Ukraine sẽ quyết định người đại diện cho châu Âu đàm phán với Nga

Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper ngày 2/4 chủ trì hội nghị trực tuyến với sự tham gia của đại diện hơn 40 quốc gia nhằm thảo luận các chiến lược để mở lại eo biển Hormuz. Tuyến huyết mạch dầu mỏ của thế giới này đang bị Iran phong tỏa để trả đũa Mỹ và Israel, khiến hoạt động vận tải biển qua khu vực bị đình trệ.

"Liên minh đa quốc gia sẽ huy động tổng lực các công cụ kinh tế và ngoại giao nhằm đảm bảo eo biển Hormuz được mở cửa an toàn và bền vững", bà Cooper nói.

Giới chuyên gia nhận định liên minh khó tạo ra thay đổi ngay lập tức trừ khi đạt được thỏa thuận với Iran, trong khi biện pháp quân sự còn phụ thuộc vào sự sẵn sàng của các thành viên và khả năng phối hợp với Mỹ.

Cuộc họp trực tuyến có sự góp mặt của đại diện nhiều nước châu Âu như Pháp, Hà Lan, Đức, Italy cùng các quốc gia từ châu Á và Trung Đông. Ban đầu, châu Âu tỏ ra dè dặt do lo ngại bị cuốn vào xung đột, nhưng giá dầu và khí đốt tăng mạnh đã buộc khu vực này phải thay đổi lập trường.

Liên minh do Anh dẫn dắt đặt mục tiêu khôi phục tự do hàng hải và an toàn cho tàu thương mại đi qua Hormuz. Bà Cooper cho biết liên minh đang xem xét các công cụ phù hợp, có thể là áp thêm lệnh trừng phạt kinh tế với Iran để đạt được mục tiêu này.

Italy, Hà Lan và UAE ra tuyên bố chung kêu gọi lập một "hành lang nhân đạo" để đảm bảo vận chuyển phân bón qua Hormuz, ngăn chặn một cuộc khủng hoảng lương thực. Giới hoạch định quân sự từ nhiều quốc gia cũng sẽ họp bàn sau đó để vạch ra các phương án đảm bảo an ninh cho eo biển một khi chiến sự kết thúc.

Trước thềm hội nghị, Thủ tướng Anh Keir Starmer nhấn mạnh các nước sẽ "đánh giá mọi biện pháp ngoại giao và chính trị khả thi". Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận thực tế khi lưu ý mở lại Hormuz "không dễ dàng".

Thách thức lớn nhất đến từ Iran, quốc gia đang nắm lợi thế địa lý để kiểm soát thực địa và sử dụng Hormuz để gây sức ép chiến lược. Trong thời bình, tuyến đường này vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu từ vùng Vịnh. Hiện tại, Iran chỉ cho phép một số tàu từ quốc gia "thân thiện" đi qua, chặn hoàn toàn các phương tiện liên quan đến Mỹ, Israel và đồng minh.

Theo dữ liệu từ Lloyd's List Intelligence, lưu lượng tàu qua Hormuz từ ngày 1/3 đã giảm tới 94% so với cùng kỳ năm ngoái. Tehran còn thiết lập hệ thống "trạm thu phí" để kiểm soát tàu thuyền đi qua, cho thấy nỗ lực định hình một cơ chế quản lý mới tại khu vực.

Trong khi đó, Mỹ không tham gia liên minh do Anh dẫn dắt, bởi Tổng thống Donald Trump từng kêu gọi đồng minh châu Âu triển khai tàu chiến để cùng Washington mở cửa lại Hormuz nhưng không được đáp lại.

"Đối với những quốc gia không thể tiếp cận nguồn nhiên liệu qua Hormuz, như Anh, nước đã từ chối tham gia chiến dịch Iran, tôi có gợi ý này. Thứ nhất, hãy mua dầu của Mỹ, chúng tôi có rất nhiều. Thứ hai, hãy gom chút can đảm muộn màng, đến Hormuz và tự mà lấy lại", ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 31/3.

Giới quan sát đánh giá sự vắng mặt của Mỹ làm dấy lên nghi ngờ về năng lực quân sự của liên minh, bởi Washington lâu nay vẫn là lực lượng chủ chốt trong các chiến dịch đảm bảo an ninh hàng hải. Khi lực lượng Houthi ở Yemen phong tỏa Biển Đỏ cuối năm 2023 để thể hiện sự ủng hộ Hamas trong chiến sự Gaza, Mỹ cũng là bên lập liên minh hàng hải để hộ tống tàu thương mại qua khu vực.

"Với bối cảnh hiện tại, triển vọng của liên minh do Anh dẫn dắt là rất mờ mịt, trừ khi họ đạt được một thỏa thuận nào đó với Iran về quyền tiếp cận eo biển", Ian Lesser, chuyên gia tại viện chính sách công phi đảng phái German Marshall Fund, trụ sở Mỹ, trả lời Al Jazeera.

Giải pháp quân sự gần như không khả thi, khi nội bộ liên minh chưa có sự thống nhất rõ ràng. Các nước châu Âu vẫn thận trọng với việc triển khai lực lượng quân sự, gây hoài nghi về khả năng biến cam kết thành hành động cụ thể.

Cựu cao ủy phụ trách đối ngoại của Liên minh châu Âu Cathy Ashton mô tả hội nghị của bà Cooper giống một "nỗ lực thăm dò" hơn là chương trình hành động thực tế.

"Nội dung thảo luận sẽ không tập trung vào những việc như 'hãy tập hợp hải quân lại, rồi lên đường thực hiện một chiến dịch quân sự nào đó'", bà Ashton bình luận. "Nhưng điều đó không đồng nghĩa sẽ không có các cuộc đối thoại về hành động quân sự".

Ông Lesser cho rằng mở cửa lại eo biển bằng vũ lực đòi hỏi Mỹ và châu Âu phải hợp tác chặt chẽ với nhau, trong khi Washington đang chỉ trích đồng minh và dọa rút khỏi NATO.

"Tuy nhiên, liên minh sẽ có vị thế tốt để đảm bảo an ninh cho các tuyến hàng hải thương mại sau khi các hoạt động thù địch chấm dứt", ông Lesser bổ sung. "Lý tưởng nhất là liên minh không phải thay thế, mà hoạt động song hành với Mỹ. Chính quyền ông Trump hiểu rằng họ khó nhận được sự hỗ trợ nào khác ngoài liên minh này, vì vậy Washington có thể đưa ra các cam kết để trấn an".

Edmund Fitton-Brown, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ (FDD) có trụ sở tại Mỹ, đánh giá việc xây dựng liên minh hàng hải là bước đi khôn ngoan của Thủ tướng Starmer nhằm thể hiện vai trò lãnh đạo của Anh trong nhóm quốc gia vốn thường ngần ngại sử dụng vũ lực.

"Mục đích của cuộc họp là xem xét tất cả phương án khả thi để mở cửa lại eo biển Hormuz sau khi chiến sự kết thúc. Dù vậy, mọi thứ khó có thể sớm quay lại như trước, bởi ngay cả khi Mỹ đơn phương chấm dứt các hoạt động quân sự, Iran vẫn có khả năng gây ra những xáo trộn lớn tại eo biển này", ông Fitton-Brown bình luận.

Như Tâm (Theo Al Jazeera, euronews, Reuters)

Nguồn: https://vnexpress.net/thach-thuc-voi-no-luc-mo-lai-eo-bien-hormuz-cua-lien-minh-hon-40-nuoc-5057888.html

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 13/4 thông báo bắt đầu thực thi lệnh phong tỏa tại vịnh Oman và biển Arab phía đông eo biển Hormuz theo quyết định của Tổng thống Donald Trump.

Quân đội Mỹ tuyên bố sẽ chặn bắt bất cứ tàu nào ra vào khu vực bờ biển tại Iran, trong đó có mọi cảng của Iran ở vịnh Ba Tư và vịnh Oman, nhưng "không cản trở tự do hàng hải" đối với những tàu đến và đi từ các cảng ngoài Iran.

Dù vậy, với các chủ tàu, tình hình hiện nay ở Hormuz vẫn quá mù mờ, đến mức nhiều tàu dầu, tàu hàng đã quyết định án binh bất động hoặc quay đầu, tránh đi qua eo biển vào thời điểm này.

"Nhiều chủ tàu đã nói với tôi rằng việc đi qua đó vẫn quá rủi ro", Tim Huxley, chủ tịch tập đoàn vận tải biển Mandarin Shipping, trụ sở ở Hong Kong, nói với CNN. "Ngay cả khi không quan tâm đến giá trị tàu hay hàng hóa, bạn vẫn có 30 thủy thủ trên những con tàu đó. Bạn có dám liều không khi phải đối mặt với khả năng bị cả phía Mỹ lẫn phía Iran nhắm vào?"

Theo bình luận viên Kristie Lu Stout của CNN, lệnh phong tỏa eo biển Hormuz của Tổng thống Trump "va chạm trực tiếp" với tuyên bố của phía Iran về việc kiểm soát tuyến hàng hải trọng yếu này. Điều đó đồng nghĩa các con tàu sẽ vừa có thể phải đi qua "trạm thu phí" của Iran, vừa bị hải quân Mỹ ngăn chặn.

Việc lưu thông hàng hải qua eo biển Hormuz tiếp tục đình trệ có thể giáng đòn mạnh hơn vào ngành năng lượng thế giới, tạo ra phép thử lớn tiếp theo trong cuộc chiến giữa Washington và Tehran: Liệu bên nào sẽ trụ vững trước những tổn thất kinh tế nếu cuộc đối đầu kéo dài.

Đòn nắn gân

Các quan chức chính quyền Mỹ hôm 12/4 cho hay lệnh phong tỏa đánh dấu bước chuyển mới trong chiến thuật của Washington. Thay vì tiếp tục phóng tên lửa vào các căn cứ quân sự, cơ sở hạ tầng hay ngành công nghiệp quốc phòng Iran, ông Trump giờ đây tìm cách siết chặt ngành dầu mỏ, nguồn sống của quốc gia này, mặt hàng chiếm hơn 50% tỷ trọng xuất khẩu và gần như toàn bộ nguồn thu ngân sách của Tehran.

Kỳ vọng hàng đầu của Tổng thống Trump là buộc chính phủ Iran phải chấp nhận những điều khoản mà Phó tổng thống JD Vance đã đưa ra trong cuộc đàm phán hòa bình tại Islamabad, Pakistan.

New York Times ngày 13/4 dẫn lời hai quan chức cấp cao Iran và một quan chức Mỹ cho biết trong cuộc đàm phán, Washington đã yêu cầu Tehran ngừng làm giàu uranium trong vòng 20 năm, nhưng Iran chỉ đồng ý ngừng trong tối đa 5 năm. Tổng thống Trump đã bác bỏ đề nghị này.

Lệnh phong tỏa được công bố ngay sau khi cuộc đàm phán kết thúc cho thấy Tổng thống Trump dường như tin rằng đòn giáng kinh tế nặng nề sẽ khiến Iran phải khuất phục, theo bình luận viên David Sanger của NYTimes.

Về phía Iran, chiến lược của họ là buộc thị trường toàn cầu phải gánh chịu hệ lụy từ cuộc xung đột. Dù hứng chịu nhiều tổn thất trong 6 tuần giao tranh, Iran vẫn có khả năng gây áp lực lên các nước láng giềng ở vùng Vịnh bằng những đợt tập kích trả đũa. Các lãnh đạo Iran có thể đang đặt cược rằng khả năng chịu đựng áp lực chính trị của ông Trump cuối cùng sẽ đi đến giới hạn.

Nếu dầu của Iran không lọt qua được eo biển, giá dầu có thể sẽ tiếp tục leo thang theo thời gian. Một số công ty cho biết họ đang chuẩn bị cho kịch bản giá dầu lên tới 175 USD mỗi thùng. Mặt khác, Iran hiểu rõ những tác động chính trị tiềm tàng từ tình trạng lạm phát kéo dài tại Mỹ khi chỉ còn chưa đầy 7 tháng nữa là đến cuộc bầu cử giữa kỳ.

"Chẳng bao lâu nữa các người sẽ phải luyến tiếc thời giá xăng còn ở mức 4-5 USD", Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf đưa ra lời cảnh báo tới người tiêu dùng Mỹ sau khi các cuộc đàm phán giữa ông với Phó tổng thống Vance thất bại.

Tổng thống Trump hôm 12/4 thừa nhận rằng giá cả "sẽ duy trì ở mức hiện tại" cho đến kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ, hoặc có thể "nhỉnh hơn một chút". Đây có thể là kịch bản thảm họa với nhiều ứng viên Cộng hòa, bởi họ vận động tranh cử với cam kết sẽ kéo giảm giá xăng và sinh hoạt phí cho cử tri.

Tuy nhiên, một số thành viên đảng Cộng hòa đã bày tỏ ủng hộ "bước đi chiến lược" của Tổng thống Trump khi áp lệnh phong tỏa eo biển Hormuz, bởi họ nhận ra rằng việc để Iran tiếp tục bán dầu là "lợi bất cập hại".

Vài tuần trước, ông Trump đã quyết định cho phép Iran bán số dầu đã được chuyển lên tàu, với hy vọng xoa dịu tình trạng thiếu hụt nguồn cung toàn cầu. Quyết định này giúp giải phóng khoảng 140 triệu thùng dầu, đủ đáp ứng nhu cầu của toàn cầu trong khoảng 1,5 ngày, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ.

Nhưng tác động lên giá cả lúc bấy giờ không thực sự đáng kể, trong khi nó khiến ông Trump như đang điều hành một cuộc chiến nửa vời, khi vừa tập kích Iran nhưng lại vừa để họ thu lợi. Thêm vào đó, việc Tehran áp thuế đối với tàu bè đi qua eo biển đã mang đến một nguồn thu mới đúng lúc họ cần nhất.

"Việc Iran có quyền đóng eo biển với tất cả các nước, trừ đối tác của họ hoặc những bên chịu nộp tiền, là điều không thể chấp nhận được", Richard Haass, cựu quan chức an ninh quốc gia cấp cao đảng Cộng hòa kiêm cựu chủ tịch Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, một trong những người đầu tiên ủng hộ chiến lược phong tỏa của chính quyền Trump, cho hay.

Theo dữ liệu từ công ty phân tích dầu mỏ Kpler, Iran xuất khẩu trung bình 1,85 triệu thùng dầu thô mỗi ngày tính đến hết tháng 3, nhiều hơn khoảng 100.000 thùng mỗi ngày so với ba tháng trước đó.

"Iran giàu lên trong khi những nước khác nghèo đi", Haass nói thêm."Lệnh phong tỏa sẽ gia tăng thêm áp lực kinh tế vốn đã bủa vây Iran từ trước cuộc chiến và nay lại càng trầm trọng hơn do xung đột. Nếu họ muốn bán dầu, họ phải mở cửa lại eo biển cho mọi tàu".

Phép thử cho chiến lược này có lẽ nằm ở phản ứng từ những khách hàng lớn nhất của Iran. Haass cho rằng nên kết hợp lệnh phong tỏa với một chiến lược ngoại giao nhằm lôi kéo các đối tác mua dầu lớn của Iran gây sức ép buộc họ phải nhượng bộ trước những yêu cầu từ Mỹ để khơi thông lại dòng chảy dầu mỏ. Tuy nhiên, chưa rõ liệu các quốc gia đó có thực hiện theo hay không.

"Chúng ta nên kết hợp biện pháp phong tỏa hoặc đe dọa phong tỏa với đề xuất thành lập một cơ quan quản lý mới cho eo biển có cả Iran tham gia nhằm trao cho Tehran quyền lên tiếng nhưng không phải quyền kiểm soát Hormuz", Haass nói thêm.

Nguy cơ

Kế hoạch trên có thể sẽ hiệu quả, song không loại trừ khả năng Iran sẽ đáp trả bằng cách tái khởi động chiến dịch tấn công vào những cơ sở năng lượng tại các nước láng giềng vùng Vịnh. Trong kịch bản này, về cơ bản Iran muốn gửi đi thông điệp rằng nếu họ không thể xuất khẩu dầu, các nước láng giềng Arab cũng sẽ phải cùng chịu trận.

CENTCOM tuyên bố sẽ giám sát chặt chẽ mọi con tàu đi qua Hormuz, nhưng không thể đảm bảo sẽ rà phá hết thủy lôi trong khu vực. Tàu hàng từ các quốc gia vùng Vịnh khi đi qua Hormuz phải sẵn sàng chấp nhận rủi ro va phải thủy lôi hoặc bị tấn công bởi xuồng cao tốc và máy bay không người lái (UAV) Iran.

Nếu lệnh phong tỏa chỉ diễn ra trong ngắn hạn và có thể chấm dứt việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz, quyết định của ông Trump sẽ được coi là một cú lật ngược thế cờ ngoạn mục.

Tuy nhiên, nếu lệnh phong tỏa kéo dài, ông Trump sẽ đối mặt với rủi ro bị coi là người thiếu tầm nhìn xa, không lường trước được những hệ lụy tiềm tàng khi tấn công một Iran trông có vẻ như đã suy yếu. Cuộc chiến mà ông từng nghĩ chỉ kéo dài vài ngày nay đã bước sang tuần thứ 7 và đối với nền kinh tế toàn cầu, khó khăn vẫn còn ở phía trước, bình luận viên Sanger nhận định.

Tin Gốc: Vnexpress

"Tôi nhấn mạnh rằng đề xuất của chúng tôi, mà Tổng thống Nga đã nhiều lần đề cập - về việc vận chuyển vật liệu này đến Nga theo một chuỗi các bước được các bên chấp nhận, để cuối cùng vật liệu này có thể được sử dụng để sản xuất nhiên liệu cho các lò phản ứng của Iran - vẫn đang được xem xét, và chúng tôi không rút lại đề xuất đó”, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Sergey Ryabkov nói với các phóng viên hôm 27/5.

“Nhưng chúng tôi không áp đặt bất cứ điều gì lên bất cứ ai. Chúng tôi chỉ đơn giản coi ý tưởng của mình là khá hợp lý. Điều đó xuất phát từ kinh nghiệm mà chúng tôi đã có khi Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA) có hiệu lực," nhà ngoại giao Nga cho biết, đề cập đến thỏa thuận hạt nhân Iran.

Trả lời câu hỏi về số phận có thể xảy ra đối với uranium làm giàu cao của Iran, ông Ryabkov nhấn mạnh Nga biết rằng các cuộc thảo luận đang diễn ra, cũng như "nhiều suy đoán và ý tưởng do các bên khác nhau đưa ra”.

"Tóm lại, chúng tôi xuất phát từ giả định rằng nếu đạt được thỏa thuận đang được thảo luận, kế hoạch hành động về uranium được làm giàu cao ở Iran sẽ được xây dựng chi tiết hơn trong tương lai”, ông Ryabkov nói thêm.

Cùng ngày, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói với đài PBS rằng Washington không có kế hoạch nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với Iran nếu Tehran từ bỏ kho uranium làm giàu của nước này.

Khi được hỏi liệu một thỏa thuận đạt được có đồng nghĩa với việc Iran sẽ từ bỏ uranium làm giàu ở cấp độ cao để đổi lấy việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt hay không, ông nói: "Không, hoàn toàn không. Không phải để dỡ bỏ lệnh trừng phạt”.

"Họ sẽ từ bỏ uranium làm giàu cao của họ không phải để được dỡ bỏ lệnh trừng phạt", ông Trump nói thêm.

Trước đó, Tổng thống Vladimir Putin tuyên bố Nga vẫn để ngỏ đề xuất chuyển giao uranium làm giàu của Iran sang Nga, và Moscow vẫn coi đây là một lựa chọn khả thi để giảm leo thang căng thẳng.

Theo Tổng thống Putin, Moscow sẵn sàng lưu trữ uranium làm giàu của Iran, tương tự thỏa thuận năm 2015 - một mô hình ban đầu được tất cả các bên chấp nhận trước khi Mỹ thay đổi lập trường.

Theo Tổng thống Putin, Mỹ, Iran và Israel ban đầu đã đồng ý với ý tưởng này. Tuy nhiên, cả Washington và Tehran sau đó đều đưa ra lập trường cứng rắn hơn. Mỹ yêu cầu uranium của Iran chỉ được đưa đến lãnh thổ nước này, trong khi Tehran đề xuất thành lập một liên danh Nga - Iran trên lãnh thổ của mình để pha loãng uranium. Cuối cùng, tình hình đã rơi vào bế tắc.

Một trong những điều kiện mà Mỹ đưa ra nhằm chấm dứt cuộc xung đột với Iran là Iran phải từ bỏ quyền kiểm soát đối với uranium làm giàu cao. Washington lo ngại Tehran có thể sử dụng số uranium làm giàu này để chế tạo vũ khí hạt nhân - một ngưỡng mà Mỹ coi là “lằn ranh đỏ”.

Iran hiện nắm giữ hơn 400kg uranium được làm giàu đến 60%, theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế. Mức uranium dùng để chế tạo vũ khí hạt nhân thường yêu cầu độ làm giàu từ 90% trở lên.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã viện dẫn năng lực hạt nhân của Iran là một trong những lý do chính để phát động chiến dịch quân sự chống lại Tehran.

Tổng thống Trump đã vạch ra kế hoạch tiêu hủy uranium làm giàu của Iran, nói rằng số vật liệu này sẽ được vận chuyển đến Mỹ, xử lý tại chỗ hoặc đưa đến một địa điểm khác.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright nói với các nghị sĩ rằng Iran đang “tiến rất gần” đến việc chế tạo vũ khí hạt nhân, khẳng định Tehran chỉ cần “vài tuần” là có thể làm giàu một tấn uranium lên cấp độ vũ khí.

Iran đã nhiều lần bác bỏ cáo buộc từ Mỹ rằng họ đang phát triển vũ khí hạt nhân. Tehran khẳng định họ có quyền phát triển chương trình nguyên tử vì mục đích hòa bình.

Tin Gốc: Dân Trí