Tổng thống Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từng đặt cược rằng chiến dịch không kích dữ dội kéo dài 40 ngày, bắt đầu từ ngày 28/2, sẽ làm lung lay chính quyền Iran hoặc ít nhất buộc Tehran phải nhượng bộ đáng kể.
Nhưng điều đó đã không xảy ra, bất chấp việc phần lớn lãnh đạo cấp cao của Iran, bao gồm cố Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei, thiệt mạng, trong khi không quân cùng nhiều năng lực quân sự khác của Tehran bị tàn phá nặng nề.
Thay vào đó, chính quyền Iran vẫn tồn tại và thậm chí có thể còn cứng rắn hơn. Iran cũng có thêm một công cụ gây ảnh hưởng mang tầm toàn cầu thông qua quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Ông Meir Javedanfar, chuyên gia về Iran tại Đại học Reichman của Israel, nhận định, Iran đã tạm dừng cuộc chiến dường như với suy nghĩ rằng họ đã đạt được vị thế mới trên bàn đàm phán. Họ phong tỏa một cách hiệu quả Hormuz và coi đây là lá bài khiến “không ai có thể buộc họ phải lùi bước về mặt quân sự”.
Theo chuyên gia Dania Thafer, Giám đốc tổ chức nghiên cứu Gulf International Forum, điều này có thể làm giảm đòn bẩy của Mỹ trong việc buộc Tehran phải nhượng bộ thêm nữa trong các cuộc đàm phán tương lai. Iran đã đạt được mục tiêu của họ là tồn tại, bất chấp những thiệt hại nặng nề mà họ phải đối mặt.
“Chiếc hộp Pandora đã bị mở ra, mọi thứ đã được thử nghiệm và Iran cảm thấy họ không còn nhiều thứ để mất hay phải sợ hãi nữa. Điều tồi tệ nhất đã xảy ra theo góc nhìn của Iran, và họ vẫn sống sót”, bà Thafer cho biết.
Ông Daniel Shapiro, cựu Đại sứ Mỹ tại Israel giai đoạn 2011-2017, cho rằng Iran hiểu rằng họ đã chịu đựng được những cuộc tập kích mạnh hàng đầu của Mỹ và Israel, trong khi vẫn gây ra tác động đủ lớn tới toàn cầu, bao gồm cả Mỹ.
Sau “cây gậy” là “củ cà rốt”?
Dù Iran có thể không còn e ngại “cây gậy” của Mỹ, nhưng “củ cà rốt” từ Washington vẫn hấp dẫn với Tehran.
Nền kinh tế Iran gặp khó khăn từ trước vòng giao tranh mới nhất. Chiến dịch ném bom của Mỹ và Israel, vốn phá hủy nhiều cơ sở công nghiệp quan trọng nhất của Iran, càng làm tình hình thêm phức tạp.
“Iran vẫn ở trong tình thế dễ tổn thương vì áp lực kinh tế mà đất nước sẽ phải đối mặt, cũng như chi phí khổng lồ cho công cuộc tái thiết sau chiến tranh”, ông Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành Quỹ Bourse & Bazaar, nhận định.
“Thỏa thuận cuối cùng chỉ đưa họ trở lại hiện trạng trước chiến sự, nhưng trong khoảng thời gian đó đất nước đã phải gánh chịu những tổn thất lớn. Iran khó có thể tái thiết hoàn toàn sau cuộc chiến này nếu không được nới lỏng đáng kể các lệnh trừng phạt. Vì thế động lực để đạt được một thỏa thuận toàn diện vẫn còn nguyên”, ông giải thích.
Cho đến nay, cả Mỹ lẫn Iran đều chưa công bố bản ghi nhớ được đàm phán với sự trung gian của Pakistan và Qatar.
Các thông tin trái chiều vẫn xuất hiện về nhiều vấn đề then chốt. Chưa rõ Iran sẽ nhận được bao nhiêu tiền, vào thời điểm nào và với điều kiện gì. Cũng chưa rõ liệu Tehran có được phép thu phí đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz hay không.
Do gắn liền với các cuộc đàm phán hạt nhân, bản ghi nhớ dự kiến ký kết vốn khá mong manh, khi 2 bên vẫn đưa ra những quan điểm khác nhau và cứng rắn với suy nghĩ của mình.
Trong khi đó, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết, Iran sẽ được tiếp cận một quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD nếu từ bỏ kho dự trữ uranium của mình.
Mặt khác, Reuters dẫn một nguồn tin cho hay, một quỹ đầu tư tư nhân trị giá 300 tỷ USD nhằm thúc đẩy dòng vốn đầu tư vào Iran dường như đã xuất hiện trong thỏa thuận khung Mỹ – Iran.
Các công ty có trụ sở tại Mỹ, các nước Ả rập vùng Vịnh, châu Á, Nam Mỹ và châu Phi đã cam kết tham gia tài trợ. Các khoản đầu tư được cam kết trải rộng trong các lĩnh vực năng lượng, logistics, sản xuất công nghiệp và vận tải, theo nguồn tin. Đây được xem là một trong những động lực khiến Iran quyết định đồng ý với thỏa thuận khung để trở lại bàn đàm phán.
Đó cũng là điều thu hút Iran hơn vào lúc này, nhưng theo các chuyên gia, sẽ có sự hoài nghi trong nội bộ Iran rằng liệu Mỹ có đưa ra “củ cà rốt” thực sự hay không. Đó sẽ là điều mà các bên cần làm rõ trên bàn đàm phán trong giai đoạn kế tiếp.
Phát biểu trên được đưa ra sau cuộc trao đổi với Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ngày 7.5, theo AFP. Ông Trump cho biết đã đồng ý gia hạn thời gian đến dịp kỷ niệm 250 năm thành lập nước Mỹ, nhưng nhấn mạnh nếu không đạt tiến triển, thuế quan sẽ "ngay lập tức tăng mạnh".
"Tôi đã kiên nhẫn chờ đợi EU thực hiện phần trách nhiệm của họ trong thỏa thuận thương mại lịch sử mà chúng ta đã đạt được tại Turnberry, Scotland, thỏa thuận thương mại lớn nhất từ trước đến nay", ông Trump đăng trên nền tảng Truth Social.
Mỹ và EU trước đó đạt được một thỏa thuận vào tháng 7.2025, quy định mức thuế 15% đối với phần lớn hàng hóa của EU. Tuy nhiên, văn bản cuối cùng vẫn cần được các quốc gia thành viên thông qua - điều khiến Washington tỏ ra không hài lòng. Tuần trước, ông Trump đe dọa nâng thuế đối với ô tô và xe tải từ EU lên 25%, cáo buộc khối này chậm thực hiện cam kết.
Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer ngày 6.5 cho rằng việc triển khai thỏa thuận của EU "đã quá hạn", đồng thời để ngỏ khả năng áp dụng thêm các biện pháp ngoài lĩnh vực ô tô nếu tiến trình tiếp tục đình trệ.
Về phía châu Âu, tiến trình phê chuẩn vẫn đang được thúc đẩy nhưng chưa hoàn tất. Dù Nghị viện châu Âu đã bật đèn xanh có điều kiện từ cuối tháng 3, thỏa thuận vẫn cần tiếp tục đàm phán với các quốc gia thành viên trước khi có hiệu lực, theo Reuters.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ngày 7.5 cho biết: "Chúng tôi cũng đã thảo luận về thỏa thuận thương mại EU - Mỹ. Cả hai bên đều hoàn toàn cam kết thực hiện thỏa thuận này. Tiến trình tốt đẹp đang được thực hiện hướng tới việc giảm thuế quan vào đầu tháng 7".
Tuy nhiên, các bất đồng nội bộ trong EU vẫn là thách thức lớn. Chủ tịch Ủy ban thương mại của Nghị viện châu Âu Bernd Lange cho biết tiến trình đang đạt được tiến triển, nhưng "vẫn còn một chặng đường dài phía trước", đặc biệt liên quan các cơ chế bảo vệ mà một số nước thành viên yêu cầu.
Một số nghị sĩ EU đề xuất bổ sung các điều khoản nghiêm ngặt hơn, bao gồm khả năng đình chỉ thỏa thuận nếu Mỹ không tuân thủ, gắn việc cắt giảm thuế với hành động cụ thể của Washington, và chấm dứt hoàn toàn các ưu đãi thuế quan vào ngày 31.3.2028.
Các nhà đàm phán EU dự kiến nhóm họp trở lại vào ngày 19.5 để tiếp tục thảo luận, theo Reuters. Síp - quốc gia đang giữ chức Chủ tịch luân phiên Hội đồng EU - cho biết mong muốn duy trì "đà tích cực" trong tiến trình phê chuẩn thỏa thuận thương mại với Mỹ.
Từ khi ông Trump ra lệnh tấn công Iran vào ngày 28.2, đảng Dân chủ đã nhiều lần đưa các dự luật tương tự ra bỏ phiếu nhưng đều bị phe Cộng hòa cản trở. Dự luật yêu cầu tổng thống phải xin phép quốc hội để tiếp tục chiến sự hoặc phải rút quân. Theo tờ The Guardian, ngay cả khi được lưỡng viện quốc hội thông qua, dự luật chắc chắn sẽ bị Tổng thống Trump phủ quyết.
Trong khi đó, Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm qua (20.5) cảnh báo xung đột Trung Đông sẽ lan ra khỏi khu vực nếu Mỹ và Israel khôi phục tấn công Iran. Cảnh báo được đưa ra sau khi Tổng thống Trump tuyên bố một cuộc tấn công mới sẽ xảy ra trong vài ngày tới nếu không có thỏa thuận nào, theo Reuters. Phát biểu với các nghị sĩ Mỹ tại Nhà Trắng vào ngày 19.5, ông Trump tuyên bố sẽ "rất nhanh chóng" chấm dứt cuộc chiến với Iran. Tại cuộc họp báo cùng ngày, Phó tổng thống J.D. Vance khẳng định Washington và Tehran đã đạt nhiều tiến triển trên bàn đàm phán.
Đến nay, dù lệnh ngừng bắn vẫn duy trì nhưng tiến trình đàm phán vẫn chưa có đột phá do hai bên chưa chấp nhận điều kiện của nhau. Iran tuyên bố vẫn kiểm soát eo biển Hormuz, tuyến đường biển quan trọng cho thị trường năng lượng toàn cầu, còn Mỹ phong tỏa cảng biển Iran và được cho là vừa bắt một tàu dầu bị cấm vận của nước này tại Ấn Độ Dương. Trong khi đó, Tư lệnh tối cao lực lượng đồng minh NATO tại châu Âu Alexus Grynkewich bác bỏ thông tin NATO đang chuẩn bị cho một sứ mệnh tại eo biển Hormuz bởi việc này cần một quyết định chính trị và phải được toàn bộ 32 thành viên phê chuẩn.
Tổng thống Trump cho rằng Thủ tướng Starmer đã "tự gây tổn hại nghiêm trọng" cho mình trong các vấn đề năng lượng, nhập cư và cách xử lý quan hệ với Mỹ.
"Tôi nghĩ ông ấy là một người đáng mến", AFP dẫn lời ông Trump nói với các phóng viên tại một sự kiện ở Phòng Bầu dục. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ sau đó chỉ trích chính sách năng lượng của Anh, cho rằng London đã sai lầm khi không khai thác dầu ở biển Bắc mà cho phép xây dựng quá nhiều tua bin gió.
"Quý vị có biết Anh mua phần lớn năng lượng của mình ở đâu không? Na Uy. Các bạn biết Na Uy lấy dầu ở đâu không? Biển Bắc", ông Trump nói. Theo ông, Anh sở hữu một phần biển Bắc có tiềm năng lớn hơn nhưng không khai thác vì lý do môi trường.
Ông Trump, người từng dự đoán sự từ chức của ông Starmer trên mạng xã hội Truth Social, gọi nhà lãnh đạo Anh là "một người bạn", nhưng cho rằng ông đã không đủ ủng hộ Mỹ trong NATO và cuộc chiến với Iran.
Hai nhà lãnh đạo được cho là từng bất đồng về việc Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự của Anh tại Síp để tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Ông Trump bày tỏ thất vọng khi Anh mất nhiều thời gian để phê duyệt yêu cầu của Washington sử dụng căn cứ không quân RAF Akrotiri ở đảo Síp.
Tổng thống Mỹ cho rằng sự chần chừ này là "một bước đi sai lầm" và đã "gây tổn hại nghiêm trọng" cho thủ tướng Anh. "Tôi chúc ông ấy mọi điều tốt đẹp. Nhưng ông ấy có 2 vấn đề: năng lượng và nhập cư, cùng với tội phạm. Ông ấy thật sự đã tự gây tổn hại rất nghiêm trọng cho chính mình", ông Trump nói.
Ông Starmer ngày 22.6 tuyên bố sẽ từ chức lãnh đạo Công đảng, nhưng tiếp tục giữ chức thủ tướng trong thời gian chuyển giao quyền lực. Quyết định được đưa ra sau nhiều tháng ông chịu áp lực từ các nghị sĩ trong đảng, trong bối cảnh chính phủ đối mặt kết quả kém trong các cuộc bầu cử địa phương và khu vực, theo Reuters.
Trong một bài phát biểu, Thủ tướng Starmer nói ông đã lắng nghe ý kiến từ Công đảng và nhận ra rằng mình không còn là người phù hợp để dẫn dắt đảng bước vào cuộc tổng tuyển cử dự kiến năm 2029.
Ông Starmer cũng cam kết sẽ làm "mọi thứ có thể" để bảo đảm quá trình chuyển giao diễn ra trật tự. Chính trị gia kỳ cựu của Công đảng Anh Andy Burnham, cựu thị trưởng Đại đô thị Manchester, hiện được xem là ứng viên sáng giá kế nhiệm ông Starmer sau khi trở lại Quốc hội. Nếu trở thành thủ tướng, ông Burnham có thể là thủ tướng thứ 7 của Anh trong vòng một thập niên.
