10h sáng, bà Hương Hạnh, 57 tuổi, ngồi đón khách trước con ngõ rộng chừng một mét ở phố Hàng Cháo, phường Ô Chợ Dừa. Bên trong, con gái bà bưng bê phục vụ. Bốn chiếc bàn nhựa xếp nối nhau, sát tường, chừa lại lối vừa một người đi. Khu vực chế biến được đẩy vào gian bếp của gia đình.
Hơn 10 năm qua, quán bún riêu của bà Hạnh nằm trên vỉa hè đối diện, bám theo mái vòm sân vận động Hàng Đẫy. Quán từng kê 10 bàn, bán 80-100 bát mỗi ngày. Một tháng nay, khi lực lượng chức năng liên tục xử lý vi phạm, bà dời quán vào ngõ để tránh mức phạt 2,5 triệu đồng và nguy cơ bị thu giữ đồ nghề. “Chuyển sang đây nửa tháng khách chưa quen nên tôi phải ngồi đón”, bà Hạnh nói.
Dời quán vào ngõ hẹp khiến không gian phục vụ chật chội, doanh thu của bà Hạnh còn một phần ba. Những ngày mưa, quán phải nghỉ vì không có mái che. Phần lớn những hàng ăn từng hoạt động trên vỉa hè khu vực này, nay đã đóng cửa. Quán bà Hạnh là số ít cố bám trụ. “Không có lương hưu, tôi cố bán thêm vài năm để giảm gánh nặng cho các con”, bà nói.
Cạnh quán bà Hạnh, hàng trà đá hoạt động suốt 10 năm qua trên vỉa hè sân Hàng Đẫy của bà Vân đã “dạt” vào hiên một nhà mặt đường. Bà cho biết khi có khách uống tại chỗ, bà đứng dậy nhường chiếc ghế duy nhất. “Giờ tôi bán cho đỡ buồn”, bà nói.
Hà Nội đang triển khai Kế hoạch 332 giành lại vỉa hè cho người đi bộ. Lực lượng chức năng tăng cường phạt nguội qua camera. Theo thống kê của các cơ quan chức năng, Thủ đô có khoảng 1.100 tuyến phố có vỉa hè. Khảo sát năm 2025 của Sở Xây dựng Hà Nội trên 120 tuyến phố cho thấy hơn 90% bị lấn chiếm làm nơi kinh doanh và đỗ xe.
Khác với các đợt ra quân mang tính thời điểm trước đây, Kế hoạch 322 chia làm ba giai đoạn: tuyên truyền, tổng kiểm tra xử lý và duy trì, chống tái lấn chiếm. Thành phố kỳ vọng việc kết hợp sửa đổi chính sách pháp luật và ứng dụng công nghệ giám sát sẽ xử lý triệt để các vi phạm. Giám đốc Công an Hà Nội yêu cầu siết chặt trách nhiệm cán bộ để xảy ra vi phạm trật tự đô thị. Trường hợp để tái diễn việc chiếm vỉa hè sẽ bị hạ bậc xếp loại, xem xét điều chuyển công tác.
Bên cạnh đó, việc phạt nguội qua camera cũng góp phần mang lại hiệu quả. Trong tháng 3, thành phố đã xử lý 3.900 trường hợp. Tại khu vực trung tâm phường Hoàn Kiếm, từ đầu tháng 11/2025 đến cuối tháng 3/2026, cơ quan chức năng đã xử lý hơn 2.400 trường hợp vi phạm.
Đại diện Công an phường Ngọc Hà cho biết đã hoàn tất giải tỏa các tụ điểm kinh doanh tự phát trên nhiều tuyến đường như Hoàng Hoa Thám, Kim Mã Thượng, Đội Cấn. Lực lượng dân phòng tuần tra liên tục để ngăn tái lấn chiếm. Các chủ cửa hàng tại đây đã chủ động đưa hàng hóa vào trong nhà kinh doanh.
Việc siết chặt quản lý buộc nhóm lao động dựa vào “kinh tế vỉa hè” phải tìm hướng thích nghi. Bên cạnh giải pháp thu hẹp quy mô như bà Hạnh, một số cơ sở chấp nhận gánh chi phí cao hơn để thuê mặt bằng. Một quán mì từng bán ở phố Hàng Cháo nay chuyển sang mặt bằng rộng 100 m2 tại phố Giảng Võ từ ngày 20/4. Chủ cửa hàng cho biết chỉ mở bán khung 7h-13h, buổi chiều và tối nhường mặt bằng cho một hàng lẩu để chia sẻ chi phí.
Tại phường Đồng Xuân, chị Ngân, chủ quầy xôi khúc, cũng dời vị trí cũ để thuê cửa hàng trên phố Hàng Khoai cách đó 200 m. Chị chấp nhận mức thuê 10 triệu đồng mỗi tháng, cao gấp đôi trước đây, để có chỗ kinh doanh ổn định. “Tôi may mắn chốt thuê sớm nên tìm được địa điểm gần chỗ cũ”, chị nói.
Mất vỉa hè, một số cơ sở buộc phải thay đổi chiến lược kinh doanh.. Một tiệm cà phê trên phố Trần Quốc Toản (phường Cửa Nam) chỉ kê tối đa bốn ghế sát cửa. Những khi đông, khách phải ngồi nhờ hiên nhà lân cận và luôn chuẩn bị tinh thần dọn dẹp khi đội trật tự đi qua. Chủ quán cho biết để duy trì doanh thu, tiệm giảm giá đồ uống từ 30.000-50.000 đồng xuống mức đồng giá 28.000 đồng cho khách mua mang về.
Đánh giá về chiến dịch giành lại vỉa hè lần này, PGS TS Đinh Trọng Thịnh, nguyên Trưởng Khoa Tài chính Quốc tế – Học viện Tài chính, nhìn nhận đường phố đã gọn gàng, nền nếp hơn. Để duy trì kỷ cương đô thị và đảm bảo sinh kế, ông gợi ý tiểu thương chuyển dịch mạnh sang bán hàng trực tuyến nhằm tối ưu chi phí.
4h sáng, Ray Kuschert chạy bộ qua phố Bùi Viện, TP HCM. Người đàn ông Australia nhăn mặt, chứng kiến nhóm người nước ngoài bước ra từ một quán bar. Họ có vẻ đã say, mất kiểm soát và lao vào nhau ẩu đả trên vỉa hè.
"Tôi tức giận và xấu hổ khi nhìn cảnh tượng đó. Họ đang làm mất thiện cảm của người dân Việt Nam với khách nước ngoài", Ray Kuschert, 59 tuổi, giáo viên tiếng Anh một trường phổ thông ở TP HCM nói.
Ông liệt kê một loạt vụ "bê bối" xảy ra gần đây như vụ thanh niên từ Perth, Australia đập phá tài sản tại một quán cà phê ở Đà Nẵng hồi cuối tháng 5. Trước đó, vụ hai người đàn ông Samoa vào một nhà hàng tại TP HCM và nổ súng khiến một người tử vong. Mới nhất là vụ cặp vợ chồng người Ấn Độ hôm 1/7 đập phá tài sản và xô xát với nhân viên sau khi được nhắc nhở vì để trẻ em ném giấy ăn, bát đĩa.
Ray đã sống tại Việt Nam 13 năm. Sự hiếu khách của người Việt đã giữ chân ông ở lại, dù ban đầu ông chỉ định đến đây du lịch 6 tháng. Ông từng đạp xe qua nhiều vùng quê, được người lạ mời vào nhà trú mưa, tặng cà phê và rủ uống bia. Ray nhận thấy người Việt luôn sẵn sàng đón nhận khách nước ngoài và cởi mở với khác biệt văn hóa.
Khảo sát Expat Insider của tổ chức InterNations với hơn 12.000 người thuộc 177 quốc tịch cho thấy, Việt Nam nằm trong nhóm 10 quốc gia dễ hòa nhập nhất thế giới. Khoảng 84% người nước ngoài đánh giá người Việt thân thiện, vượt mức trung bình 66% toàn cầu. 83% người tham gia khảo sát cảm thấy được chào đón khi sinh sống tại Việt Nam.
"Nhưng văn hóa thân thiện của Việt Nam bị một bộ phận người nước ngoài hiểu sai và lạm dụng", Ray nói. Theo ông, sự lạm dụng thể hiện rõ nhất ở những khu vực đông người nước ngoài như khu Thảo Điền, phường An Khánh. Việc co cụm trong các "expat bubbles" (cộng đồng khép kín) khiến một bộ phận tách biệt khỏi đời sống địa phương, dẫn đến hành vi say xỉn, tranh cãi với nhân viên phục vụ. "Tôi dừng đến các địa điểm này vì mệt mỏi khi phải chứng kiến hành vi đó", ông nói.
Người đàn ông Australia cho rằng mô hình du lịch giá rẻ với chi phí vé máy bay, chỗ ở và đồ uống thấp là một phần nguyên nhân. Chi phí khiến một nhóm du khách chọn Việt Nam vì rẻ thay vì coi đây là điểm đến để tìm hiểu văn hóa.
Nguyên nhân thứ hai, theo Ray là cách ứng xử "dĩ hòa vi quý" của người Việt. Khi chứng kiến hành vi không phù hợp, người bản địa thường chọn cách phớt lờ, né tránh để hạn chế xung đột. Phản ứng chỉ trở nên rõ ràng khi tình huống vượt quá giới hạn. Điều này khác biệt với Australia, nơi người dân thường phản ứng trực diện ngay từ đầu đối với các hành vi gây khó chịu nơi công cộng.
Chủ đề "người nước ngoài xấu xí" đang trở thành tiêu điểm thảo luận trên các diễn đàn của cộng đồng expat tại Hà Nội, Đà Nẵng và TP HCM, đồng thời lan rộng trên TikTok với nhiều video thu hút hàng triệu lượt xem. Trên một diễn đàn cộng đồng, một bài đăng thu hút hơn 500 bình luận, phần lớn chỉ trích các hành vi thiếu chuẩn mực, thiếu tôn trọng quy định và văn hóa địa phương.
Nathan, 33 tuổi, quốc tịch Anh, sống tại TP HCM 7 năm, nhận thấy các tranh luận về ứng xử văn hóa xuất hiện nhiều hơn trong năm 2026, trong đó có cuộc thảo luận xoay quanh vụ việc mặc bikini với áo dài ở Hội An, Đà Nẵng.
Anh lo ngại hành vi thiếu chuẩn mực của một bộ phận du khách sẽ tạo định kiến cho cả cộng đồng. "Nếu tôi thấy một người Anh làm điều tương tự, tôi sẽ xấu hổ vì mọi người có thể nghĩ người Anh hay gây rắc rối", Nathan nói.
Theo Nathan, gốc rễ của các hành vi lệch chuẩn bắt nguồn từ việc thiếu hiểu biết. Nhiều người không tìm hiểu quy định trước khi đi du lịch. Anh lấy ví dụ về việc cởi trần có thể là bình thường ở Anh nhưng không phù hợp tại nơi công cộng ở Việt Nam. Nathan cho biết anh đã nhắc nhở gia đình về quy tắc trang phục kín đáo khi họ chuẩn bị sang Việt Nam tham quan vào tháng 10.
"Khách du lịch không cần tìm hiểu văn hóa theo kiểu học thuật, nhưng họ cần có nhận thức cơ bản và tôn trọng những người xung quanh", anh nói.
Một phụ nữ nhận cuộc gọi từ bác sĩ gia đình của mẹ. Đầu dây, bác sĩ nói: "Tôi rất tiếc phải thông báo mẹ cô đã qua đời". Cô phản ứng: "Không, bà gọi nhầm người rồi".
Đây là một trong những câu chuyện nằm trong nghiên cứu của Đại học Alberta (Canada), thực hiện từ tháng 10/2024 đến tháng 1/2025. Nghiên cứu tập trung vào trải nghiệm của các gia đình có người thân sử dụng dịch vụ Trợ giúp y tế chấm dứt sự sống (trợ tử, MAID). Vấn đề lớn nhất được chỉ ra là sự thiếu vắng thông tin của người nhà trong quá trình xét duyệt, khiến cái chết của người bệnh trở thành sự kiện bất ngờ với gia đình.
Tháng 12/2025, Kiano Vafaeian, 26 tuổi, một bệnh nhân suy giảm thị lực do tiểu đường và mắc hội chứng trầm cảm, đã qua đời bằng phương pháp trợ tử tại Vancouver. Trước đó, yêu cầu của anh bị từ chối nhiều lần ở Ontario. Khi nhận tin, bà Margaret Marsilla, mẹ của Kiano, tưởng đây là một trò đùa.
Năm 2021, ông Alan Nichols, 61 tuổi, người có tiền sử trầm cảm, được trợ tử ngay sau khi nhập viện vì khủng hoảng tâm thần, dù gia đình và y tá điều trị phản đối. Tình trạng duy nhất được ghi lại trong hồ sơ y tế của ông là mất thính lực.
Kể từ khi hợp pháp hóa vào năm 2016 đến cuối 2024, Canada ghi nhận hơn 76.000 ca trợ tử. Nghiên cứu của Đại học Alberta cho thấy bệnh nhân chọn MAID chủ yếu do những cơn đau thể xác hoặc mất kiểm soát cơ thể. Ngoài ra, việc sợ phải phụ thuộc vào người khác trong sinh hoạt cá nhân hoặc phải chuyển vào viện dưỡng lão cũng là tác nhân ảnh hưởng.
Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra một số quyết định trợ tử xuất phát từ sự thiếu hụt của hệ thống y tế. Việc chăm sóc tại nhà không đảm bảo, cộng với thời gian chờ đợi bác sĩ chuyên khoa kéo dài nhiều tháng khiến bệnh nhân từ bỏ hy vọng. "Mẹ tôi kết thúc cuộc đời vì tuyệt vọng", một người tham gia phỏng vấn kể.
Luật pháp Canada quy định bệnh nhân đủ điều kiện MAID phải được xác nhận bởi hai chuyên gia y tế độc lập. Phía các gia đình cho biết quy trình này nhiều lúc chỉ mang tính thủ tục. Một số cuộc đánh giá được thực hiện qua ứng dụng gọi video, không có bước thảo luận chuyên sâu về các phương án điều trị thay thế. Người nhà của một bệnh nhân kể họ từng cung cấp tài liệu dài hai trang về tiền sử trầm cảm và dấu hiệu tự sát của cha mình, nhưng thông tin không được đưa vào đánh giá.
Không ít gia đình cho biết quá trình thực hiện MAID diễn ra theo hướng hành chính. Một người tham gia nghiên cứu nói: "Đặt lịch MAID giống như đặt bàn ăn tối". Một gia đình khác cho biết họ không thoải mái khi nhân viên y tế tỏ thái độ vui vẻ trong ngày thực hiện thủ thuật.
Bác sĩ Ramona Coelho, thành viên ủy ban rà soát các ca MAID tại Ontario, cho biết chính sách trợ tử hiện nay thường bị nhìn nhận đơn giản như một vấn đề quyền tự chủ cá nhân. "Y tế chưa bao giờ coi quyền tự chủ là tuyệt đối", bà nói.
Bà Coelho cho biết phần lớn các gia đình không yêu cầu quyền phủ quyết. Họ muốn được cung cấp thông tin và tham gia vào quá trình đánh giá để đảm bảo người thân được bảo vệ. "Họ muốn biết mọi lựa chọn chăm sóc và điều trị đều đã được cân nhắc nghiêm túc", bà nói.
Canada đang tìm cách cân bằng giữa quyền tự quyết của bệnh nhân và vai trò của gia đình. Với kế hoạch mở rộng đạo luật MAID cho nhóm bệnh nhân mắc bệnh tâm thần vào tháng 3/2027, giới chuyên gia khuyến nghị chính phủ cần đưa thân nhân vào quá trình xét duyệt để tăng tính minh bạch.
Nơi họ sống và chiến đấu được ví như những "pháo đài thép" giữa đại dương. Ở đó những người lính Vùng 2 hải quân kiên cường bám trụ giữa thiên nhiên khắc nghiệt, căng mắt canh giữ vùng chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Sau hơn hai ngày lênh đênh trên biển, tàu HQ-561 của Vùng 4 hải quân đến nhà giàn DK1/19, cũng là một trong những "pháo đài thép" xa nhất trong hệ thống nhà giàn DK1 trên thềm lục địa phía Nam. Trên sân thượng, cờ Tổ quốc bay phần phật trong gió. Thấp thoáng xa xa đã thấy những cánh tay vẫy, có anh lính còn cởi áo phất ngang đầu la lớn "Chào đất liền! Chào đất liền nhé!" đón khách.
Đấy là nhà giàn Ba Kè A nằm trên bãi san hô ngầm giữa vòng xoáy thủy triều dữ dội, nơi sóng gió gần như không có ngày ngơi nghỉ. Chiều xuống, bầu trời bất ngờ đổi sắc từ xanh trong thành đen kịt, gió rít từng hồi, sóng dựng cao quất mạnh vào thân nhà giàn. "Toàn tàu hạ xuồng!", giọng thuyền trưởng vang lên giữa tiếng gió rít từng hồi. Mọi người lần lượt xuống xuồng giữa con sóng chao đảo làm chiếc xuồng lúc nhô cao, lúc trũng sâu.
Xuồng cập sát chân đế nhà giàn, những con sóng cứ bất ngờ nâng xuồng lên rồi hạ xuống tạo khoảng cách chênh vênh giữa xuồng và cầu thang sắt. Để bước lên, mỗi người phải chờ đúng nhịp sóng dâng, bước dứt khoát, tay bám chặt thành thang len từng bậc một.
Những chiến sĩ đã đợi sẵn ở đấy, đón khách bằng những cái siết tay thật chặt như muốn truyền cho nhau sức mạnh giữa trùng khơi.
Dẫn chúng tôi lên mái nhà của nhà giàn, thượng úy Lý Thanh Dinh - Phó chỉ huy trưởng DK1/19, chàng trai dân tộc thiểu số quê An Giang có khuôn mặt rám nắng, đôi mắt to đen cùng nụ cười hiền - giới thiệu: "Đây là vị trí cao nhất, từ đây có thể quan sát được bốn phương, tám hướng. Mọi mục tiêu lạ đều được phát hiện, theo dõi và báo cáo kịp thời về đất liền".
Câu hỏi bất chợt vang lên: "Các anh bảo vệ bầu trời thế nào giữa biển khơi?". Không chút do dự, thượng úy Dinh trả lời chắc nịch: "Chúng tôi trực 24/24". Anh nói nếu bộ đội phòng không - không quân canh giữ bầu trời trên đất liền thì lính nhà giàn canh giữ bầu trời trên biển.
"Càng vào dịp lễ, Tết, việc trực sẵn sàng chiến đấu càng siết chặt. Bất luận điều kiện thời tiết khắc nghiệt ra sao chúng tôi vẫn bám chặt canh giữ mặt biển, bầu trời, phát hiện mục tiêu lạ sẽ báo cáo kịp thời, sẵn sàng xử lý khi có tình huống bất ngờ", anh Dinh nói.
Tàu tiếp tục hành trình đến nhà giàn khác song do mưa gió, kế hoạch lên nhà giàn buộc phải thay đổi. Không thể hạ xuồng, những phần quà từ đất liền được buộc chặt trong bao ni lông, thả xuống biển rồi kéo lên nhà giàn bằng dây. Các chiến sĩ thay quân ngồi vào "quang" được kéo lên giữa không trung chao đảo theo từng nhịp sóng. Hình ảnh quá quen với lính nhà giàn mà khiến người chứng kiến thắt lòng.
Tàu và nhà giàn chỉ cách nhau chừng 30m, rất gần mà vẫn không thể chạm tay, mọi tình cảm chỉ có thể gửi theo sóng gió. Qua máy I-Com, giọng chính trị viên tàu HQ-561 ấm mà chắc: "Chúc các đồng chí luôn vững vàng tay súng, canh giữ biển trời bình yên, nhân dân cả nước luôn bên cạnh các đồng chí".
Từ phía nhà giàn, câu trả lời vọng lại, dứt khoát: "Chúng tôi quyết tâm bảo vệ vững chắc chủ quyền vùng biển được giao". Rồi một giọng trẻ hơn chen vào rất đời: "Nhờ các anh gửi thư về đất liền giúp nhé, vợ con đang mong lắm!" làm những ai nghe được như lặng đi.
Trên "mái nhà" DK1/15, một tổ chiến sĩ vẫn đứng gác không rời vị trí. Khi tàu rời đi vòng quanh nhà giàn như một lời chào tạm biệt, có người trong đoàn đã lặng lẽ quay mặt đi, có những giọt nước mắt không kịp nén lại. Giữa tiếng sóng, tiếng gió, giọng hát của những người lính vang lên qua bộ đàm "sóng gió mặc sóng gió, lính nhà giàn bọn tôi ở đó…".
