Thức khuya, đồ ăn nhanh, stress kéo dài có gây ung thư ở người trẻ?
Chia sẻ với Tuổi Trẻ, bác sĩ Nguyễn Duy Anh – chuyên khoa ung bướu từng làm việc tại Bệnh viện Bạch Mai – giải thích trước hết cần rất thận trọng khi quy kết nguyên nhân ung thư cho một thói quen cụ thể. Tuy nhiên,”rất nhiều nghiên cứu đã cho thấy lối sống thiếu lành mạnh kéo dài có thể làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh lý mạn tính và một số loại ung thư.
Ví dụ thức khuya kéo dài gây rối loạn đồng hồ sinh học, ảnh hưởng miễn dịch và nội tiết, chế độ ăn quá nhiều đường, nước ngọt, đồ chế biến sẵn dễ dẫn tới béo phì và rối loạn chuyển hóa, stress kéo dài, thiếu ngủ, ít vận động khiến cơ thể suy giảm khả năng phục hồi tế bào.
Riêng với trà sữa, vấn đề không nằm ở việc uống một ly trà sữa mà là thói quen tiêu thụ quá nhiều đường và năng lượng trong thời gian dài. Điều này có thể làm tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ, gián tiếp liên quan đến nguy cơ ung thư”, bác sĩ Duy Anh nêu rõ.
Bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng khoa ngoại bụng 1 Bệnh viện K, cho hay có ba tác nhân gây ung thư chính gồm tác nhân vật lý (tia bức xạ, ánh nắng mặt trời…); tác nhân hóa học (phẩm nhuộm…); tác nhân sinh học (vi khuẩn HP, viêm gan B…) có trong bia rượu, đồ ăn uống. Một số ung thư có thể do di truyền.
Ví dụ gia đình có bố và anh trai của bố mắc ung thư đại tràng, dạ dày hoặc mẹ, dì hoặc bác gái mắc ung thư vú, bạn cần phải tầm soát sớm. Đây là nhóm có nguy cơ mắc ung thư cao hơn so với người khác.
Theo thống kê của GLOBOCAN, mỗi năm Việt Nam ghi nhận hơn 180.000 ca mắc ung thư mới và trên 120.000 trường hợp tử vong do ung thư. Hiện ung thư đang trở thành một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu tại nước ta.
Bác sĩ Duy Anh cũng cho rằng độ tuổi mắc ung thư đang có xu hướng trẻ hóa ở một số loại ung thư như ung thư đại trực tràng, ung thư vú, tuyến giáp hay máu ác tính. “Trước đây nhiều bệnh thường gặp ở người lớn tuổi nhưng hiện nay chúng tôi đã gặp không ít bệnh nhân ở độ tuổi 20-30”.
Cần hiểu rằng “trẻ hóa” không có nghĩa là tất cả người trẻ đều có nguy cơ cao mà là tỉ lệ người trẻ mắc bệnh đang tăng dần do nhiều yếu tố như lối sống hiện đại, thức khuya kéo dài, stress, ít vận động, chế độ ăn thiếu lành mạnh, ô nhiễm môi trường, thuốc lá, rượu bia, béo phì. Đặc biệt, việc tầm soát và chẩn đoán hiện nay tốt hơn trước nên phát hiện bệnh nhiều hơn.
Bác sĩ Duy Anh nêu rõ ung thư là bệnh đa yếu tố, thường là kết quả tích lũy tổn thương trong thời gian dài chứ không phải chỉ do một nguyên nhân đơn lẻ.
Các thói quen như ngủ muộn, uống trà sữa thay nước lọc, ít vận động, ăn uống không lành mạnh, hay lạm dụng rượu bia, thuốc lá… diễn ra thường xuyên trong thời gian dài có thể ảnh hưởng khá nhiều tới sức khỏe tổng thể, đặc biệt ở người trẻ hiện nay.
Để phòng bệnh, điều quan trọng nhất với người trẻ hiện nay là đừng đợi đến khi có bệnh mới bắt đầu quan tâm tới sức khỏe. Rất nhiều bạn trẻ đang đầu tư rất nhiều cho học tập, công việc và cuộc sống nhưng lại “rút ngắn” thời gian ngủ, ăn uống thất thường và bỏ quên vận động. Trong ngắn hạn cơ thể vẫn chịu đựng được nhưng về lâu dài sức khỏe sẽ bị ảnh hưởng âm thầm.
Các bạn trẻ nên duy trì một số thói quen cơ bản nhưng rất quan trọng ngủ đủ và hạn chế thức khuya kéo dài, ăn uống cân bằng, giảm đồ uống nhiều đường, uống đủ nước, tập thể dục đều đặn, hạn chế thuốc lá, rượu bia, kiểm soát stress và dành thời gian nghỉ ngơi thực sự.
Ngoài sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần cũng rất quan trọng. Nếu liên tục căng thẳng, lo âu, mất ngủ hoặc kiệt sức kéo dài thì nên chủ động tìm sự hỗ trợ thay vì cố chịu đựng. “Không phải ung thư hay bệnh nặng nào cũng có triệu chứng rõ ngay từ đầu.
Thói quen chăm sóc sức khỏe thường xuyên, khám sức khỏe định kỳ, lắng nghe những tín hiệu bất thường của cơ thể sẽ giúp chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời”, bác sĩ Duy Anh khuyến cáo.
Bác sĩ Võ Đức Hiếu, Phó giám đốc Bệnh viện Ung bướu TP.HCM, cho biết lối sống thay đổi theo hướng bất lợi góp phần làm tăng ung thư đại trực tràng, vú, gan, tụy, thực quản… Điển hình như: hút thuốc lá và sử dụng rượu bia cao, ít vận động thừa cân béo phì gia tăng, ăn nhiều thịt đỏ, thực phẩm chế biến sẵn; ăn ít rau và chất xơ…
Bên cạnh đó, môi trường sống và điều kiện lao động còn nhiều nguy cơ, liên quan chặt chẽ đến các ung thư phổi, gan, bàng quang, máu… Cụ thể do ô nhiễm không khí ở đô thị lớn, ô nhiễm nguồn nước, hóa chất nông nghiệp, phơi nhiễm nghề nghiệp trong công nghiệp, cơ khí, dung môi, kim loại nặng.
Ngoài ra, thói quen tầm soát bệnh ung thư còn thấp, thực tế là nhiều bệnh nhân đến bệnh viện khi đã ở giai đoạn muộn. Tâm lý chủ quan, ngại khám, sợ phát hiện bệnh và tỉ lệ tầm soát cổ tử cung, vú, đại trực tràng, gan còn thấp so với khuyến cáo.
Thận là cơ quan có khả năng thích nghi và bù trừ rất tốt. Ngay cả khi một số đơn vị lọc máu của thận bị tổn thương, phần còn lại vẫn có thể “gồng gánh” hoạt động để duy trì chức năng lọc chất thải và cân bằng dịch trong cơ thể. Vì thế, nhiều người vẫn cảm thấy bình thường dù chức năng thận đã suy giảm âm thầm qua nhiều năm, theo Mayo Clinic (Mỹ).
Tiến sĩ - bác sĩ David Goldfarb, chuyên gia về bệnh thận và sỏi thận, làm việc tại hệ thống y tế NYU Langone Health (Mỹ), cho biết bệnh thận mạn thường tiến triển rất âm thầm vì cơ thể có khả năng thích nghi dần với sự suy giảm chức năng thận.
Theo ông David Goldfarb, nhiều bệnh nhân không nhận thấy dấu hiệu bất thường cho đến khi thận đã tổn thương đáng kể.
Một trong những lý do khiến suy thận khó phát hiện là các triệu chứng ban đầu rất dễ bị bỏ qua. Người bệnh có thể chỉ cảm thấy mệt mỏi, ăn kém, mất ngủ, phù nhẹ ở chân hoặc đi tiểu nhiều vào ban đêm. Đây đều là những biểu hiện thường gặp trong cuộc sống hằng ngày nên nhiều người chủ quan.
Các bác sĩ tại hệ thống y tế Cleveland Clinic (Mỹ) cho biết bệnh thận mạn thường không gây đau rõ rệt ở giai đoạn đầu. Không giống nhiều cơ quan khác, thận có ít dây thần kinh cảm nhận đau nên tổn thương ban đầu hiếm khi tạo cảm giác khó chịu rõ ràng.
Tiến sĩ - bác sĩ Andrew Smyth, làm việc tại Bệnh viện Đại học Galway (Ireland) nhận định việc phát hiện muộn là thách thức lớn trong điều trị suy thận. Theo ông, nhiều người thuộc nhóm nguy cơ cao như tiểu đường hoặc tăng huyết áp nhưng không kiểm tra chức năng thận định kỳ nên bỏ lỡ “giai đoạn vàng” để kiểm soát bệnh.
Khi chức năng thận suy giảm nặng hơn, cơ thể mới bắt đầu xuất hiện những biểu hiện rõ ràng như buồn nôn, ngứa kéo dài, thiếu máu, khó thở hoặc tăng huyết áp kéo dài. Lúc này, việc điều trị thường phức tạp hơn nhiều so với giai đoạn sớm.
Ngoài ra, các bệnh lý mạn tính như tiểu đường, cao huyết áp và béo phì cũng góp phần khiến suy thận tiến triển âm thầm hơn.
Các chuyên gia khuyến cáo người trưởng thành, đặc biệt là người có bệnh nền, nên xét nghiệm chức năng thận ít nhất mỗi năm 1 lần. Những xét nghiệm đơn giản như kiểm tra creatinine máu, độ lọc cầu thận (eGFR) hoặc xét nghiệm nước tiểu có thể giúp phát hiện tổn thương thận từ rất sớm.
Thạc sĩ - bác sĩ Phạm Ngọc Xuân Nhi, giảng viên Khoa Y học cổ truyền, Trường đại học Khoa học Sức khỏe, Đại học Quốc gia TP.HCM, chia sẻ cơ thể chúng ta đã tiêu hao một lượng lớn năng lượng nhằm duy trì các hoạt động bên trong cơ thể vận hành trong đêm xuyên suốt quá trình nghỉ ngơi, đồng thời thời gian cách bữa ăn tối từ 10 - 12 tiếng. Buổi sáng là thời điểm các hormon chính yếu bài tiết cao nhất giúp cho sự điều hòa và thực hiện các chức năng để phục vụ cho các hoạt động làm việc học tập cường độ cao trong ngày. Do đó, việc ăn sáng đủ và đúng lượng thức ăn cần thiết theo nhu cầu cơ thể sẽ hỗ trợ duy trì trạng thái tỉnh táo và tinh thần tập trung tốt hơn.
Ăn sáng no căng nghiên về yếu tố thể tích khối lượng nạp vào sẽ khác so với ăn sáng no đủ về chất mà vẫn cảm thấy nhẹ nhàng, đủ năng lượng không khiến cho cơ thể nặng nề, căng tức và còn hỗ trợ tốt hơn trong việc bảo vệ hệ tiêu hóa cũng như sức khỏe.
Mỗi bữa ăn kể cả trong bữa ăn sáng nên ngừng ăn khi cảm giác no vừa từ 70 - 80%, thay vì ăn đến no căng. Khi cơ thể tiếp nhận lượng lớn thức ăn khiến dạ dày quá "no" sẽ kích thích tăng cường bài tiết các hormon thúc đẩy việc làm trống dạ dày, tiêu hóa nhanh hơn có thể khiến cho cơ thể mau đói và dễ mất kiểm soát trong việc nạp thức ăn vào bữa tiếp theo.
"Tác hại của ăn sáng quá no gây ra bao gồm: đầy hơi, căng tức vùng bụng; việc tăng công suất tiêu hóa lượng lớn thức ăn làm cơ thể cảm thấy tăng thân nhiệt nhiều hơn; cơ thể dễ rơi vào tình trạng muốn nghỉ ngơi, thẫn thờ và kém tập trung…", bác sĩ Nhi nhấn mạnh.
Song song đó, cần chú ý cách ăn sáng đúng phù hợp như sau:
"Không nên ăn ngay khi vừa thức dậy vì hệ tiêu hóa cần thời gian thức tỉnh và phát tín hiệu cho cơ thể để thu nạp đủ năng lượng cần thiết", bác sĩ Nhi lưu ý.
Cân nhắc hạn chế ăn trái cây khi bụng đang rỗng đặc biệt đối với cá nhân có tình trạng liên quan các bệnh về dạ dày, tăng tiết axit dịch vị, trào ngược. Không ăn liên tục cùng một loại thực phẩm trong thời gian dài: việc ăn thường xuyên chỉ một loại thực phẩm sẽ dễ làm mất sự cân bằng dinh dưỡng và gây nhàm chán với món ăn đó.
Không ăn quà vặt thay bữa sáng. Các món ăn vặt sẽ không đảm bảo đủ năng lượng cung cấp cho các hoạt động của cơ thể, kèm theo đó, phần lớn các món ăn vặt sẽ có hàm lượng đường cao. Nên ăn chậm nhai kỹ.
"Để chuẩn bị bữa sáng nhanh nhẹ vừa đủ, chúng ta có thể kết hợp các nhóm thực phẩm tốt đảm bảo cung cấp năng lượng như đạm từ các loại sữa hạt, trứng, tinh bột như ngũ cốc, yến mạch, gạo lứt, khoai lang, vitamin khoáng chất từ các loại quả mọng, chuối, táo, hạt chia, chất béo lành mạnh từ bơ, phô mai…; đồ ăn hấp, chế biến ít dầu mỡ giúp no lâu, hạn chế đầy bụng, khó tiêu. Tùy nhu cầu, thể trạng, bệnh lý nền kèm theo mà mỗi cá nhân sẽ có chế độ ăn, khẩu phần và loại thực phẩm phù hợp", bác sĩ Nhi khuyến cáo.
Theo kết quả nghiên cứu hồi cứu về tai biến trong truyền máu, công bố tại tại hội nghị "Cấp phát và sử dụng máu an toàn trong bối cảnh đa chuyên khoa" diễn ra ngày 26.5, do Bệnh viện Bạch Mai tổ chức, trong năm 2025, tại một số đơn vị điều trị của bệnh viện tuyến T.Ư, với gần 175.000 đơn vị máu được truyền, đã ghi nhận gần 100 lượt có tai biến liên quan truyền máu. Các ca tai biến chủ yếu phát hiện trong vòng 2 giờ sau truyền, đều được xử trí kịp thời.
Tai biến trong truyền máu là ghi nhận phản ứng hoặc biến cố bất lợi xảy ra với bệnh nhân trong hoặc sau truyền máu. Ước tính, cứ truyền 10.000 đơn vị chế phẩm máu, có thể gặp 5,5 lượt tai biến. Tỷ lệ tai biến này thấp hơn thấp so với ước tính chung trên thế giới là 20 - 25 lượt/10.000 đơn vị.
Đặc biệt chú trọng về an toàn người bệnh, PGS-TS Đào Xuân Cơ khẳng định: "Truyền máu an toàn không chỉ là "có máu để truyền", mà phải là truyền đúng người bệnh, đúng chế phẩm, đúng thời điểm, đúng chỉ định và được theo dõi chặt chẽ trong toàn bộ quá trình điều trị.
Trong bối cảnh người bệnh ngày càng nặng hơn, nhiều bệnh lý phức tạp hơn, nhiều kỹ thuật chuyên sâu như ECMO, ghép tạng, ung thư, huyết học ác tính, hồi sức đa cơ quan phát triển mạnh mẽ, an toàn truyền máu cần được nhìn nhận như một cấu phần chiến lược của y học hiện đại, được quản trị bằng hệ thống, dữ liệu và khoa học bằng chứng".
Cùng quan điểm trên, PGS-TS Nguyễn Tuấn Tùng, Phó giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, Giám đốc Trung tâm Huyết học - Truyền máu Bạch Mai, lưu ý, truyền máu tại bệnh viện, chỉ cần một mắt xích xảy ra sai sót, an toàn người bệnh có thể bị ảnh hưởng. Một mẫu máu lấy nhầm, một phản ứng nhẹ không được báo cáo hay một trường hợp phát máu khó không được trao đổi sớm đều có thể làm gia tăng nguy cơ biến cố.
Chia sẻ tại hội nghị, giám đốc trung tâm truyền máu của một bệnh viện tuyến T.Ư tại Hà Nội cho rằng, có tình trạng khi bệnh nhân bị biến cố do truyền máu nhưng không bộ phận nào chịu trách nhiệm, ngoại khoa đổ lỗi cho nội khoa, nội khoa đổ lỗi cho bộ phận cấp phát máu.
Do đó, các chuyên gia nhấn mạnh, cần phối hợp đa chuyên khoa trong đảm bảo an toàn truyền máu (liên quan xét nghiệm xác định đúng nhóm máu, chỉ định truyền máu...), các dữ liệu của ngân hàng máu được thể hiện trên hệ thống minh bạch; hội đồng truyền máu của bệnh viện làm việc hiệu quả trên cơ sở các quy trình về an toàn truyền máu trong bệnh viện được thiết lập và tuân thủ.
Các khoa, phòng cần trung thực báo cáo các biến cố liên quan truyền máu lâm sàng (trong điều trị ca bệnh), giúp ngăn ngừa xảy ra sai sót tương tự.
