Cuối năm 2025, khi đang đi công tác ở New Zealand, bà Trần Thị Lành, người sáng lập Viện Nghiên cứu sinh thái chính sách xã hội (SPERI), bỗng nhận được cuộc gọi từ một giáo sư lớn tuổi, khiến bà phải mua ngay vé máy bay để trở về Hà Nội. Nguồn cơn của sự vội vã ấy xuất phát từ nguy cơ bộ môn tài nguyên và môi trường đất của Trường ĐH Khoa học tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) bị “xóa sổ”.
Chia sẻ với Thanh Niên, bà Trần Thị Lành cho rằng việc tinh gọn bộ máy theo Nghị quyết 18 đáng lẽ phải là một cuộc sàng lọc để đặt đúng người, đúng việc, đúng vị thế. Thế nhưng bản dự thảo “tinh lọc, sắp xếp lại” của Khoa Môi trường lại đề xuất đổi tên khoa thành “Khoa Môi trường và thực phẩm”, đồng thời giải thể 3 bộ môn, trong đó có bộ môn tài nguyên và môi trường đất (trước đây là bộ môn thổ nhưỡng thuộc Khoa Sinh học), để gom cơ sở vật chất về một trung tâm nghiên cứu.
Bà Lành đau xót nhận định trong triết lý khoa học, đất chính là “mẹ” của các ngành sinh học, hóa học và địa chất học. “Tinh gọn là phải hoàn trả hệ giá trị cốt lõi về đúng vị trí của triết lý, chứ không phải chạy theo các thuật ngữ thị trường một cách hời hợt”, bà nói.
Nhờ sự đấu tranh mạnh mẽ của những người tâm huyết, bộ môn tài nguyên và môi trường đất được giữ lại, nhưng vẫn ở trong tình trạng “tự sinh, tự trôi”. Bộ môn tồn tại cầm chừng do ngành cốt lõi là khoa học đất đã phải ngừng tuyển sinh từ lâu. K61 là khóa tuyển sinh cuối cùng (năm 2016) và được gần 20 sinh viên, nhưng chỉ 6 em “trụ” lại được đến ngày tốt nghiệp.
GS Lê Thanh Sơn, Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học tự nhiên, ĐH Quốc gia Hà Nội, cho biết ngoài khoa học đất, khoảng chục ngành khoa học cơ bản (vốn có thế mạnh truyền thống) của trường cũng đang đứng ở lằn ranh “tồn tại” và “không tồn tại”. Nhiều ngành phải đóng mã (do không tuyển sinh được), nhưng nhà trường vẫn giữ lại đội ngũ giảng viên, duy trì bộ môn, chờ cơ hội để “vực dậy”.
Nhà trường phải cân đối nguồn thu từ học phí của các ngành mạnh (toán, lý, hóa, sinh…) để trả lương cơ bản nhằm giữ giảng viên. Có những ngành khi mở lại mã ngành, dù chỉ tuyển sinh được trên dưới 10 sinh viên (trong khi một lớp cần 50 sinh viên mới đủ kinh phí để duy trì), nhà trường vẫn tổ chức giảng dạy. Học phí không đủ chi, nhà trường phải xin nhà nước hỗ trợ.
Theo GS Phùng Hồ Hải, nguyên Viện trưởng Viện Toán học, Viện Hàn lâm KH-CN VN, thực trạng nền khoa học cơ bản hiện nay là hệ quả của một quá trình đầu tư “ngược”.
Hàn Quốc và Trung Quốc đều ưu tiên phát triển công nghệ, sau đó là toán học. Còn VN thì từ những năm 1960 đã đầu tư rất mạnh về nhân lực cho nghiên cứu cơ bản, nhưng việc này không đồng bộ với phát triển kỹ thuật công nghệ, khiến cho nghiên cứu cơ bản ở VN thiếu sự kết nối với kỹ thuật công nghệ.
“Nghiên cứu cơ bản ở VN vốn được tạo ra một cách tương đối miễn cưỡng, duy ý chí. Nó đã được xây dựng như một sự chuẩn bị cho sự phát triển của đất nước (sau chiến tranh). Tuy nhiên, vế thứ hai đã không được phát triển đầy đủ. Đội ngũ nghiên cứu cơ bản ở VN vừa tản mạn về nhân lực, vừa thiếu thốn về cơ sở vật chất, vừa thiếu liên hệ với các lĩnh vực kỹ thuật công nghệ, do các lĩnh vực này cũng chưa phát triển, thậm chí chưa tồn tại ở VN. Dù vậy, nghiên cứu cơ bản ở VN vẫn có những đóng góp âm thầm nhưng quan trọng, là đóng góp vào việc phát triển nhân lực khoa học công nghệ”, GS Phùng Hồ Hải phân tích.
Cũng theo GS Phùng Hồ Hải, với kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại cuộc họp cho chủ trương về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản gần đây, mà quan điểm chủ đạo là xem nghiên cứu cơ bản đứng đầu chuỗi phát triển KH-CN, cho phép giới chuyên gia kỳ vọng vào bức tranh khoa học cơ bản “đẹp và có ích” ở VN thời gian tới.
GS Nguyễn Phùng Quang, nguyên giảng viên ĐH Bách khoa Hà Nội, cũng ngậm ngùi kể lại một kỷ niệm “không vui”: “Từ thập niên 1970 của thế kỷ trước, các chuyên gia ngành tự động hóa VN nói riêng và thế giới nói chung đã bắt đầu nghiên cứu số hóa với kỳ vọng gia tăng số lượng, chất lượng sản phẩm. Sự chín muồi của tự động hóa chính là điều kiện cần của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4. Khi ấy ở VN cũng có một vài điểm sáng hứa hẹn về kỹ thuật bán dẫn (ví dụ Nhà máy Z181 sản xuất transistor), hay về kỹ thuật điện (ví dụ Nhà máy Động cơ Việt – Hung). Đáng tiếc, sau hơn 40 năm, các điểm sáng đó hoặc đã biến mất khỏi thị trường, hoặc đang tồn tại với những dòng sản phẩm không thể đáp ứng kỳ vọng cao nhất”.
Theo GS Nguyễn Phùng Quang, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định “khoa học cơ bản là cơ sở để hình thành công nghệ lõi” đã chạm tới nỗi niềm trăn trở bấy lâu nay của các nhà khoa học ngành tự động hóa VN.
Theo GS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ, ĐH Quốc gia Hà Nội, nhìn “lịch sử” mảng nghiên cứu phát triển (R&D) của các doanh nghiệp FDI (đầu tư nước ngoài) cũng có thể thấy sự “trỗi dậy âm thầm” của nguồn nhân lực khoa học cơ bản, nhờ sự bền bỉ duy trì mảng này của các trường đại học, viện nghiên cứu.
Đến năm 2000, VN hầu như chưa có một cái chấm nhỏ nào trên bản đồ công nghệ. Thời điểm đó, dù “bùng nổ” doanh nghiệp FDI, nhưng họ chỉ đầu tư vào mảng chế xuất, sử dụng lao động giá rẻ.
Từ năm 2008, VN có chính sách “yêu cầu” các doanh nghiệp phải đầu tư vào R&D (thông qua luật Công nghệ cao). Thoạt tiên, các doanh nghiệp triển khai đầu tư vào R&D trong trạng thái bị áp đặt và làm một cách khiên cưỡng. Doanh nghiệp nào muốn làm thật thì vấn đề nhân lực tại chỗ, đặc biệt là nhân lực được đào tạo bài bản về khoa học cơ bản và có năng lực nghiên cứu ứng dụng là một bài toán nan giải.
Nhưng gần đây bắt đầu có một số doanh nghiệp nổi lên cho việc đầu tư và R&D, thậm chí có đơn vị chỉ đầu tư vào VN mảng R&D chứ không đầu tư chế xuất. Chẳng hạn Samsung khi mới đầu tư vào VN chỉ tập trung mảng chế xuất, sau đó họ tập trung vào R&D (qua Trung tâm SVMC). Ban đầu quy mô bé, nhưng giờ là Trung tâm SRV rất lớn, và Samsung đã nhận được nhiều “lợi ích” từ Trung tâm SRV này. Ngày 4.6, Trung tâm SRV ký kết với Trường ĐH Công nghệ – ĐH Quốc gia Hà Nội biên bản hợp tác đào tạo thạc sĩ, cung cấp nguồn nhân lực cho trung tâm.
Nhiều doanh nghiệp FDI khác (Bosch, LG, Nissan Automatics…) cũng đầu tư vào R&D rất mạnh ở VN. Thậm chí, ở VN đã xuất hiện nhiều doanh nghiệp chỉ làm R&D rồi bán sản phẩm nghiên cứu và phát triển cho các doanh nghiệp khác. Vừa qua có một doanh nghiệp của Hà Lan đã chuyển toàn bộ mảng R&D và sản xuất từ Philippines sang VN do họ nhận thấy tiềm năng của nguồn nhân lực trình độ cao của VN hứa hẹn hơn. Thậm chí, họ đóng cửa cả R&D ở châu Âu để tập trung toàn bộ các khâu R&D và sản xuất ở VN.
“Trước đây là bị “ép” dành ra một khoản dành cho R&D, nhưng bây giờ doanh nghiệp FDI đã nhìn thấy lợi ích từ R&D. Hơn nữa, họ không còn quá chật vật trong việc giải bài toán nhân lực trình độ cao. Dù vẫn khó khăn, nhưng năng lực đào tạo của các trường ĐH trong nước bước đầu đã đáp ứng được phần nào nhu cầu nguồn lực con người cho nền kinh tế công nghệ cao”, GS Chử Đức Trình chia sẻ.
Tham gia vào quá trình thử nghiệm đăng ký tuyển sinh đầu cấp tại Hà Nội cho năm học 2026 - 2027 với ứng dụng bản đồ GIS, cha mẹ học sinh có thể tra cứu thông tin, đăng ký tuyển sinh và kiểm tra kết quả qua Cổng thông tin tuyển sinh đầu cấp.
Trong thời gian thử nghiệm, phải đảm bảo kiểm tra kỹ các thông tin và tham gia hướng dẫn từ Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội để nâng cao tính minh bạch trong tuyển sinh. Việc thử nghiệm lần 1 sẽ bắt đầu từ ngày 3-6 đến 5-6. Sẽ còn hai lần thử nghiệm nữa trước khi đăng ký chính thức.
Hệ thống tuyển sinh đầu cấp của Hà Nội cung cấp các chức năng hỗ trợ cha mẹ học sinh như: tra cứu thông tin tuyển sinh, đăng ký tuyển sinh, tra cứu kết quả, hướng dẫn đăng ký và bản đồ số GIS. Bản đồ số GIS hỗ trợ phụ huynh tra cứu thông tin trường học, khu vực tuyển sinh, góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch trong công tác tuyển sinh.
Trong thời gian vận hành thử nghiệm, cha mẹ học sinh truy cập Cổng thông tin tuyển sinh đầu cấp của thành phố tại địa chỉ: https://tsdaucap.hanoi.gov.vn, lựa chọn chức năng đăng ký tuyển sinh phù hợp với cấp học của con em mình và thực hiện kê khai, kiểm tra thông tin theo hướng dẫn trên hệ thống.
Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội lưu ý dữ liệu đăng ký trong thời gian thử nghiệm chỉ phục vụ công tác kiểm tra, rà soát kỹ thuật và hoàn thiện hệ thống, không phải là kết quả tuyển sinh chính thức. Cha mẹ học sinh cần kiểm tra kỹ các thông tin về học sinh, nơi cư trú, số điện thoại liên hệ và các thông tin liên quan trước khi gửi đăng ký.
Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội đề nghị UBND các xã, phường, các phòng chuyên môn, các trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hướng dẫn cha mẹ học sinh tham gia đăng ký thử nghiệm. Đồng thời đề nghị rà soát đầy đủ chỉ tiêu, tuyến tuyển sinh, thông tin nhà trường và các điều kiện phục vụ tuyển sinh năm học 2026 - 2027.
Ngày 30.5, Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM) tổ chức Ngày hội tuyển dụng và Diễn đàn Doanh nghiệp năm 2026, với chủ đề "Giáo dục hợp tác nhằm thúc đẩy giao lưu, trao đổi và tăng cơ hội việc làm cho sinh viên".
Ngày hội thu hút sự tham gia của 52 doanh nghiệp với nhu cầu tuyển dụng hơn 1.290 vị trí việc làm và thực tập thuộc nhiều lĩnh vực. Không chỉ giúp sinh viên tìm việc làm, sự kiện còn góp phần định hình xu hướng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh thị trường lao động không ngừng chuyển động.
Bên cạnh hoạt động tuyển dụng, diễn đàn Doanh nghiệp 2026 cũng mang đến nhiều góc nhìn thực tiễn về yêu cầu nguồn nhân lực trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số. Chia sẻ trong diễn đàn, ông Ueda Masaya, Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Nhật Bản tại TP.HCM, nhấn mạnh tầm quan trọng của "năng lực tổng hợp". Ông Trần Thanh Quyết, Giám đốc điều hành Hiệp hội Doanh nghiệp Ý tại Việt Nam, đề cao việc chuyển hóa kiến thức học thuật thành năng lực làm việc thực tế thông qua các kỹ năng giao tiếp liên văn hóa, điều phối dự án và học tập suốt đời. Trong khi đó, ông Kim Young Hun, Giám đốc Trung tâm Hợp tác CNTT Hàn Quốc tại TP.HCM, giới thiệu mô hình đào tạo "Phiên dịch viên CNTT Hàn - Việt", kết hợp ngoại ngữ, công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực quốc tế.
Phiên thảo luận bàn tròn diễn ra với sự tham gia của đại diện các hiệp hội doanh nghiệp quốc tế và trong nước. Các diễn giả đã cùng trao đổi về xu hướng phát triển nguồn nhân lực trong kỷ nguyên AI, đặc biệt nhấn mạnh năng lực công nghệ bên cạnh khả năng chuyên môn. Đáng chú ý, theo ông Frank Lee, thành viên Ban Chấp hành, Chủ tịch Tiểu ban Chuyển đổi số Hiệp hội Doanh nghiệp Singapore tại Việt Nam, AI có thể xử lý dữ liệu khổng lồ nhưng không thể thay thế con người trong các hoạt động cần thấu cảm, cảm xúc và tư duy logic dựa trên ngữ cảnh.
Phát biểu tại chương trình, GS-TS Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng nhà trường, khẳng định khoa học xã hội và nhân văn không chỉ góp phần kiến tạo con người, văn hóa tổ chức, năng lực quản trị và khả năng thích ứng liên văn hóa mà còn là nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Nhà trường cam kết tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo, mở rộng hợp tác toàn diện với cộng đồng doanh nghiệp; đồng thời kỳ vọng những kết nối được thiết lập từ diễn đàn sẽ trở thành các mối quan hệ hợp tác lâu dài, thực chất, cùng chung tay gia tăng cơ hội việc làm cho sinh viên trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Trong hai ngày 25 và 26.6, Công ty cổ phần Phát triển nguồn nhân lực Proshipser (PHRD) phối hợp với Đoàn Thanh niên các phường Cam Linh và Cam Ranh (Khánh Hòa) tổ chức workshop với chủ đề "Định hướng nghề nghiệp - Đào tạo AI học đường - Cơ hội học tập và làm việc tại Nhật Bản, Hàn Quốc", thu hút đông đảo đoàn viên, học sinh tham gia.
Tại chương trình, đoàn viên, học sinh được hướng dẫn cách nhận diện điểm mạnh, sở trường và năng lực của bản thân để lựa chọn ngành học, nghề nghiệp phù hợp, tránh tâm lý chọn ngành theo trào lưu hoặc theo mong muốn của người khác.
Một nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là việc ứng dụng AI vào học tập. Thay vì chỉ sử dụng AI để tìm kiếm thông tin, các chuyên gia hướng dẫn học sinh cách biến AI thành "trợ lý học tập" thông qua việc xây dựng sơ đồ tư duy, tóm tắt bài học, lập kế hoạch ôn tập, luyện ngoại ngữ, tìm hiểu nghề nghiệp và rèn luyện kỹ năng tự học. Các em cũng được lưu ý về cách khai thác AI có chọn lọc, kiểm chứng thông tin và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.
Bên cạnh kỹ năng số, workshop còn cung cấp thông tin về cơ hội học tập, du học và làm việc tại Nhật Bản, Hàn Quốc, giúp học sinh và phụ huynh có thêm cơ sở để lựa chọn lộ trình phát triển phù hợp sau khi tốt nghiệp.
Tham gia chương trình tại phường Cam Ranh, đoàn viên Sao Khuê cho biết điều em tâm đắc nhất là được định hướng phải hiểu bản thân trước khi quyết định chọn ngành học.
"Em cũng rất bất ngờ khi biết AI không chỉ giúp tìm kiếm thông tin mà còn có thể hỗ trợ học tập, luyện ngoại ngữ, tìm hiểu nghề nghiệp và xây dựng lộ trình phát triển cho bản thân. Em nghĩ đây là một chương trình rất ý nghĩa vì giúp học sinh như em có thêm định hướng rõ ràng hơn và biết cách sử dụng AI đúng để chuẩn bị cho tương lai của mình", Sao Khuê chia sẻ.
Trong khi đó, Nguyễn Minh Thuận, đoàn viên phường Cam Linh vừa hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp THPT, cho rằng chương trình mang lại nhiều kiến thức thiết thực cho những bạn đang đứng trước ngưỡng cửa lựa chọn nghề nghiệp.
"Workshop giúp em hiểu hơn về các cơ hội du học, xuất khẩu lao động cũng như biết cách ứng dụng AI vào học tập và tìm hiểu nhiều vấn đề xã hội. Sau chương trình, em cũng định hình rõ hơn hướng đi của mình trong thời gian tới", Thuận nói.
Bà Đinh Thanh Trang, chuyên gia tư vấn hướng nghiệp, Giám đốc Công ty cổ phần Phát triển nguồn nhân lực Proshipser, cho biết: "Sau chương trình, PHRD sẽ tiếp tục đồng hành cùng các em thông qua cộng đồng định hướng nghề nghiệp và AI học đường dành cho học sinh THPT trên toàn quốc. Tại đây, các em sẽ được tư vấn miễn phí về định hướng nghề nghiệp, lựa chọn ngành học, cũng như các cơ hội du học và xuất khẩu lao động phù hợp với năng lực của mình. Bên cạnh đó, chúng tôi sẽ định kỳ tổ chức các buổi webinar chia sẻ những công cụ và ứng dụng AI mới, hướng dẫn học sinh biết cách học thông minh hơn trong thời đại số. Chúng tôi mong muốn cộng đồng sẽ trở thành nơi các em có thể học hỏi, được định hướng đúng và tự tin chuẩn bị hành trang cho tương lai".
Theo ban tổ chức, chuỗi hoạt động hướng đến mục tiêu góp phần nâng cao năng lực số cho đoàn viên, học sinh, giúp các em chủ động thích ứng với sự phát triển của công nghệ, đồng thời hưởng ứng phong trào "Bình dân học vụ số" theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
