Cuối năm 2025, khi đang đi công tác ở New Zealand, bà Trần Thị Lành, người sáng lập Viện Nghiên cứu sinh thái chính sách xã hội (SPERI), bỗng nhận được cuộc gọi từ một giáo sư lớn tuổi, khiến bà phải mua ngay vé máy bay để trở về Hà Nội. Nguồn cơn của sự vội vã ấy xuất phát từ nguy cơ bộ môn tài nguyên và môi trường đất của Trường ĐH Khoa học tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) bị “xóa sổ”.
Chia sẻ với Thanh Niên, bà Trần Thị Lành cho rằng việc tinh gọn bộ máy theo Nghị quyết 18 đáng lẽ phải là một cuộc sàng lọc để đặt đúng người, đúng việc, đúng vị thế. Thế nhưng bản dự thảo “tinh lọc, sắp xếp lại” của Khoa Môi trường lại đề xuất đổi tên khoa thành “Khoa Môi trường và thực phẩm”, đồng thời giải thể 3 bộ môn, trong đó có bộ môn tài nguyên và môi trường đất (trước đây là bộ môn thổ nhưỡng thuộc Khoa Sinh học), để gom cơ sở vật chất về một trung tâm nghiên cứu.
Bà Lành đau xót nhận định trong triết lý khoa học, đất chính là “mẹ” của các ngành sinh học, hóa học và địa chất học. “Tinh gọn là phải hoàn trả hệ giá trị cốt lõi về đúng vị trí của triết lý, chứ không phải chạy theo các thuật ngữ thị trường một cách hời hợt”, bà nói.
Nhờ sự đấu tranh mạnh mẽ của những người tâm huyết, bộ môn tài nguyên và môi trường đất được giữ lại, nhưng vẫn ở trong tình trạng “tự sinh, tự trôi”. Bộ môn tồn tại cầm chừng do ngành cốt lõi là khoa học đất đã phải ngừng tuyển sinh từ lâu. K61 là khóa tuyển sinh cuối cùng (năm 2016) và được gần 20 sinh viên, nhưng chỉ 6 em “trụ” lại được đến ngày tốt nghiệp.
GS Lê Thanh Sơn, Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học tự nhiên, ĐH Quốc gia Hà Nội, cho biết ngoài khoa học đất, khoảng chục ngành khoa học cơ bản (vốn có thế mạnh truyền thống) của trường cũng đang đứng ở lằn ranh “tồn tại” và “không tồn tại”. Nhiều ngành phải đóng mã (do không tuyển sinh được), nhưng nhà trường vẫn giữ lại đội ngũ giảng viên, duy trì bộ môn, chờ cơ hội để “vực dậy”.
Nhà trường phải cân đối nguồn thu từ học phí của các ngành mạnh (toán, lý, hóa, sinh…) để trả lương cơ bản nhằm giữ giảng viên. Có những ngành khi mở lại mã ngành, dù chỉ tuyển sinh được trên dưới 10 sinh viên (trong khi một lớp cần 50 sinh viên mới đủ kinh phí để duy trì), nhà trường vẫn tổ chức giảng dạy. Học phí không đủ chi, nhà trường phải xin nhà nước hỗ trợ.
Theo GS Phùng Hồ Hải, nguyên Viện trưởng Viện Toán học, Viện Hàn lâm KH-CN VN, thực trạng nền khoa học cơ bản hiện nay là hệ quả của một quá trình đầu tư “ngược”.
Hàn Quốc và Trung Quốc đều ưu tiên phát triển công nghệ, sau đó là toán học. Còn VN thì từ những năm 1960 đã đầu tư rất mạnh về nhân lực cho nghiên cứu cơ bản, nhưng việc này không đồng bộ với phát triển kỹ thuật công nghệ, khiến cho nghiên cứu cơ bản ở VN thiếu sự kết nối với kỹ thuật công nghệ.
“Nghiên cứu cơ bản ở VN vốn được tạo ra một cách tương đối miễn cưỡng, duy ý chí. Nó đã được xây dựng như một sự chuẩn bị cho sự phát triển của đất nước (sau chiến tranh). Tuy nhiên, vế thứ hai đã không được phát triển đầy đủ. Đội ngũ nghiên cứu cơ bản ở VN vừa tản mạn về nhân lực, vừa thiếu thốn về cơ sở vật chất, vừa thiếu liên hệ với các lĩnh vực kỹ thuật công nghệ, do các lĩnh vực này cũng chưa phát triển, thậm chí chưa tồn tại ở VN. Dù vậy, nghiên cứu cơ bản ở VN vẫn có những đóng góp âm thầm nhưng quan trọng, là đóng góp vào việc phát triển nhân lực khoa học công nghệ”, GS Phùng Hồ Hải phân tích.
Cũng theo GS Phùng Hồ Hải, với kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại cuộc họp cho chủ trương về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản gần đây, mà quan điểm chủ đạo là xem nghiên cứu cơ bản đứng đầu chuỗi phát triển KH-CN, cho phép giới chuyên gia kỳ vọng vào bức tranh khoa học cơ bản “đẹp và có ích” ở VN thời gian tới.
GS Nguyễn Phùng Quang, nguyên giảng viên ĐH Bách khoa Hà Nội, cũng ngậm ngùi kể lại một kỷ niệm “không vui”: “Từ thập niên 1970 của thế kỷ trước, các chuyên gia ngành tự động hóa VN nói riêng và thế giới nói chung đã bắt đầu nghiên cứu số hóa với kỳ vọng gia tăng số lượng, chất lượng sản phẩm. Sự chín muồi của tự động hóa chính là điều kiện cần của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4. Khi ấy ở VN cũng có một vài điểm sáng hứa hẹn về kỹ thuật bán dẫn (ví dụ Nhà máy Z181 sản xuất transistor), hay về kỹ thuật điện (ví dụ Nhà máy Động cơ Việt – Hung). Đáng tiếc, sau hơn 40 năm, các điểm sáng đó hoặc đã biến mất khỏi thị trường, hoặc đang tồn tại với những dòng sản phẩm không thể đáp ứng kỳ vọng cao nhất”.
Theo GS Nguyễn Phùng Quang, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định “khoa học cơ bản là cơ sở để hình thành công nghệ lõi” đã chạm tới nỗi niềm trăn trở bấy lâu nay của các nhà khoa học ngành tự động hóa VN.
Theo GS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ, ĐH Quốc gia Hà Nội, nhìn “lịch sử” mảng nghiên cứu phát triển (R&D) của các doanh nghiệp FDI (đầu tư nước ngoài) cũng có thể thấy sự “trỗi dậy âm thầm” của nguồn nhân lực khoa học cơ bản, nhờ sự bền bỉ duy trì mảng này của các trường đại học, viện nghiên cứu.
Đến năm 2000, VN hầu như chưa có một cái chấm nhỏ nào trên bản đồ công nghệ. Thời điểm đó, dù “bùng nổ” doanh nghiệp FDI, nhưng họ chỉ đầu tư vào mảng chế xuất, sử dụng lao động giá rẻ.
Từ năm 2008, VN có chính sách “yêu cầu” các doanh nghiệp phải đầu tư vào R&D (thông qua luật Công nghệ cao). Thoạt tiên, các doanh nghiệp triển khai đầu tư vào R&D trong trạng thái bị áp đặt và làm một cách khiên cưỡng. Doanh nghiệp nào muốn làm thật thì vấn đề nhân lực tại chỗ, đặc biệt là nhân lực được đào tạo bài bản về khoa học cơ bản và có năng lực nghiên cứu ứng dụng là một bài toán nan giải.
Nhưng gần đây bắt đầu có một số doanh nghiệp nổi lên cho việc đầu tư và R&D, thậm chí có đơn vị chỉ đầu tư vào VN mảng R&D chứ không đầu tư chế xuất. Chẳng hạn Samsung khi mới đầu tư vào VN chỉ tập trung mảng chế xuất, sau đó họ tập trung vào R&D (qua Trung tâm SVMC). Ban đầu quy mô bé, nhưng giờ là Trung tâm SRV rất lớn, và Samsung đã nhận được nhiều “lợi ích” từ Trung tâm SRV này. Ngày 4.6, Trung tâm SRV ký kết với Trường ĐH Công nghệ – ĐH Quốc gia Hà Nội biên bản hợp tác đào tạo thạc sĩ, cung cấp nguồn nhân lực cho trung tâm.
Nhiều doanh nghiệp FDI khác (Bosch, LG, Nissan Automatics…) cũng đầu tư vào R&D rất mạnh ở VN. Thậm chí, ở VN đã xuất hiện nhiều doanh nghiệp chỉ làm R&D rồi bán sản phẩm nghiên cứu và phát triển cho các doanh nghiệp khác. Vừa qua có một doanh nghiệp của Hà Lan đã chuyển toàn bộ mảng R&D và sản xuất từ Philippines sang VN do họ nhận thấy tiềm năng của nguồn nhân lực trình độ cao của VN hứa hẹn hơn. Thậm chí, họ đóng cửa cả R&D ở châu Âu để tập trung toàn bộ các khâu R&D và sản xuất ở VN.
“Trước đây là bị “ép” dành ra một khoản dành cho R&D, nhưng bây giờ doanh nghiệp FDI đã nhìn thấy lợi ích từ R&D. Hơn nữa, họ không còn quá chật vật trong việc giải bài toán nhân lực trình độ cao. Dù vẫn khó khăn, nhưng năng lực đào tạo của các trường ĐH trong nước bước đầu đã đáp ứng được phần nào nhu cầu nguồn lực con người cho nền kinh tế công nghệ cao”, GS Chử Đức Trình chia sẻ.
Sáng 31/5, Ngô Võ Tường Vy, học sinh trường THCS Lê Hồng Phong, đặc khu Côn Đảo, đứng lạc lõng giữa sân trường THCS Võ Trường Toản, phường Sài Gòn. Nữ sinh xem danh sách phòng thi rồi gửi balo để lên phòng sớm.
Em là học sinh duy nhất ở Côn Đảo dự thi vào lớp 10 công lập, theo thầy Trần Hải Bình, Trưởng điểm thi này. Bởi ở đặc khu Côn Đảo và xã đảo Thạnh An, học sinh tốt nghiệp THCS được xét tuyển bằng học bạ thay vì thi.
Vy kể cùng mẹ bay vào đất liền để chuẩn bị cho kỳ thi cách đây 5 ngày. Đầu năm lớp 9, em được gia đình định hướng vào đất liền học tập để tiếp xúc với thầy cô, bạn bè giỏi.
"Em cũng buồn vì phải xa nhà sớm nhưng chấp nhận để nâng cao lực học, mong sau này thi vào ngành Sư phạm Tiếng Anh", Vy nói.
Nữ sinh đặt nguyện vọng lần lượt vào trường THPT Tây Thạnh, Nguyễn Thái Bình và Nguyễn Thị Diệu. Nếu đỗ, em sẽ ở lại nhà dì.
Nữ sinh kỳ vọng mỗi môn được 7 điểm nhưng chưa tự tin chưa tiếp xúc dạng đề của TP HCM nhiều. Vì trường không tổ chức ôn tập, Vy chủ yếu tự ôn và làm đề với sự hướng dẫn của thầy cô ở lớp dạy thêm.
"Đề thi lớp 10 của TP HCM khác với những dạng đề em từng học trước đây", nữ sinh chia sẻ.
Năm nay, hơn 151.300 học sinh đăng ký thi lớp 10 công lập ở TP HCM, khoảng 78% đỗ. Sở Giáo dục và Đào tạo bố trí 242 điểm thi với hơn 6.400 phòng, dự kiến huy động gần 18.000 giáo viên.
Kỳ thi được tổ chức vào ngày 1-2/6. Học sinh làm ba bài thi Toán, Văn, Tiếng Anh, thi thêm môn chuyên nếu có nguyện vọng.
Lịch, giờ phát đề, làm bài các môn thi lớp 10 của TP HCM năm 2026 như sau:
Hội đồng Giải thưởng Shaw - một trong những giải thưởng khoa học danh giá nhất thế giới, ngày 27/5 công bố trao giải hạng mục Khoa học toán học năm 2026 cho giáo sư Emmanuel Candès và giáo sư Camillo De Lellis.
Candès, 56 tuổi, hiện là giáo sư Đại học Stanford, còn De Lellis, 50 tuổi, làm việc tại Viện nghiên cứu cấp cao (IAS).
Theo trang web của giải thưởng, một trong những đóng góp lớn nhất của Candès là cùng cộng sự phát triển lý thuyết cảm biến nén, tạo ra tác động cực kỳ to lớn trong các lĩnh vực xử lý tín hiệu, hình ảnh y tế và thống kê. Điểm mấu chốt của phát kiến này là có thể giảm đáng kể mật độ lấy mẫu (lấy mẫu dưới mức tối thiểu), nhưng hệ thống vẫn có thể tái tạo chính xác tín hiệu ban đầu.
Tiếp tục hướng đi đó, một mô hình tương tự nhưng ở dạng không giao hoán của cảm biến nén đã cho phép Candès tái tạo các ma trận hạng thấp từ các thành phần riêng lẻ bán phần. Công trình này hiện có ảnh hưởng sâu rộng trong lĩnh vực học máy và khoa học dữ liệu.
Gần đây, Candès cùng nghiên cứu sinh giới thiệu một bộ lọc mới giúp giảm tỷ lệ phát hiện sai trong thống kê. Công cụ này được kỳ vọng tạo ra tác động mang tính cách mạng trong ngành thống kê, tương tự những gì cảm biến nén đã làm được với công nghệ xử lý hình ảnh những năm qua.
Trong khi đó, giáo sư De Lellis ghi dấu ấn đậm nét với các bài toán hình học không gian và dòng chảy.
Từ công trình dài 1.700 trang của nhà toán học Almgren nhằm giải quyết bài toán Plateau kinh điển về "bề mặt cực tiểu" từ thế kỷ 19, De Lellis và học trò đã rút ngắn, đơn giản hóa và hoàn thiện trọn vẹn công trình, sau đó mở rộng để đưa ra một ước lượng định lượng trong trường hợp số chiều phụ cao.
Một đóng góp lớn khác của De Lellis nằm ở lĩnh vực nghiên cứu hiện tượng dòng chảy rối của chất lưu trong giả thuyết Onsager về phương trình Euler chuyển động chất lưu, có nguồn gốc từ năm 1940.
Theo giả thuyết trên, năng lượng sẽ được bảo toàn nếu dữ liệu dòng chảy có độ mịn cao (bậc lớn hơn 1/3), và không bảo toàn nếu độ mịn thấp (bậc nhỏ hơn hoặc bằng 1/3). Việc chứng minh trường hợp không bảo toàn năng lượng, tức tìm ra các nghiệm "xấu", được cho là vô cùng nan giải.
De Lellis cùng cộng sự đã phát triển một phương pháp đột phá bằng cách sử dụng kỹ thuật tích phân lồi để kiến tạo các nghiệm này. Phương pháp của ông cũng là chìa khóa để các nhà khoa học giải quyết hoàn toàn giả thuyết Onsager vào năm 2016, đồng thời biến tích phân lồi thành công cụ cách mạng hóa ngành động lực học chất lưu hiện đại.
Theo trang web của giải thưởng Shaw, ông Candès sinh tại Pháp, tốt nghiệp cử nhân ở Đại học Bách khoa Paris trước khi lấy bằng tiến sĩ ở Đại học Stanford. De Lellis là người gốc Italy, tốt nghiệp cử nhân Đại học Pisa và tiến sĩ ở Đại học Scuola Normale Superiore di Pisa. Cả hai hiện đều là thành viên Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Mỹ.
Giải thưởng Shaw ra đời năm 2004, được trao hàng năm để vinh danh những thành tựu xuất sắc trong lĩnh vực Thiên văn học, Khoa học sự sống và Y học, và Khoa học toán học. Phần thưởng ở mỗi hạng mục là 1,2 triệu USD.
Theo thống kê của Hong Kong Laureate Forum, nhiều chủ nhân giải Shaw cũng nhận được các giải thưởng quốc tế danh giá khác, bao gồm 16 giải Nobel, 10 giải Lasker, 7 huy chương Fields và 5 giải Abel.
Sở GD-ĐT đề nghị UBND các phường, xã chỉ đạo các cơ sở giáo dục trên địa bàn theo dõi diễn biến thời tiết, xây dựng phương án ứng phó phù hợp với điều kiện thực tế.
Các trường phân công rõ trách nhiệm của cán bộ, giáo viên, nhân viên trong việc theo dõi, chăm sóc, hỗ trợ học sinh; đặc biệt quan tâm nhóm có nguy cơ cao như trẻ mầm non, học sinh tiểu học, học sinh có bệnh nền, thể trạng yếu hoặc tham gia ôn tập, luyện tập, thi đấu, hoạt động ngoài trời để có biện pháp hỗ trợ phù hợp.
Sở cũng yêu cầu điều chỉnh hoạt động giáo dục, không tổ chức hoạt động ngoài trời khi nắng nóng gay gắt. Không tổ chức cho trẻ em, học sinh tập trung đông người, sinh hoạt tập thể, luyện tập thể thao, lao động, hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm ngoài trời trong thời điểm nắng nóng gay gắt, đặc biệt từ 10 giờ đến 16 giờ hằng ngày.
Thủ trưởng cơ sở chủ động quyết định điều chỉnh thời gian, hình thức tổ chức dạy học, ôn tập, kiểm tra và các hoạt động giáo dục phù hợp với điều kiện thực tế; kịp thời thông tin đến cha mẹ học sinh.
Đối với các lớp ôn tập, kiểm tra, cơ sở bố trí phòng học, phòng thi bảo đảm thông thoáng, đủ ánh sáng, đủ quạt, điều hòa (nếu có); không để học sinh chờ đợi lâu ngoài trời nắng; có phương án phân luồng, đón trả học sinh an toàn.
Đối với các trường tổ chức bán trú, cần bảo đảm bữa ăn đủ dinh dưỡng, tăng cường rau xanh, trái cây, đồng thời bảo đảm an toàn thực phẩm. Đồng thời, tăng cường vệ sinh trường lớp, nhà ăn, bếp ăn, khu bán trú, khu vệ sinh, khu vực chứa rác để giữ môi trường học đường sạch sẽ, thông thoáng, hạn chế phát sinh dịch bệnh trong thời tiết nắng nóng.
Các cơ sở giáo dục cũng được yêu cầu tăng cường công tác y tế trường học, theo dõi sức khỏe học sinh trong học tập, sinh hoạt và bán trú để kịp thời phát hiện, xử lý các biểu hiện bất thường như mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, chuột rút hay ngất xỉu. Đồng thời, rà soát đầy đủ thuốc, vật tư y tế thiết yếu, thông tin liên hệ của phụ huynh và cơ sở y tế trên địa bàn để sẵn sàng xử lý các tình huống phát sinh.
Ngoài ra, các cơ sở giáo dục cần đẩy mạnh tuyên truyền, phối hợp với phụ huynh trong công tác phòng, chống nắng nóng. Tăng cường phổ biến cho cán bộ, giáo viên, nhân viên, học sinh và cha mẹ học sinh các biện pháp phòng say nắng, bảo đảm dinh dưỡng, uống đủ nước, mặc trang phục phù hợp, đội mũ và che nắng khi di chuyển ngoài trời.
Các trường cũng cần thường xuyên nhắc nhở học sinh không vui chơi, chạy nhảy, luyện tập thể thao dưới trời nắng gắt; không tắm, bơi ở ao, hồ, sông, suối hoặc khu vực nguy hiểm. Đồng thời, phối hợp với gia đình quản lý học sinh ngoài thời gian ở trường, nhất là trong dịp nghỉ hè.
Theo kế hoạch thời gian năm học, muộn nhất ngày 31.5 học sinh toàn thành phố sẽ nghỉ hè. Tuy nhiên, nhiều trường vẫn tổ chức dạy học, ôn tập cho học sinh để phục vụ cho kỳ thi vào lớp 10 và thi tốt nghiệp THPT.
