Khi chiến sự mới nổ ra, Tổng thống Donald Trump tuyên bố chiến dịch tấn công Iran sẽ kết thúc sau 4-6 tuần và chỉ gây ảnh hưởng nhẹ đến nền kinh tế Mỹ. Tuy nhiên, chiến dịch này sau đó kéo dài hơn ba tháng, tạo ra hàng loạt áp lực tài chính cho Mỹ và nền kinh tế chưa có dấu hiệu sớm phục hồi như cam kết của ông Trump.
Sau khi ông Trump công bố thông tin Mỹ – Iran đã đạt được thỏa thuận sơ bộ về việc chấm dứt giao tranh, giá dầu bắt đầu giảm. Tuy nhiên, tính đến ngày 16/6, giá xăng trung bình tại Mỹ vẫn ở mức trên 4 USD/gallon (1,06 USD/lít). Dù thấp hơn mức đỉnh điểm giữa thời kỳ chiến sự, mức giá vẫn cao hơn khoảng 1 USD/gallon so với cùng kỳ năm ngoái.
Những điểm nghẽn khác trong ngành năng lượng và vận tải toàn cầu cũng đang được giải tỏa khi eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch vận chuyển 20% nguồn cung dầu khí thế giới, bắt đầu mở trở lại. Dù vậy, tình trạng ùn ứ sẽ không thể biến mất trong một sớm một chiều và các mặt hàng như phân bón có thể vẫn tiếp tục khan hiếm, nguy cơ đẩy chi phí lương thực lên cao hơn nữa trong nhiều tháng sau khi xung đột kết thúc.
Ngày 10/6, Cục Thống kê Lao động Mỹ công bố chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của Mỹ trong tháng 5 tăng 4,2% so với năm ngoái. Đây là lần đầu tiên số liệu này vượt 4% kể từ tháng 4/2023.
Điều này trái ngược với những tuyên bố của Tổng thống Trump rằng nền kinh tế vẫn ổn và hệ quả từ cuộc xung đột chỉ là tạm thời. Thậm chí vào tháng trước, ông Trump từng cam kết rằng người dân Mỹ sẽ chứng kiến giá xăng dầu “rơi thẳng đứng” ngay sau khi Washington và Tehran đạt được thỏa thuận.
Tuy nhiên, việc Nhà Trắng có thể thực hiện lời hứa đó đến đâu lại đang là một trong những thách thức kinh tế lớn nhất và mối đe dọa chính trị nghiêm trọng nhất đối với chính quyền Tổng thống Trump, giữa lúc làn sóng bất mãn của cử tri đang dâng cao ngay trước bầu cử giữa kỳ.
James Knightley, chuyên gia kinh tế quốc tế tại tập đoàn tài chính toàn cầu ING, hôm 15/6 thừa nhận vẫn còn nhiều yếu tố bất định xung quanh thỏa thuận chấm dứt chiến sự giữa Mỹ và Iran. Ông cho biết vấn đề cốt lõi nhất hiện nay là liệu thỏa thuận này có thể mang lại một nền hòa bình bền vững hay không.
Các điều khoản chi tiết của thỏa thuận vẫn chưa được công bố và hiện chưa rõ liệu lệnh ngừng bắn có thể duy trì lâu dài được hay không. Dù vậy, Knightley lưu ý phải mất một thời gian nữa các điều kiện kinh tế mới có khả năng phục hồi hoàn toàn như trước chiến sự.
Knightley dự báo dù giá dầu đã hạ nhiệt, phải đến năm 2027, giá xăng trung bình tại Mỹ mới có thể quay về mức trước chiến sự là dưới 3 USD/gallon (0,79 USD/lít) và lạm phát mới chậm lại về mức mục tiêu 2% do Cục Dự trữ Liên bang (Fed) đề ra. Theo ông, trong cả hai trường hợp, “khởi sắc thực sự” chỉ có thể đến sau cuộc bầu cử giữa kỳ và mốc thời gian này có thể sẽ trở thành trở lực lớn cho đảng Cộng hòa trên mặt trận chính trị.
Người phát ngôn Nhà Trắng Kush Desai nhấn mạnh chính quyền đã có những biện pháp nhằm giảm chi phí và thúc đẩy tăng trưởng ngay cả trong giai đoạn chiến sự. Ông cũng dẫn chứng một số chính sách của Tổng thống, như việc nỗ lực hạ giá thuốc.
“Tổng thống Trump luôn khẳng định rằng giá xăng dầu, kéo theo đó là lạm phát tổng thể, sẽ lao dốc ngay sau khi tình hình Iran được giải quyết”, ông nói.
Cam kết kinh tế
Khi phát động chiến dịch tấn công Iran hồi cuối tháng 2, ông Trump coi đây là cách duy nhất để ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân. Trong suốt thời gian diễn ra xung đột, nhiều lần ông đã gạt bỏ hoặc giảm nhẹ các hệ lụy kinh tế từ hành động quân sự của mình.
Ngay cả khi giá xăng tăng vọt, Tổng thống vẫn cho rằng những lo ngại về chi phí sinh hoạt chỉ là một “trò lừa bịp”. Sau khi nhận được báo cáo của Cục Thống kê lao động Mỹ về mức lạm phát cao nhất trong ba năm, ông còn mô tả con số này là tuyệt vời và tuyên bố: “Tôi yêu lạm phát”.
Nhiều thành viên đảng Dân chủ đã nhanh chóng xoáy sâu vào những phát ngôn đó. Qua những phát biểu từ Tổng thống Trump cũng như cách ông chèo lái cuộc chiến cho đến nay, họ dường như nhận thấy đây là cơ hội mới để chứng minh cho cử tri thấy rằng việc đảng Cộng hòa nắm quyền kiểm soát chỉ khiến tình hình tài chính của các gia đình ngày càng kiệt quệ hơn.
“Tổng thống Trump đang nghĩ gì vậy? Chẳng lẽ ông ấy bị thua cá cược nên mới phải thốt ra những lời lẽ nực cười và vô cảm đến mức không thể tưởng tượng nổi trên truyền hình quốc gia như thế?”, nghị sĩ Chuck Schumer, lãnh đạo đảng Dân chủ tại Thượng viện Mỹ, phát biểu hồi tuần trước.
Những đòn công kích này dường như nhằm tận dụng kết quả từ chuỗi khảo sát dư luận liên tiếp gần đây, cho thấy phần lớn cử tri ngày càng bức xúc với cách điều hành kinh tế của Tổng thống Trump. Những chỉ số về niềm tin tiêu dùng cũng phản ánh rõ tâm trạng tiêu cực và cả mối lo ngại đó về tương lai đất nước.
“Tổng thống đã quyết định khơi mào cuộc chiến với Iran mà người dân Mỹ không mong muốn, vì vậy tôi nghĩ họ sẽ không được cử tri cảm thông khi bỏ phiếu”, Elizabeth Pancotti, giám đốc chính sách và vận động tại Groundwork Collaborative, nhóm vận động chính trị có xu hướng thiên tả, nhận định.
Nhà Trắng thường xuyên bác bỏ những đánh giá tiêu cực và cho rằng đây chỉ là đòn công kích từ phe đối lập, đồng thời khẳng định người dân vẫn tiếp tục chi tiêu và thực tế họ đang cảm thấy lạc quan về tình hình tài chính của mình hơn những gì thể hiện ra ngoài.
Tomas J. Philipson, giáo sư Đại học Chicago, cho rằng tâm lý bi quan trên truyền thông hiện nay là chuyện thường tình vì dư luận Mỹ luôn có xu hướng chĩa mũi dùi vào đảng đang cầm quyền. Mặt khác, ông đánh giá nền kinh tế vẫn có nhiều điểm sáng và dự báo một thỏa thuận với Iran sẽ giúp giải tỏa áp lực rất lớn cho thị trường cũng như nền kinh tế nói chung.
Ông Trump từng hy vọng có thể thuyết phục cử tri trong cuộc bầu cử vào tháng 11 bằng một nền kinh tế bùng nổ nhờ các chính sách của mình, trong đó có gói cắt giảm thuế quy mô lớn. Thị trường lao động thời gian qua là điểm tựa vững chắc khi các doanh nghiệp đã tạo thêm 172.000 việc làm vào tháng trước. Tổng thống cũng nhìn thấy rõ thành quả này qua thị trường tài chính, nơi vừa chứng kiến các chỉ số tăng vọt hôm 15/6 trước triển vọng đạt được thỏa thuận với Iran.
Tổng hòa các yếu tố trên, Nhà Trắng tin rằng đây là những điều kiện tạo tiền đề cho một nền kinh tế khởi sắc và giúp kéo giảm mặt bằng giá vốn đang ở mức cao, Joseph Lavorgna, chuyên gia kinh tế tại SMBC Nikko Securities America, nhận xét.
Áp lực bủa vây
Song cuộc chiến Iran nổ ra đã đẩy giá cả leo thang và đe dọa làm chậm đà tăng trưởng kinh tế của nước Mỹ. Hệ quả là tác động dai dẳng từ giá dầu cao cùng tình trạng chuỗi cung ứng liên tục đứt gãy đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện kinh tế trong phần còn lại của năm, Lavorgna giải thích.
“Nền kinh tế sẽ bùng nổ, nhưng lạm phát chưa chắc đã hạ nhiệt”, ông cảnh báo.
Dù giá xăng có thể sớm giảm, hầu hết các chuyên gia kinh tế đều dự đoán rằng mức giá vẫn sẽ cao hơn mức trung bình trước xung đột cho đến ít nhất là cuối năm nay, Ajay Parmar, giám đốc bộ phận năng lượng và lọc hóa dầu tại ICIS, đơn vị chuyên cung cấp dữ liệu thị trường về ngành này, cho hay.
Theo ông, nếu giá dầu tiếp tục neo cao lâu hơn dự kiến, một phần do nhu cầu tăng vọt khi cuộc chiến kết thúc, áp lực lạm phát sẽ còn đè nặng lên Mỹ trong một khoảng thời gian nữa.
Năng lượng cũng không phải yếu tố duy nhất đẩy giá cả leo thang. Hai báo cáo do công ty Oxford Economics công bố trong tuần qua đã chỉ ra những rủi ro tiềm ẩn khác, như việc giá phân bón tăng cao, kéo theo hệ lụy là giá thực phẩm tăng theo. Oxford Economics dự báo tình trạng này có thể diễn ra trên phạm vi toàn cầu và có độ trễ nhất định, ngay cả khi chiến sự Iran đã kết thúc.
“Ngay cả khi giá dầu giảm mạnh nhờ việc đạt được thỏa thuận, điều đó không nhất thiết đồng nghĩa rằng lạm phát cũng sẽ hạ nhiệt nhanh chóng tương ứng”, Grace Zwemmer, chuyên gia kinh tế theo dõi thị trường Mỹ tại Oxford Economics, cho biết.
“Mọi chuyện sẽ không thể lập tức trở lại như cũ”, bà nói thêm. “Nhưng một thỏa thuận rõ ràng sẽ giúp loại bỏ bớt những rủi ro suy thoái cho nền kinh tế”.
Tin Gốc: Vnexpress
