu tất cả những nỗi lo ấy. Nhưng đôi khi tôi có cảm giác, chúng ta đang kỳ vọng ba năm cấp ba phải biến các con thành một con người hoàn thiện: vừa học giỏi, vừa giỏi thể thao, vừa giỏi nghệ thuật, vừa có kỹ năng xã hội, vừa hạnh phúc.
Đọc nhiều ý kiến về chuyện nhà ở thời gian gần đây, tôi nhận ra đa số đều xoay quanh một quan điểm: "Phải mua nhà càng sớm càng tốt, kể cả chấp nhận gồng gánh nợ nần suốt 10-20 năm". Không ít người còn tin rằng bất động sản chỉ có tăng giá, nên cứ cố mua trước rồi tính sau. Người trẻ vì thế được khuyên hãy chịu cực, đánh đổi thanh xuân để có một căn nhà, từ đó mới yên tâm lập nghiệp.
Tôi hiểu và đồng cảm với suy nghĩ ấy. Nhưng càng đọc những chia sẻ sau khi mua nhà, tôi càng thấy một điểm chung khác: nhiều người không thực sự cảm thấy hạnh phúc trong chính căn nhà của mình. Thay vào đó là cảm giác mệt mỏi, áp lực và kiệt sức vì nợ nần.
Theo tôi, điều khiến nhiều người bất an không nằm ở căn nhà, mà ở việc họ không còn cảm giác mình đang "được sống". Đây là nhu cầu rất căn bản của con người, nhưng lại dễ bị bỏ quên khi mọi tính toán đều dồn vào mục tiêu sở hữu nhà.
Nhiều người khi lập kế hoạch tài chính thường nghĩ chỉ cần lo được tiền nhà là đủ. Những khoản như du lịch, cà phê, ăn ngoài, mua sắm hay các thú vui cá nhân đều có thể cắt giảm. Đúng là chúng ta có thể chịu đựng vài tháng, thậm chí một hai năm, nhưng rất khó để sống trong trạng thái bóp nghẹt mọi nhu cầu tinh thần suốt 20 năm. Khi sự kiệt sức kéo dài, căn nhà dần không còn là tổ ấm mà trở thành một gánh nặng.
Một điều khác khiến nhiều gia đình rơi vào áp lực là thiếu quỹ dự phòng. Không ít người gom toàn bộ tiền tiết kiệm, vay thêm hai bên gia đình để đủ tiền trả đợt đầu mua nhà. Họ sở hữu một tài sản lớn nhưng lại không còn tiền mặt cho những tình huống bất ngờ.
>> 'Siết tín dụng bất động sản không nên cào bằng'
Nhà đất không có tính thanh khoản cao. Một căn nhà trị giá 10 tỷ đồng không đồng nghĩa bạn có ngay 100 triệu tiền mặt khi cần chữa bệnh hay giải quyết sự cố gia đình. Và chính những lúc không xoay xở được như vậy dễ dẫn tới căng thẳng, xích mích giữa vợ chồng hoặc hai bên nội ngoại.
Từ những điều quan sát và trải nghiệm xung quanh mình, tôi nghĩ trước khi quyết định mua nhà, người trẻ nên cân nhắc vài điều:
Đầu tiên là quỹ thất nghiệp và quỹ khẩn cấp. Theo tôi, nên có ít nhất 12 tháng chi phí sinh hoạt dự phòng trước khi nghĩ đến chuyện vay mua nhà. Ví dụ mỗi tháng tôi chi tiêu khoảng 15 triệu đồng thì cần để dành khoảng 180 triệu đồng rồi mới mua nhà. Gia đình hai người thì con số này có thể gấp đôi.
Thứ hai, khi tính toán chi phí hàng tháng, đừng quên các khoản dành cho đời sống tinh thần. Chúng ta cần sống trước, rồi mới đến chuyện sở hữu căn nhà. Một cuộc sống chỉ xoay quanh trả nợ rất dễ khiến con người mất cân bằng.
Ngoài ra, thay vì dồn toàn bộ dòng tiền vào bất động sản, tôi nghĩ mỗi tháng nên dành một phần cho các kênh tích lũy khác như quỹ mở, chứng khoán hoặc vàng. Sau thời gian dài, đây cũng có thể là nguồn tài sản hỗ trợ trả nợ hoặc tạo thêm sự an toàn tài chính.
Nhiều người sẽ hỏi: "Nếu tính toán như vậy thì bao giờ mới mua được nhà?". Nhưng theo tôi, nếu một kế hoạch mua nhà khiến bạn không thể đi đường dài suốt 20 năm mà vẫn giữ được sức khỏe, tinh thần và chất lượng sống, thì có lẽ đó chưa phải là một kế hoạch phù hợp.
Tôi tốt nghiệp đại học chuyên ngành xây dựng cách đây 10 năm với khá nhiều kỳ vọng. Những năm ngồi trên giảng đường, chúng tôi được dạy về kết cấu, vật liệu, tiêu chuẩn an toàn, về cách một công trình được hình thành từ bản vẽ đến thực tế. Với vốn kiến thức chuyên môn ấy, tôi từng nghĩ chỉ cần chăm chỉ và kiên trì, mình sẽ có một chỗ đứng vững vàng trong nghề.
Nhưng thực tế sau khi ra trường lại không như vậy. Tôi và bạn bè bắt đầu hành trình tìm việc đầy chật vật. Người thì nhận lương thấp, làm việc ở công trình xa nhà, điều kiện khắc nghiệt. Người khác vào được công ty một thời gian thì lại bị cắt giảm nhân sự khi dự án đình trệ. Có bạn liên tục nhảy việc nhưng vẫn không tìm được môi trường ổn định. Tấm bằng kỹ sư, thứ từng khiến chúng tôi tự hào, dần trở nên "nhẹ cân" trước thị trường lao động nhiều biến động.
Rồi một người bạn trong lớp chuyển hướng sang làm môi giới bất động sản, buôn đất. Ban đầu chỉ là thử sức, nhưng sau một thời gian, bạn ấy bắt đầu có thu nhập tốt hơn hẳn. Không còn cảnh chờ lương, không còn nỗi lo dự án dừng là mất việc. Bạn mua được xe, rồi nói đến chuyện mua nhà. Từ một người loay hoay với bản vẽ và công trường, bạn đổi đời khá nhanh.
>> Kỹ sư xây dựng 10 năm mất việc ba lần
Qua những buổi họp lớp, bạn giới thiệu thêm những người khác trong lớp tham gia cùng. Và rồi, từng người một chuyển nghề. Tính đến bây giờ, lớp tôi đã có ít nhất 5 kỹ sư xây dựng trở thành "cò đất". Tôi không nghĩ họ kém chuyên môn. Ngược lại, nhiều người trong số họ từng học rất tốt, hiểu nghề, có năng lực. Nhưng rõ ràng, giữa một bên là công việc chuyên môn vất vả, thu nhập bấp bênh, và một bên là thị trường bất động sản sôi động với cơ hội kiếm tiền nhanh, lựa chọn của họ trở nên dễ hiểu.
Điều khiến tôi trăn trở không phải là việc cá nhân đổi nghề, mà là xu hướng phía sau nó. Khi những người được đào tạo bài bản trong các lĩnh vực kỹ thuật, xây dựng, công nghệ thông tin - những ngành tạo ra giá trị vật chất cụ thể - lại rời bỏ nghề để chạy theo làm giàu từ đất, thì có ổn không?
Tại sao bất động sản ở ta lại được coi là kênh "sinh lời" hấp dẫn đến vậy? Giá trị thực mà nó tạo ra cho xã hội là gì, ngoài việc giá tăng lên qua các lần mua đi bán lại? Trong khi ở nhiều nước phát triển, người ta đầu tư vào khoa học, công nghệ, kỹ thuật... để tạo ra sản phẩm, nâng cao năng suất, thì chúng ta lại dễ dàng bị cuốn vào việc "ôm đất" và coi đó là phát triển.
Bản thân tôi đến giờ vẫn cố gắng bám trụ với nghề. Tôi chấp nhận đi công trình xa, chấp nhận thu nhập chưa cao để tích lũy kinh nghiệm và giữ lấy con đường mình đã chọn. Nhưng thú thật, đôi khi nhìn bạn bè đổi đời nhanh chóng, tôi cũng không khỏi dao động. Tôi tự hỏi, ngoài kia còn bao nhiêu người như mình, đang dần mất kiên nhẫn với công việc chuyên môn?
Có lẽ vấn đề nằm ở cách thị trường đang vận hành. Khi những công việc đòi hỏi chất xám không mang lại sự ổn định và thu nhập tương xứng, còn bất động sản lại mở ra cơ hội kiếm tiền nhanh, thì dòng tiền và cả nguồn nhân lực sẽ tự nhiên chảy về phía đó. Nhưng nếu tiền cứ tiếp tục đổ tiền vào đất, còn những ngành tạo ra giá trị thực bị bỏ ngỏ, thì câu hỏi đặt ra là: chúng ta sẽ phát triển bằng cách nào?
Tôi chỉ mong có thêm những chính sách để thị trường bất động sản ổn định hơn, minh bạch hơn, để sức hút làm giàu nhanh không còn lấn át tất cả. Quan trọng hơn, cần tạo ra môi trường làm việc đủ tốt để những người làm nghề như chúng tôi có thể yên tâm gắn bó. Nếu không, sự rời bỏ sẽ còn tiếp diễn, và cái giá phải trả trong tương lai sẽ là không nhỏ.
Tôi 29 tuổi, từng du học và làm việc tại Singapore và Đài Loan (từ năm 2014 đến 2019). Khi ở Đài Loan, tôi vừa học ba tiếng, vừa làm lễ tân khách sạn 12 tiếng một ngày (hai ca đêm, ba ca ngày mỗi tuần), lương 35 NTD một giờ.
Khi về Việt Nam, tôi phải bắt đầu lại từ đầu với vị trí lễ tân, kiêm quản gia tại một khách sạn 5 sao, mức lương 8 triệu một tháng. Tôi làm công việc này trong hơn một năm. Khi TP HCM phải giãn cách vì dịch bệnh Covid-19, ngành khách sạn cũng bị gián đoạn hoạt động. Tôi chủ động chuyển sang làm freelance full-time, thu nhập khoảng 12 triệu một tháng. Đổi lại, tôi phải làm việc ban đêm năm ngày một tuần do khách hàng ở Mỹ.
Sau nửa năm, để cải thiện sức khỏe và tìm hướng đi mới, tôi quyết định chuyển sang ngành Expert Network & Consulting (mạng lưới chuyên gia và tư vấn) cho một công ty FDI. Vị trí của tôi lúc đó là Senior Associate (cộng tác viên cao cấp) với mức lương 18 triệu một tháng (chưa gồm thưởng). Sau bốn năm, hiện tôi đang là Project Manager (quản lý dự án), thu nhập khoảng 1.700 USD, chưa tính thưởng.
>> Cú sốc lương 11 triệu dù đầu tư tiền tỷ du học Anh
Kể về hành trình lập nghiệp của tôi như vậy để các bạn thấy rằng, kết quả mà tôi có ngày hôm nay chủ yếu đến từ việc tập trung tạo giá trị và hiệu suất công việc, chứ không phải chỉ nhờ tấm bằng đại học nước ngoài. Tôi luôn ưu tiên kết quả cuối cùng, và công ty đã ghi nhận điều đó.
Quan trọng nhất để quyết định thành công của một người không phải là chuyện du học hay không mà là tư duy về sự nghiệp và tích lũy.
Song song với công việc chính, tôi còn có tư duy tích lũy từ sớm. Bắt đầu từ mức lương 8 triệu tôi đã cố gắng tiết kiệm từng chút một để đầu tư crypto, chứng chỉ quỹ... Nhờ đó, tôi đã tạo được một nguồn thu nhập thụ động nhất định.
Tôi kể câu chuyện của mình để các bạn thấy rằng bằng cấp không quyết định thành công của mỗi người. Nếu bạn chủ động học hỏi và chứng minh được năng lực của bản thân thì cơ hội rồi sẽ mở ra. Còn việc tích sản, hãy bắt đầu càng sớm càng tốt, tích tiểu thành đại, bạn sẽ thấy giá trị của nó theo thời gian.
