Giữa năm 2024, Congerton Matthew, 43 tuổi, kỹ sư IT ở thành phố Perth, Australia, quen Ma Oanh, 27 tuổi, quê Lâm Đồng, khi cô sang đây du lịch. Sau nửa tháng, hai người quyết định yêu xa.
Oanh là người Churu, lớn lên trong gia đình làm nông ở Tà Năng, Đức Trọng, Lâm Đồng và là mẹ đơn thân của bé trai 5 tuổi. Cô cho biết ban đầu dù chấp nhận yêu xa nhưng rất đắn đo về mối quan hệ này bởi sự khác biệt về hoàn cảnh và khoảng cách.
Biết bạn gái chưa tin tưởng vào tình yêu, Matthew quyết định bay sang Việt Nam, gặp gia đình cô để thể hiện sự cam kết.
Tháng 10/2024, Matthew lần đầu sang Việt Nam ra mắt gia đình bạn gái. Ấn tượng đầu tiên là khi bước vào nhà, hơn 40 người thân và hàng xóm của Oanh đã ngồi chờ. Không khí rộn ràng khiến anh vừa ngại ngùng vừa bối rối. “Lúc đó tôi hơi sốc vì buổi ra mắt hoàn toàn khác với cách của người Australia, thường chỉ có một nhóm nhỏ, riêng tư”, chàng kỹ sư IT kể.
Buổi gặp mặt do bà Ma Theo, 58 tuổi, mẹ của Oanh, chuẩn bị. Gia đình chỉ có hai mẹ con nhưng họ hàng và hàng xóm đều đến chung vui. Trong bữa cơm, mọi người liên tục gắp thức ăn cho Matthew và mời uống rượu cần bằng ống tre. Khi biết anh không ăn được tôm và mực, cả nhà lập tức đi nấu món khác. “Sự chu đáo ấy giúp tôi hòa nhập nhanh hơn”, Matthew nói.
Hôm sau, người thân đưa Matthew đi thăm rẫy ngô, đồi tiêu quanh buôn. Một người anh họ của Oanh xin nghỉ làm để chở anh đi. Matthew cũng dự một đám cưới có khoảng 400 khách tại địa phương. Nhiều người chủ động đến bắt tay, trò chuyện với anh như thể đã quen thân từ lâu. “Tôi có cảm giác cả buôn làng là một đại gia đình”, anh nói.
Trở lại Perth, Matthew quyết định thay đổi kế hoạch cho tương lai. “Cuộc sống và tình cảm con người Việt Nam đã khiến tôi muốn ở lại mảnh đất này”, anh nói.
Anh đề nghị công ty cho làm việc từ xa để luân phiên ba tháng ở Australia và ba tháng tại Việt Nam. Đầu năm 2025, anh mang nhẫn trở lại Đức Trọng để cầu hôn Oanh.
Matthew bắt đầu nếp sống ở rể theo phong tục và chế độ mẫu hệ của người Churu. Người đàn ông sau khi kết hôn sẽ về sống cùng nhà vợ, còn phụ nữ giữ vai trò trung tâm, quán xuyến gia đình và nối tiếp dòng tộc theo huyết thống người mẹ.
Hàng ngày, Oanh cùng mẹ ra vườn, lên rẫy làm việc từ sáng sớm. Chưa từng làm nông, lại sợ côn trùng và bò sát nên Matthew không theo công việc ngoài rẫy. Anh tìm những việc phù hợp ở nhà để san sẻ với vợ.
Đi chợ và nấu nướng trở thành môn học vỡ lòng của chàng rể Tây. Ở Perth, anh quen nhặt thực phẩm dán sẵn giá trong siêu thị. Còn ở chợ Tà Năng, Matthew học cách lựa thực phẩm bằng kinh nghiệm của người địa phương như nhìn bó rau, cọng cứng để đoán độ tươi, bóp nhẹ quả bơ xem độ chín, hỏi người bán xem cá và rau mới mang ra hay để qua ngày.
Sau vài tuần, anh đã có thể tự mua đồ ăn cho cả nhà, nấu được vài món cơ bản. Mỗi sáng, Matthew dậy bế con cho vợ ngủ, chuẩn bị bữa sáng, nước uống để mọi người mang lên rẫy. Đôi khi anh bỏ tiền thuê thêm người phụ việc khi nhà vợ quá tải.
Nỗi lo lớn nhất của Matthew khi làm rể ở Việt Nam là mẹ vợ sẽ can thiệp sâu vào cuộc sống hôn nhân. Nhưng điều đó cũng sớm được cởi bỏ. Trong trận cãi vã lớn của hai vợ chồng vào năm ngoái, bà Ma Theo lẳng lặng tra Google Dịch, gõ từng câu tiếng Anh đưa con rể đọc. Bà vừa ra hiệu bằng tay, vừa nhắn anh bình tĩnh, rộng lượng hơn với vợ, rồi sau đó mới quay sang nói chuyện riêng với con gái để cả hai tự tìm tiếng nói chung.
“Tôi lớn lên trong văn hóa cha mẹ thường đứng ngoài quyết định của con cái khi trưởng thành. Tôi bất ngờ khi mẹ có thể ở giữa chúng tôi nhưng không áp đặt, chỉ giúp hai người hiểu nhau hơn”, anh cho biết.
Nhưng khác biệt lớn nhất Matthew phải học cách thích nghi lại nằm trong chính vai trò làm cha ở gia đình Churu. Oanh từng đánh vào mông con trai riêng và xem đó là cách răn dạy bình thường. Matthew cho rằng đây là hình thức bạo lực. Hai vợ chồng từng tranh luận, có lần không nói chuyện ba ngày.
Matthew thuyết phục vợ thay vì đánh phạt, cha mẹ có thể giải thích hoặc hạn chế những điều cậu bé thích như xem tivi. Oanh đồng ý thử cách này.
Cuối năm 2025, hai vợ chồng đón con chung mâu thuẫn tiếp tục xuất hiện trong cách chăm trẻ sơ sinh. Chị Oanh muốn dùng tấm khăn truyền thống để địu con trên lưng, còn Matthew lo ngại không an toàn nên muốn dùng xe đẩy và địu hiện đại.
Thấy con rể chưa yên tâm, bà Ma Theo không tranh luận mà trực tiếp hướng dẫn anh cách quấn khăn phong tục Churu, từ cách kéo căng nếp vải thổ cẩm, luồn qua nách đến thắt nút cố định. Khi tự mình địu con trên lưng, Matthew nhận ra phương pháp này cũng rất an toàn và tăng cảm giác gần gũi của tình phụ tử.
Qua việc chăm con, Matthew cũng nhận ra sự khác biệt trong cách gia đình hai bên nhìn về việc nuôi trẻ. Ở Australia, ông bà thường hỗ trợ khi cha mẹ cần, còn tại gia đình vợ, việc chăm một đứa trẻ được san sẻ cho nhiều người. Bà Ma Theo có thể vừa làm việc vừa địu cháu trên lưng, họ hàng thay nhau phụ giúp, hàng xóm trong buôn cũng có thể bế bé đi chơi. Ban đầu, sự gắn kết này khiến Matthew lạ lẫm, nhưng dần trở thành điểm tựa khi anh lần đầu làm bố.
“Điều tôi quý ở Matthew là luôn chịu lắng nghe. Con có văn hóa riêng nhưng luôn tôn trọng văn hóa gia đình vợ”, bà Ma Theo nói.
Kết thúc ngày đầu tiên đi làm cho một công ty Đức, Thu Trang, 24 tuổi, nhận được email cảnh cáo vì lỗi "làm nhiều hơn 8 tiếng một ngày".
Đầu năm 2025, Trang sang bang Hessen, Đức học thạc sĩ. Sau 6 tháng tìm việc, cô trở thành nhân viên marketing bán thời gian cho một doanh nghiệp địa phương. Buổi sáng ngày đầu đi làm là thời gian đào tạo nhân viên mới. Hôm đó, Trang phải ở lại văn phòng đến gần 20h để giải quyết hết công việc.
Ngay khi về đến nhà, cô gái Việt nhận được email yêu cầu hôm sau họp với Phòng Nhân sự để giải trình. "Tôi nhận ra cân bằng công việc và cuộc sống ở Đức là nguyên tắc, không phải khẩu hiệu", Trang cho biết. "Bộ phận Nhân sự cho biết họ đánh giá nhân viên qua hiệu quả công việc, không dựa trên số giờ hiện diện".
Ranh giới giữa công việc và đời tư cũng là rào cản với Vân An, nhân viên marketing tại Amsterdam, Hà Lan. Cô không bao giờ nhận được phản hồi về công việc trước 8h hoặc sau 17h. Nếu gửi tin nhắn ngoài giờ làm, cô phải chờ đến sáng hôm sau. "Ban đầu, tôi sốt ruột vì mọi thứ diễn ra quá chậm. Ở Việt Nam, sếp thường phản hồi ngay để xử lý việc liên tục cho kịp tiến độ", An nói. "Sau này tôi mới hiểu công ty coi khoảng thời gian đó là của cá nhân nhân viên, không được xâm phạm".
"Cú sốc" lớn nhất của cô gái quê TP HCM là giám đốc bộ phận bất ngờ nghỉ phép một tháng để đi du lịch giữa lúc dự án quan trọng đang triển khai. Mọi công việc lập tức tạm dừng, vài tháng sau dự án vẫn chưa khởi động lại.
Tại Hà Lan, ngoài số ngày nghỉ phép năm, nhiều công ty có thêm ngày nghỉ cho những lý do riêng, ví dụ nhân viên chuyển nhà. Khi sếp nghỉ, cả tập thể chấp nhận tiến độ bị ảnh hưởng, không ai phàn nàn. Vào tháng 5, nhân viên thường nhận được khoản trợ cấp nghỉ hè tương đương một tháng lương để đi du lịch. "Ở Việt Nam, mọi người thường cố xử lý xong việc rồi mới nghỉ", An nói.
Cách giao tiếp không phân cấp bậc là điểm bất ngờ tiếp theo. An từng ăn trưa cùng giám đốc nhân sự toàn cầu của công ty ngay khi người này bay từ Mỹ sang Amsterdam. Lần đầu dùng bữa cùng lãnh đạo trong nhóm 5 người, cô "run đến mức chỉ muốn trốn đi". Tuy nhiên, buổi trò chuyện diễn ra hoàn toàn khác. Mọi người hỏi cô về việc học, cuộc sống và trải nghiệm công việc. "Ngồi một lúc tôi mới thả lỏng vì nhận ra mọi người xem đây chỉ là một bữa ăn bình thường", An kể.
Ông Kent Murphy, Giám đốc điều hành công ty tuyển dụng quốc tế Zlata Design Recruitment (Anh) cho rằng người Việt thường gặp sốc văn hóa khi gia nhập môi trường công sở châu Âu do khác biệt về triết lý lao động. Số liệu từ Cơ quan Thống kê châu Âu (Eurostat) cho thấy tỷ lệ lao động làm việc quá 49 tiếng mỗi tuần tại Đức và Hà Lan dao động 5-8%, thuộc nhóm thấp nhất khu vực.
Nghiên cứu của tổ chức tư vấn văn hóa Hofstede Insights cũng chỉ ra nhiều quốc gia Tây Âu có chỉ số khoảng cách quyền lực thấp, nhân sự quen với cấu trúc phẳng và giao tiếp trực diện. Nhiều lao động châu Á dễ bị ngợp trước tốc độ ra quyết định và sự thẳng thắn.
"Nhưng khác biệt lớn nhất của người Việt khi làm việc tại châu Âu thường nằm ở cách giao tiếp và vận hành công việc", ông Kent Murphy nói. Môi trường công sở châu Âu ưu tiên hiệu suất, trách nhiệm cá nhân. Tại Anh và Bắc Âu, phản hồi thường được đưa ra trực diện để xử lý vấn đề ngay lập tức. Với nhiều nhân viên Việt Nam, cách trao đổi này dễ tạo cảm giác gay gắt. Ở Việt Nam, nhân viên thường ít "dám" phản biện quản lý. Ngược lại, nhiều công ty châu Âu kỳ vọng nhân viên chủ động nêu ý kiến, phản biện và đưa ra sáng kiến mà không cần chờ cho phép.
Cách vận hành tổ chức cũng có sự khác biệt. Ở nhiều công ty châu Âu, nếu vấn đề nằm ngoài phạm vi, nhân viên sẽ chuyển cho người phụ trách thay vì tự xử lý. Hệ thống dựa trên quy trình cá nhân, trái ngược với sự linh hoạt và hỗ trợ chéo thường thấy ở Việt Nam.
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp châu Âu đôi khi hiểu chưa đúng về người Việt. "Cách giao tiếp quá thận trọng đôi khi bị hiểu nhầm là thiếu tự tin hoặc thiếu chủ động", ông Murphy nói.
Để thích nghi, Thu Trang mất nửa năm làm quen với nhịp độ họp hành ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề nên nhiều cuộc họp lên lịch 30 phút nhưng kết thúc sau 9 phút. Cô học được cách tập trung cao độ trong giờ làm và tắt thông báo công việc khi về nhà. Ngoài giờ làm và học, Trang có thời gian cho mình, xây dựng kênh TikTok ghi lại trải nghiệm tại Đức, dành thời gian du lịch các nước châu Âu.
Để giải quyết xung đột văn hóa công sở, ông Kent Murphy cho rằng doanh nghiệp cần giải thích rõ quy trình và kỳ vọng cho nhân sự mới. Đồng thời, người lao động nên rèn luyện cách đặt câu hỏi sớm, cập nhật tiến độ và xem các phản hồi trực tiếp là công cụ cải thiện hiệu suất.
"Cả hai phía cần cố gắng hiểu văn hóa làm việc của nhau thay vì chờ một bên phải thích nghi hoàn toàn", ông Murphy nói.
Trưa 13/5, Quốc Tuấn, 26 tuổi, nhân viên văn phòng ở phường Yên Hòa ra phố Nguyễn Quốc Trị mua bánh mì. Hàng quán trên vỉa hè biến mất, thay vào đó là những tờ giấy in thực đơn, mã QR thanh toán dán trên hàng rào tôn. Tuấn đứng chờ và trao đổi với người bán qua khe hở của tấm kim loại. "Mua đồ ăn mà như đang thực hiện một giao dịch bí mật", Tuấn nói.
Ba tuần nay, những rào tôn quanh dự án A4/NO1, dọc phố Nguyễn Quốc Trị trở thành "sàn giao dịch" của các hàng quán vỉa hè trước kia. Khách dừng xe, người bán đứng sau tấm tôn nói vọng ra, mời chào. Việc đưa đồ, nhận tiền diễn ra qua khe hở hoặc lỗ thủng. Khách mua xong tự tìm nơi ngồi ăn, uống, tránh công an tuần tra.
Bên trong khu đất quây tôn, anh Hùng, chủ một quán nước, cho biết bán hàng kiểu du kích này là lựa chọn bất đắc dĩ. Do chi phí thuê mặt bằng cố định cao, anh bám trụ vỉa hè để giữ lượng khách quen. "Chúng tôi không lấn chiếm lối đi nhưng cũng cần một kẽ hở để sống, chứ cấm hẳn thì lấy gì nuôi gia đình", anh Hùng nói.
Cách đó hơn 8 km, tại phố Hàng Bạc, quán trà đá của bà Kim Ngân phải lùi vào con ngõ rộng hơn một mét. Khách tự mang cốc, tìm đến vỉa hè trước những nhà đang đóng cửa hoặc mái hiên nhà đối diện để ngồi. Mức phạt tới 2,5 triệu đồng mỗi lần vi phạm buộc bà Ngân phải "đuổi" họ đi nơi khác.
Tại phố Hàng Chiếu, bà Nguyễn Hồng, 60 tuổi, rời khỏi vỉa hè từ đầu tháng 4. Quầy bánh rán, bánh gối được chuyển vào sâu trong ngõ và treo biển bán mang về. Khách muốn ăn tại chỗ phải ngồi nép sát tường. Khi có người đi, họ phải đứng dậy, bê bát đĩa trên tay để nhường đường.
Dù doanh thu giảm hơn 50%, bà Hồng nói ủng hộ kế hoạch dẹp vỉa hè. "Tôi tin khi khách quen mua mang về, hàng quán vẫn duy trì được sinh kế theo cách văn minh, trật tự hơn", bà Hồng cho biết.
Kế hoạch 332 của Hà Nội về việc giành lại vỉa hè cho người đi bộ được triển khai qua ba giai đoạn: tuyên truyền, tổng kiểm tra xử lý và duy trì chống tái lấn chiếm. Giám đốc Công an Hà Nội yêu cầu siết chặt trách nhiệm cán bộ, trường hợp để vi phạm trật tự đô thị kéo dài sẽ bị hạ bậc xếp loại hoặc điều chuyển công tác.
Hiệu quả của việc "phạt nguội" qua camera bắt đầu phát huy tác dụng. Từ 23/4 đến 5/5, các đơn vị trong công an thành phố đã xử phạt 2.200 trường hợp, thu hơn 1,15 tỷ đồng. Hơn 1.100 trường hợp khác bị phạt nguội với tổng số tiền trên 557 triệu đồng.
Ghi nhận trong ngày 13/5 tại các tuyến phố thuộc phường Ba Đình, Giảng Võ, Đống Đa, Thanh Xuân, Hoàn Kiếm, Cầu Giấy, phần lớn vỉa hè đã quang đãng. Tuy nhiên, nhiều tiểu thương quanh các bệnh viện, công viên chuyển sang bán hàng kiểu "vô hình". Người bán đứng từ xa quan sát, khi có khách gọi mới mang nước ra. Nhiều chủ quán dùng xe máy chở đồ để dễ sơ tán khi thấy lực lượng tuần tra.
Chị Thúy Hạnh, sống gần Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương, kể người bán hàng giờ "thoắt ẩn thoắt hiện" để canh chừng công an.
Tiến sĩ Phan Lê Bình, chuyên gia giao thông, nói việc giải quyết lấn chiếm vỉa hè cần dựa vào thực tế. Ông đề xuất các phương án ứng xử khác nhau: cân bằng kinh doanh và lối đi ở vỉa hè rộng 6-8 mét; cho bán hàng rong buổi tối ở khu du lịch; phân vạch rõ ràng cho hộ kinh doanh nhỏ và yêu cầu ký cam kết.
Về góc độ kinh tế, PGS TS Đinh Trọng Thịnh, nguyên Trưởng Khoa Tài chính Quốc tế - Học viện Tài chính, cho biết kế hoạch dẹp vỉa hè đang đưa hoạt động kinh doanh vào nền nếp, dù tác động đến thu nhập của người lao động nhỏ lẻ. Ông Thịnh cũng nói tiểu thương đang chuyển sang kinh doanh trực tuyến hoặc bán hàng lưu động để thích ứng.
Anh Trần Vũ ở phường Từ Liêm chuyển sang bán cà phê trên xe lưu động từ cuối tháng 11/2025. Đầu tư khoảng 80 triệu đồng, anh đỗ xe tại các bãi được cấp phép. Anh Vũ nói mô hình này giúp tiết kiệm chi phí, không lo mất chỗ bán nhưng vẫn lo lắng khi loại hình này chưa có quy định pháp lý rõ ràng, dễ bị liệt vào dạng bán hàng rong. Anh hy vọng sớm có chính sách phù hợp cho các xe bán hàng lưu động để tiểu thương yên ổn mưu sinh.
"Thay vì kêu than, chúng tôi đang tìm cách thích nghi để tồn tại", anh Vũ nói.
6h, chị Thu Hằng (35 tuổi) chở con rời nhà ở phường Tây Mỗ, sớm gần một tiếng so với thường ngày. "Tối qua xem dự báo, tôi biết hôm nay là đỉnh điểm đợt nóng nên cho con ngủ từ 21h để sáng đi sớm", chị nói.
Hai ngày cuối tuần, chị đã cảm nhận rõ mức độ gay gắt của đợt nắng nóng này. Trưa chủ nhật, vừa bước từ phòng họp phụ huynh cho con ra sân, chị thấy choáng váng, mắt mờ và hai cánh tay bỏng rát.
Tuy nhiên, kế hoạch tránh nóng của hai mẹ con chỉ hiệu quả một phần. Từ đầu ngày, nắng đã chói chang, hun nóng các tuyến đường. Đến 6h45, sân trường tiểu học ở phường Yên Hòa đã đông người, cả học sinh và phụ huynh dù gần một tiếng nữa mới đến giờ vào lớp.
Chị Hằng mua bữa sáng cho con trước cổng trường rồi đến cơ quan lúc 7h. "Phòng tôi có 7 người thì 5 người đến sớm trước cả tiếng, điều chưa từng xảy ra trước đây", chị nói.
Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, miền Bắc và Bắc Trung Bộ đang trải qua đợt nắng nóng diện rộng gay gắt nhất từ đầu mùa. Chiều 25/5, Hà Nội ghi nhận mức nhiệt 40,7 độ C, cao nhất cả nước. 4 trong 5 trạm quan trắc ở Thủ đô ghi nhận nhiệt độ từ 40 độ C trở lên.
Cũng trong ngày 25/5, 8 tỉnh, thành vùng đồng bằng Bắc Bộ và miền Trung ghi nhận nhiệt độ vượt 40 độ C. Theo dự báo, đợt nắng nóng gay gắt và đặc biệt gay gắt sẽ còn kéo dài ít nhất 48 giờ tới.
Chuyên gia thời tiết Huy Nguyễn cho biết đợt nóng này mang hiệu ứng tích nhiệt, nhiệt độ tăng dần qua từng ngày. Nền nhiệt ngày 25/5 tăng thêm 0,5-1 độ C so với hôm trước.
Tại Hà Nội, sự ngột ngạt càng trầm trọng hơn do "hiệu ứng đảo nhiệt" của đô thị nén. Tỷ lệ bê tông hóa cao, mặt đường nhựa hấp thụ bức xạ lớn, cộng với nhà cao tầng cản gió khiến không khí khó đối lưu. Khối nhiệt này liên tục bị cộng hưởng bởi khí thải giao thông và hơi nóng từ hàng triệu máy điều hòa. Do đó, nhiệt độ thực tế hắt lên từ mặt đường giữa trưa có thể vượt 50 độ C.
Nhiệt độ cao kèm nắng gay gắt buộc người dân phải thay đổi nhịp sinh hoạt để thích ứng. Tại các công viên như Thống Nhất hay Thanh Xuân, 6h sáng đã gần như không còn người tập thể dục dù thường ngày phải 7-8h mới kết thúc.
Nhiều người dân Thủ đô chủ động đi làm sớm hơn để tránh thời điểm mặt đường bắt đầu hắt hơi nóng. Anh Minh Nhật, 37 tuổi, ở phường Nghĩa Đô đi làm từ 6h "cho mát". Anh cho biết trục đường Hoàng Quốc Việt vào trung tâm phường Hoàn Kiếm ngày thường khoảng 7h mới ùn ứ, nhưng hôm 25/5 đông đúc ngay từ 6h30.
Đến cơ quan lúc 7h, anh Nhật cùng nhiều đồng nghiệp vẫn kịp ngả ghế ngủ bù chục mấy chục phút sau khi ăn sáng rồi mới bắt đầu làm việc lúc 8h.
Tiểu thương tại Hà Nội cũng đẩy sớm giờ làm. Vợ chồng ông Quốc Cường, 65 tuổi, ở phường Thanh Liệt đổi giờ đến chợ đầu mối nhập gà từ 4h lên 2h. Hơn 9h, ông dọn hàng thay vì bán đến 12h như mọi khi, do nhiệt độ từ mặt đường và lò đun nước tăng cao.
Tại các chợ dân sinh, người dân mua thực phẩm từ 5h30. Anh Hoàng Văn Hoạt, người bán thịt ở chợ Cổ Nhuế, phường Đông Ngạc, cho biết khách đến đông từ 5h. Nắng nóng khiến lượng bán giảm, gia đình anh chỉ làm một con lợn thay vì hai con. "Người dân đi chợ sớm nên hơn 9h là vợ chồng tôi dọn hàng ra về", tiểu thương nhà ở Phúc Thọ, ngoại thành Hà Nội, nói.
Trước tình hình thời tiết cực đoan, các bản tin y tế liên tục cảnh báo người dân hạn chế tối đa hoạt động ngoài trời trong khung giờ 11h-16h, chú ý bù nước và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột để phòng nguy cơ kiệt sức, sốc nhiệt, đột quỵ.