Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper ngày 2/4 chủ trì hội nghị trực tuyến với sự tham gia của đại diện hơn 40 quốc gia nhằm thảo luận các chiến lược để mở lại eo biển Hormuz. Tuyến huyết mạch dầu mỏ của thế giới này đang bị Iran phong tỏa để trả đũa Mỹ và Israel, khiến hoạt động vận tải biển qua khu vực bị đình trệ.
“Liên minh đa quốc gia sẽ huy động tổng lực các công cụ kinh tế và ngoại giao nhằm đảm bảo eo biển Hormuz được mở cửa an toàn và bền vững”, bà Cooper nói.
Giới chuyên gia nhận định liên minh khó tạo ra thay đổi ngay lập tức trừ khi đạt được thỏa thuận với Iran, trong khi biện pháp quân sự còn phụ thuộc vào sự sẵn sàng của các thành viên và khả năng phối hợp với Mỹ.
Cuộc họp trực tuyến có sự góp mặt của đại diện nhiều nước châu Âu như Pháp, Hà Lan, Đức, Italy cùng các quốc gia từ châu Á và Trung Đông. Ban đầu, châu Âu tỏ ra dè dặt do lo ngại bị cuốn vào xung đột, nhưng giá dầu và khí đốt tăng mạnh đã buộc khu vực này phải thay đổi lập trường.
Liên minh do Anh dẫn dắt đặt mục tiêu khôi phục tự do hàng hải và an toàn cho tàu thương mại đi qua Hormuz. Bà Cooper cho biết liên minh đang xem xét các công cụ phù hợp, có thể là áp thêm lệnh trừng phạt kinh tế với Iran để đạt được mục tiêu này.
Italy, Hà Lan và UAE ra tuyên bố chung kêu gọi lập một “hành lang nhân đạo” để đảm bảo vận chuyển phân bón qua Hormuz, ngăn chặn một cuộc khủng hoảng lương thực. Giới hoạch định quân sự từ nhiều quốc gia cũng sẽ họp bàn sau đó để vạch ra các phương án đảm bảo an ninh cho eo biển một khi chiến sự kết thúc.
Trước thềm hội nghị, Thủ tướng Anh Keir Starmer nhấn mạnh các nước sẽ “đánh giá mọi biện pháp ngoại giao và chính trị khả thi”. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận thực tế khi lưu ý mở lại Hormuz “không dễ dàng”.
Thách thức lớn nhất đến từ Iran, quốc gia đang nắm lợi thế địa lý để kiểm soát thực địa và sử dụng Hormuz để gây sức ép chiến lược. Trong thời bình, tuyến đường này vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu từ vùng Vịnh. Hiện tại, Iran chỉ cho phép một số tàu từ quốc gia “thân thiện” đi qua, chặn hoàn toàn các phương tiện liên quan đến Mỹ, Israel và đồng minh.
Theo dữ liệu từ Lloyd’s List Intelligence, lưu lượng tàu qua Hormuz từ ngày 1/3 đã giảm tới 94% so với cùng kỳ năm ngoái. Tehran còn thiết lập hệ thống “trạm thu phí” để kiểm soát tàu thuyền đi qua, cho thấy nỗ lực định hình một cơ chế quản lý mới tại khu vực.
Trong khi đó, Mỹ không tham gia liên minh do Anh dẫn dắt, bởi Tổng thống Donald Trump từng kêu gọi đồng minh châu Âu triển khai tàu chiến để cùng Washington mở cửa lại Hormuz nhưng không được đáp lại.
“Đối với những quốc gia không thể tiếp cận nguồn nhiên liệu qua Hormuz, như Anh, nước đã từ chối tham gia chiến dịch Iran, tôi có gợi ý này. Thứ nhất, hãy mua dầu của Mỹ, chúng tôi có rất nhiều. Thứ hai, hãy gom chút can đảm muộn màng, đến Hormuz và tự mà lấy lại”, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 31/3.
Giới quan sát đánh giá sự vắng mặt của Mỹ làm dấy lên nghi ngờ về năng lực quân sự của liên minh, bởi Washington lâu nay vẫn là lực lượng chủ chốt trong các chiến dịch đảm bảo an ninh hàng hải. Khi lực lượng Houthi ở Yemen phong tỏa Biển Đỏ cuối năm 2023 để thể hiện sự ủng hộ Hamas trong chiến sự Gaza, Mỹ cũng là bên lập liên minh hàng hải để hộ tống tàu thương mại qua khu vực.
“Với bối cảnh hiện tại, triển vọng của liên minh do Anh dẫn dắt là rất mờ mịt, trừ khi họ đạt được một thỏa thuận nào đó với Iran về quyền tiếp cận eo biển”, Ian Lesser, chuyên gia tại viện chính sách công phi đảng phái German Marshall Fund, trụ sở Mỹ, trả lời Al Jazeera.
Giải pháp quân sự gần như không khả thi, khi nội bộ liên minh chưa có sự thống nhất rõ ràng. Các nước châu Âu vẫn thận trọng với việc triển khai lực lượng quân sự, gây hoài nghi về khả năng biến cam kết thành hành động cụ thể.
Cựu cao ủy phụ trách đối ngoại của Liên minh châu Âu Cathy Ashton mô tả hội nghị của bà Cooper giống một “nỗ lực thăm dò” hơn là chương trình hành động thực tế.
“Nội dung thảo luận sẽ không tập trung vào những việc như ‘hãy tập hợp hải quân lại, rồi lên đường thực hiện một chiến dịch quân sự nào đó'”, bà Ashton bình luận. “Nhưng điều đó không đồng nghĩa sẽ không có các cuộc đối thoại về hành động quân sự”.
Ông Lesser cho rằng mở cửa lại eo biển bằng vũ lực đòi hỏi Mỹ và châu Âu phải hợp tác chặt chẽ với nhau, trong khi Washington đang chỉ trích đồng minh và dọa rút khỏi NATO.
“Tuy nhiên, liên minh sẽ có vị thế tốt để đảm bảo an ninh cho các tuyến hàng hải thương mại sau khi các hoạt động thù địch chấm dứt”, ông Lesser bổ sung. “Lý tưởng nhất là liên minh không phải thay thế, mà hoạt động song hành với Mỹ. Chính quyền ông Trump hiểu rằng họ khó nhận được sự hỗ trợ nào khác ngoài liên minh này, vì vậy Washington có thể đưa ra các cam kết để trấn an”.
Edmund Fitton-Brown, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ (FDD) có trụ sở tại Mỹ, đánh giá việc xây dựng liên minh hàng hải là bước đi khôn ngoan của Thủ tướng Starmer nhằm thể hiện vai trò lãnh đạo của Anh trong nhóm quốc gia vốn thường ngần ngại sử dụng vũ lực.
“Mục đích của cuộc họp là xem xét tất cả phương án khả thi để mở cửa lại eo biển Hormuz sau khi chiến sự kết thúc. Dù vậy, mọi thứ khó có thể sớm quay lại như trước, bởi ngay cả khi Mỹ đơn phương chấm dứt các hoạt động quân sự, Iran vẫn có khả năng gây ra những xáo trộn lớn tại eo biển này”, ông Fitton-Brown bình luận.
Trong một cuộc phỏng vấn với hãng thông tấn nhà nước Nga RIA Novosti ngày 29/5, ông Ebrahim Azizi, người đứng đầu Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Iran, tuyên bố Tehran “không có ý định chuyển giao uranium làm giàu của nước này cho một nước thứ ba”.
Trước đó, Lãnh tụ Tối cao của Iran Mojtaba Khamenei cũng đưa ra chỉ thị không cho phép chuyển lượng uranium làm giàu cao của Tehran ra nước ngoài.
Giới chức hàng đầu của Iran tin rằng việc gửi số vật liệu này ra nước ngoài sẽ khiến đất nước dễ bị tổn thương hơn trước các cuộc tấn công tiềm tàng trong tương lai của Mỹ và Israel.
Iran và Mỹ được cho là sắp đạt được thỏa thuận chính thức hóa lệnh ngừng bắn và mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, vấn đề liên quan tới số phận của kho uranium làm giàu vẫn chưa được giải quyết và là một phần quan trọng trong các cuộc đàm phán tiếp theo.
Uranium làm giàu cấp độ cao vốn có thể dùng chế tạo vũ khí hạt nhân. Vấn đề hạt nhân là một trong những điểm nghẽn cản trở các cuộc đàm phán hiện nay giữa Mỹ và Iran.
Tổng thống Donald Trump nhiều lần nêu rõ Mỹ sẽ bằng mọi giá ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Ông cũng để ngỏ khả năng tiến vào Iran và thu giữ số uranium làm giàu cấp độ cao.
Tổng thống Trump đã vạch ra kế hoạch tiêu hủy uranium làm giàu của Iran, nói rằng số vật liệu này sẽ được vận chuyển đến Mỹ, xử lý tại chỗ hoặc đưa đến một địa điểm khác.
Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho rằng Iran đang “tiến rất gần” đến việc chế tạo vũ khí hạt nhân, khẳng định Tehran chỉ cần “vài tuần” là có thể làm giàu một tấn uranium lên cấp độ vũ khí.
Trước cuộc chiến, Iran từng ra tín hiệu sẵn sàng vận chuyển ra nước ngoài một nửa kho uranium đã được làm giàu lên mức 60%. Tuy nhiên, các nguồn tin cho biết lập trường đó đã thay đổi sau những lời đe dọa liên tiếp từ Mỹ về việc tấn công Iran.
Iran khẳng định chương trình hạt nhân của họ nhằm mục đích hòa bình. Tehran cũng nêu rõ họ không có ý định chuyển uranium làm giàu cao ra khỏi đất nước bất chấp Nga đề nghị tiếp quản số vật liệu đó để gỡ bế tắc đàm phán hòa bình Mỹ - Iran.
Các quan chức Iran nhiều lần tuyên bố ưu tiên của Tehran là đảm bảo xung đột chấm dứt vĩnh viễn, cũng như Mỹ và Israel cam kết sẽ không phát động các cuộc tấn công tiếp theo.
Các quan chức Iran cho biết chỉ sau khi những đảm bảo như vậy được thực thi, Iran mới sẵn sàng tham gia vào các cuộc đàm phán chi tiết về chương trình hạt nhân của mình.
Tổng thống Vladimir Putin tuyên bố Nga vẫn để ngỏ đề xuất chuyển giao uranium làm giàu của Iran sang Nga, và Moscow vẫn coi đây là một lựa chọn khả thi để giảm leo thang căng thẳng.
Theo Tổng thống Putin, Moscow sẵn sàng lưu trữ uranium làm giàu của Iran, tương tự thỏa thuận năm 2015 - một mô hình ban đầu được tất cả các bên chấp nhận trước khi Mỹ thay đổi lập trường.
Theo Tổng thống Putin, Mỹ, Iran và Israel ban đầu đã đồng ý với ý tưởng này. Tuy nhiên, cả Washington và Tehran sau đó đều đưa ra lập trường cứng rắn hơn. Mỹ yêu cầu uranium của Iran chỉ được đưa đến lãnh thổ nước này, trong khi Tehran đề xuất thành lập một liên danh Nga - Iran trên lãnh thổ của mình để pha loãng uranium. Cuối cùng, tình hình đã rơi vào bế tắc.
"Nếu Mỹ sẵn sàng mở cửa lại Hormuz, điều đó là rất tốt. Đó là những gì chúng tôi đã kêu gọi ngay từ đầu", Tổng thống Pháp Emmanuel Macron phát biểu tại cuộc họp của các lãnh đạo châu Âu ở Armenia ngày 5/4.
Tuyên bố được ông Macron đưa ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 3/5 thông báo khởi động chiến dịch "Dự án Tự do" nhằm dẫn đường cho tàu hàng qua eo biển Hormuz, gọi đây là "cử chỉ nhân đạo từ Mỹ và Iran".
Tổng thống Macron cho biết Pháp ủng hộ việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz, nhưng nhấn mạnh rằng Paris sẽ không tham gia vào bất kỳ chiến dịch sử dụng vũ lực nào nếu không có sự ủy quyền rõ ràng.
"Trước hết điều chúng tôi mong muốn là sự phối hợp giữa Mỹ và Iran, đó là giải pháp bền vững duy nhất để đảm bảo tự do hàng hải không bị hạn chế và không bị thu phí tại eo biển Hormuz", ông nói.
Pháp cùng với Anh đã dẫn đầu các nỗ lực tập hợp một liên minh gồm nhiều nước châu Âu để mở lại eo biển Hormuz, vốn bị phong tỏa sau khi chiến sự Iran bùng phát, nhưng khẳng định điều này chỉ được thực hiện sau khi xung đột chấm dứt.
Ông Macron thêm rằng châu Âu đang phát triển kiến trúc an ninh của chính mình và sẽ không tham gia vào bất cứ chiến dịch quân sự nào để mở lại Hormuz trong một "khuôn khổ không rõ ràng".
"Châu Âu đang tự định đoạt số phận của mình, tăng cường khả năng phòng thủ và chi tiêu an ninh, cũng như xây dựng các giải pháp chung", Tổng thống Pháp cho hay.
Tuy nhiên, triển vọng về việc Mỹ - Iran cùng phối hợp để mở lại eo biển Hormuz đang trở nên xa vời. Ông Ebrahim Azizi, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia Quốc hội Iran, đã cảnh báo sẽ coi bất kỳ nỗ lực nào của Mỹ nhằm can thiệp vào eo biển Hormuz là hành động vi phạm lệnh ngừng bắn.
Chuyên gia Jennifer Parker tại Viện Lowy, Australia, nhận định rằng khi tiến hành chiến dịch "Dự án Tự do", quân đội Mỹ sẽ tăng cường hiện diện quanh eo biển Hormuz để trấn an các tàu thương mại tìm cách đi qua đây, nhưng không tham gia hộ tống trực tiếp.
Điều đó có thể bao gồm một vài tàu chiến của hải quân Mỹ và một loạt máy bay bay được giao nhiệm vụ "phát hiện và tiêu diệt" bất kỳ tàu thuyền nào tìm cách tấn công tàu thương mại đi qua eo biển, chuyên gia Parker nói.
"Đây dường như là một chiến dịch không phải để hộ tống trực tiếp một hoặc một vài tàu, mà là nỗ lực thay đổi tình hình trong eo biển để các tàu cảm thấy an toàn khi di chuyển", chuyên gia này nói.
Tuy nhiên, Mỹ chưa công bố các bước đi cụ thể để hướng dẫn tàu thương mại rời khỏi vịnh Ba Tư. Khoảng vài nghìn tàu mắc kẹt tại khu vực này do eo biển Hormuz bị phong tỏa kể từ khi chiến sự bùng phát.
Washington và Tehran vẫn duy trì lệnh ngừng bắn, song triển vọng đạt được thỏa thuận hòa bình lâu dài vẫn chưa rõ ràng. Trong khoảng thời gian này, hai nước tiếp tục mâu thuẫn về vấn đề quanh eo biển Hormuz.
Kể từ khi xung đột nổ ra, Iran đã phong tỏa eo biển Hormuz với hầu hết tàu thuyền, ngoại trừ tàu của nước này và một số quốc gia "thân thiện", trong khi Mỹ áp đặt phong tỏa ngược lại lên mọi cảng biển của Iran từ ngày 13/4.
Phát biểu ngày 20/5, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết, Mỹ có thể phải tấn công Iran thậm chí còn mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh, ông sẽ chờ xem liệu một thỏa thuận có được ký kết hay không.
"Chúng ta sẽ chờ xem điều gì xảy ra. Chúng ta đã đánh (Iran) rất mạnh. Chúng ta có thể phải đánh thậm chí còn mạnh hơn nữa, nhưng cũng có thể là không”, ông Trump phát biểu tại lễ tốt nghiệp ở Học viện Lực lượng Phòng vệ Bờ biển Mỹ.
Nhà lãnh đạo Mỹ cho biết thêm: "Chúng ta sẽ không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Điều đó rất đơn giản”.
Ông cho biết sức mạnh quân sự của Iran phần lớn đã không còn và câu hỏi duy nhất là liệu Mỹ có quay lại để hoàn thành nốt công việc hay Iran sẽ ký kết một thỏa thuận.
"Mọi thứ đã bị phá hủy. Hải quân của họ đã không còn. Không quân của họ đã không còn. Gần như là tất cả mọi thứ. Câu hỏi duy nhất là, chúng ta có tiếp tục (chiến dịch không kích) hay không? Họ có chịu ký vào một văn kiện hay không? Hãy cùng chờ xem điều gì xảy ra", ông Trump phát biểu.
Trước đó cùng ngày, ông Trump cho biết các cuộc đàm phán với Iran đang ở giai đoạn cuối cùng và ông sẵn sàng chờ đợi một vài ngày để có được "câu trả lời đúng đắn" từ Iran.
"Các cuộc đàm phán đã ở giai đoạn cuối, nếu chúng ta không nhận được những câu trả lời đúng đắn, mọi thứ sẽ diễn ra rất nhanh chóng. Tất cả chúng ta đều đã sẵn sàng hành động", ông nói với các phóng viên ngay sau khi bước xuống từ chuyên cơ Không lực Một.
Tổng thống Trump nhấn mạnh: "Chúng ta phải có được những câu trả lời đúng đắn từ Iran, vì vậy đó phải là những câu trả lời tốt đẹp hoàn toàn 100%, và nếu chúng ta có được điều đó, chúng ta sẽ tiết kiệm được rất nhiều thời gian, năng lượng và mạng sống”.
Ông Trump nói rằng việc này "có thể mất vài ngày, nhưng nó cũng có thể diễn ra rất nhanh chóng”. Ông cho biết Mỹ đang đàm phán với Iran thông qua "những người mà tôi nghĩ là có lý trí hơn nhiều so với những người thực sự không còn ở lại với chúng ta nữa, vì vậy hy vọng những người đó sẽ đưa ra một thỏa thuận tuyệt vời cho đôi bên”.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei hôm qua cho hay Tehran đã "nhận được các quan điểm của phía Mỹ và Iran đang xem xét chúng".
Ông nhắc lại các yêu cầu của Iran, bao gồm việc giải phóng các tài sản của Iran bị đóng băng ở nước ngoài và chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng biển Iran.
Trong khi đó, trưởng phái đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cảnh báo, Iran sẽ đáp trả mạnh mẽ nếu Mỹ tái xung đột.
