Ukraine đã bắn hạ một phiên bản tự hành của UAV tấn công Molniya của Nga. Đây là lần đầu tiên Ukraine xác nhận đánh chặn thành công biến thể được trang bị trí tuệ nhân tạo (AI), loại UAV không thể bị chế áp bằng tác chiến điện tử. Thông tin được ông Ivan Fedorov, người đứng đầu Cơ quan Quản lý Quân sự tỉnh Zaporizhzhia, công bố.
Việc Nga chuyển sang sử dụng các UAV tự hành và UAV điều khiển bằng cáp quang là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm vô hiệu hóa lợi thế tác chiến điện tử vốn là một trong những yếu tố giúp Ukraine cân bằng cục diện trong cuộc chiến UAV.
Điều này buộc Ukraine phải phát triển năng lực đánh chặn bằng hỏa lực trực tiếp trên quy mô lớn như giải pháp chủ yếu để đối phó với những mối đe dọa mà gây nhiễu điện tử không thể tác động.
Phiên bản Molniya tiêu chuẩn, một UAV cảm tử dạng máy bay được chế tạo từ gỗ ép và các linh kiện đơn giản, có tầm hoạt động công bố lên tới 40km, thông thường cần một người điều khiển và liên kết điều khiển vô tuyến. Cả hai yếu tố này đều có thể bị các hệ thống gây nhiễu và phát hiện UAV của Ukraine vô hiệu hóa.
Tuy nhiên, biến thể AI đã loại bỏ hoàn toàn hai thành phần đó. UAV chỉ mang theo camera và máy tính tích hợp trên khoang. Việc dẫn đường, tìm kiếm mục tiêu và thực hiện pha tấn công cuối cùng đều được xử lý tự động. Không có ăng-ten điều khiển đồng nghĩa với việc không có liên kết với người vận hành để cắt đứt và cũng không phát ra tín hiệu vô tuyến để các hệ thống tác chiến điện tử Ukraine khóa bắt.
Ông Serhii “Flash” Beskrestnov, cố vấn của Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine về tác chiến điện tử, cho biết chiếc UAV bị bắn hạ còn được trang bị một mạch kích nổ riêng biệt. Hệ thống này sẽ kích hoạt khi phần nắp trên thân UAV bị mở ra, nhằm phá hủy phương tiện trước khi nó có thể bị nghiên cứu hoặc phân tích.
Ông cũng cho biết Molniya AI có diện tích phản xạ radar nhỏ, tín hiệu hồng ngoại thấp và hệ thống điện tử gần như không phát ra tiếng động, khiến việc phát hiện mục tiêu có thể bị trì hoãn cho đến khi UAV đã ở rất gần mục tiêu.
Trên bầu trời Zaporizhia, một chiến dịch phối hợp giữa cảnh sát tỉnh Zaporizhzhia, Vệ binh Quốc gia Ukraine và các đơn vị đánh chặn UAV đã lần đầu tiên bắn hạ được UAV Molniya tích hợp AI.
Các UAV này bị hạ bằng các UAV đánh chặn sản xuất trong nước mang tên General Cherry AIR và Bullet.
Molniya là một trong những loại vũ khí rẻ nhất trong kho vũ khí của Nga. Đây là UAV cảm tử chi phí thấp, được sản xuất gần tiền tuyến, có độ tin cậy cao và được sử dụng rộng rãi.
Nga phóng tới 10 chiếc mỗi ngày chỉ riêng trên hướng Zaporizhia. Một số chiếc được lắp mìn chống tăng làm đầu đạn, trong khi một số khác hoạt động như “tàu mẹ” mang theo các UAV FPV nhỏ hơn.
Đánh giá sơ bộ của phía Ukraine cho thấy Lữ đoàn Hệ thống Không người lái Varyag số 50 của Nga là đơn vị vận hành chính của biến thể AI này. Đơn vị này hoạt động cùng với lực lượng Rubicon, hai đội hình thường được Nga sử dụng để thử nghiệm các công nghệ UAV mới nhất trên mặt trận Zaporizhia.
Ông Beskrestnov cảnh báo đây có thể chưa phải là bước phát triển cuối cùng. Theo ông, bước tiếp theo sẽ là phiên bản Molniya sử dụng cáp quang, hiện đã được đưa vào thử nghiệm.
Thay vì liên lạc bằng sóng vô tuyến, UAV sẽ được kết nối với người điều khiển thông qua sợi quang. Điều này đồng nghĩa nó hoàn toàn không phát ra tín hiệu vô tuyến, khiến các hệ thống trinh sát điện tử của Ukraine không thể phát hiện và cũng miễn nhiễm với gây nhiễu điện tử.
Các UAV FPV cáp quang đã xuất hiện trên chiến trường quanh Kharkov. Một UAV hạng Molniya sử dụng cáp quang sẽ mở rộng thách thức tương tự ra khoảng cách lớn hơn nhiều, tiếp tục làm suy giảm hiệu quả của tác chiến điện tử.
Các hệ thống tác chiến điện tử giá rẻ từ lâu là một trong những yếu tố cân bằng quan trọng của cuộc chiến, cho phép lực lượng phòng thủ vô hiệu hóa các UAV tiêu hao mà không cần sử dụng những tên lửa đánh chặn đắt tiền hơn rất nhiều.
Tuy nhiên, khi UAV ngày càng trở nên tự hành hoặc sử dụng điều khiển bằng cáp quang, lợi thế đó bắt đầu suy giảm. Các hệ thống lựa chọn mục tiêu tự động bằng AI hiện đã được cả Nga và Ukraine đưa vào thử nghiệm trong điều kiện chiến đấu thực tế.
Để đối phó, Ukraine đang ngày càng chuyển trọng tâm sang các biện pháp đánh chặn động năng.
Theo Hãng tin Bloomberg ngày 17-6, trong tuyên bố được đưa ra một ngày trước đó, Lầu Năm Góc cho biết việc khôi phục tên gọi USPACOM nhằm tôn vinh lịch sử hơn 70 năm của bộ tư lệnh này.
Cơ quan quân sự Mỹ nhấn mạnh sự thay đổi chỉ liên quan đến tên gọi, không ảnh hưởng đến nhiệm vụ hay phạm vi hoạt động hiện tại.
Theo đó, bộ tư lệnh vẫn phụ trách khu vực rộng lớn kéo dài từ bờ Tây nước Mỹ đến biên giới phía tây của Ấn Độ và tiếp tục theo đuổi mục tiêu duy trì một khu vực "tự do và rộng mở".
Tuy nhiên giới phân tích cho rằng quyết định này mang ý nghĩa chính trị và chiến lược nhiều hơn chỉ là sự thay đổi mang tính hành chính đơn thuần.
Ông Bryan Clark - chuyên gia quốc phòng thuộc Viện Hudson - nhận định việc loại bỏ từ "Ấn Độ Dương" khỏi tên gọi phản ánh xu hướng tập trung nhiều hơn vào lợi ích trực tiếp của Mỹ trong khu vực Thái Bình Dương hơn là dấu hiệu cho thấy có sự thay đổi về hoạt động quân sự thực tế, cũng như phù hợp với khẩu hiểu "nước Mỹ trên hết" mà chính quyền ông Trump theo đuổi.
"Đây là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm đưa chính sách của Mỹ trở lại giai đoạn tập trung mạnh vào lợi ích quốc gia. Mỹ có nhiều lãnh thổ và hiện diện lâu dài tại Thái Bình Dương, nhưng gần như không có lãnh thổ nào ở Ấn Độ Dương", ông Clark nhận xét.
Ông cũng cho rằng việc đổi tên giúp đơn giản hóa thông điệp chiến lược của Washington, nhấn mạnh vai trò của Mỹ với tư cách một cường quốc thường trú tại Thái Bình Dương.
Tuy nhiên động thái này cũng làm dấy lên câu hỏi liệu chính quyền ông Trump có đang giảm bớt sự coi trọng đối với chiến lược "Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương" hay không.
Trong nhiều năm qua, khái niệm này là nền tảng cho sự phối hợp giữa Mỹ với các đối tác như Ấn Độ, Nhật Bản và Úc nhằm duy trì ảnh hưởng và cân bằng sức mạnh của Trung Quốc trong khu vực.
Ông Derek Grossman, chuyên gia về an ninh châu Á, cho rằng chính quyền ông Trump trong nhiệm kỳ thứ hai đang chủ động xem xét lại khuôn khổ địa chiến lược này. Ông lưu ý rằng Washington gần đây nhiều lần sử dụng thuật ngữ "châu Á - Thái Bình Dương" trong các văn bản chính thức.
Theo ông Grossman, xu hướng đó có thể cho thấy Mỹ đang hướng tới cách tiếp cận ít đối đầu hơn với Trung Quốc và ưu tiên tăng cường tiếp xúc, hợp tác thay vì cạnh tranh chiến lược gay gắt như trước đây.
Báo Wall Street Journal ngày 9/5 dẫn lời các quan chức Mỹ giấu tên cho biết Israel đã xây dựng một tiền đồn ở sa mạc trên lãnh thổ Iraq ngay trước khi xung đột Trung Đông bùng phát, nhằm hỗ trợ các cuộc tấn công nhằm vào Iran. "Washington đã biết về thông tin trên", một quan chức nói.
Căn cứ là nơi đồn trú của đặc nhiệm Israel, cũng là trung tâm hậu cần tiền phương cho không quân. Tel Aviv đã triển khai các đội tìm kiếm, cứu hộ cứu nạn tại đây để đề phòng trường hợp phi công gặp nạn khi tham gia chiến dịch.
Căn cứ bí mật từng suýt bị phát hiện hồi đầu tháng 3. Truyền thông Iraq cho biết một người chăn cừu đã báo cáo về hoạt động quân sự bất thường ở khu vực, trong đó có các chuyến bay bằng trực thăng, khiến quân đội Iraq triển khai lực lượng đến điều tra.
"Quân đội Israel đã tiến hành các cuộc không kích nhằm ngăn binh sĩ Iraq tiếp cận căn cứ", một nguồn tin am hiểu vấn đề nói với Wall Street Journal.
Chính phủ Iraq khi đó đã lên án cuộc tấn công. "Chiến dịch liều lĩnh được thực hiện mà không có sự phối hợp hay phê duyệt", tướng Qais Al-Muhammadawi, phó chỉ huy Bộ tư lệnh Tác chiến Liên hợp Iraq, cho biết khi bình luận về những cuộc tập kích.
Ông thêm rằng sau khi nhận được thông tin, các binh sĩ Iraq đã dùng xe đa dụng Humvee để di chuyển tới khu vực lúc rạng sáng. Họ bị tấn công dữ dội, khiến một quân nhân thiệt mạng và hai người bị thương. Giới chức Iraq đã điều thêm hai đơn vị từ Cơ quan Chống khủng bố để tham gia tìm kiếm. Họ đã phát hiện bằng chứng cho thấy từng có lực lượng quân sự hiện diện ở đây.
"Dường như đã có đơn vị nào đó ở thực địa trước cuộc tấn công. Họ nhận được hỗ trợ từ trên không, các đơn vị của chúng tôi không đủ năng lực đối phó với hoạt động của họ", tướng Muhammadawi cho hay.
Cuộc đụng độ được truyền thông Iraq và các nước Arab đưa tin rộng rãi, làm dấy lên đồn đoán về danh tính của bên tấn công. Trong đơn khiếu nại gửi lên Liên Hợp Quốc hồi tháng 3, Iraq cho biết vụ tấn công "có sự tham gia của lực lượng nước ngoài" và quy trách nhiệm cho Mỹ. Dù vậy, nguồn tin của Wall Street Journal nói rằng Washington không liên quan cuộc tập kích.
Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) từ chối bình luận về thông tin của Wall Street Journal. Phát ngôn viên chính phủ Iraq không trả lời khi được hỏi liệu nước này có biết về căn cứ Israel hay không.
Thông tin về tiền đồn, trong đó có những rủi ro mà Israel chấp nhận để thiết lập và bảo vệ nó, đã hé lộ thêm về cách Tel Aviv tiến hành chiến dịch không kích đối thủ ở cách khoảng 1.600 km.
Xây dựng căn cứ ở Iraq giúp các đơn vị Israel áp sát chiến trường hơn, rút ngắn thời gian phản ứng và bổ sung phương án xâm nhập lãnh thổ đối phương.
Michael Knights, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu của công ty tư vấn chiến lược Horizon Engage, chỉ ra rằng vùng sa mạc phía tây Iraq rất rộng lớn và có dân cư thưa thớt, khiến nó trở thành địa điểm lý tưởng để xây dựng tiền đồn bí mật. "Trinh sát và thiết lập các địa điểm như vậy trước khi phát động chiến dịch là điều bình thường", ông nói.
"Một trong những phương án của Iran trong trường hợp bị tấn công lần nữa có thể là làm giàu uranium lên 90%. Chúng tôi sẽ xem xét vấn đề này tại Quốc hội" - ông Ebrahim Rezaei, người phát ngôn Ủy ban An ninh quốc gia và chính sách đối ngoại thuộc Quốc hội Iran, viết trên nền tảng X ngày 12-5.
Cũng trong ngày 12-5, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tiếp tục khẳng định lập trường cứng rắn của Tehran trong đàm phán với Mỹ, cho rằng "không có giải pháp nào khác ngoài việc chấp nhận quyền lợi của người dân Iran như được nêu trong đề xuất 14 điểm" mà Tehran đưa ra nhằm chấm dứt xung đột tại Trung Đông.
Trên mạng xã hội X, ông Ghalibaf viết: "Bất kỳ cách tiếp cận nào khác sẽ hoàn toàn không đạt được kết quả. Sẽ không có gì ngoài thất bại này đến thất bại khác".
Cùng ngày, lực lượng hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) thông báo mở rộng đáng kể phạm vi phòng thủ của Iran tại eo biển Hormuz, đồng thời cảnh báo rằng nước này sẽ không cho phép bất kỳ hành vi xâm phạm nào đối với lãnh hải hoặc lợi ích quốc gia của Tehran.
Hôm 11-5, Tổng thống Mỹ Donald Trump bình luận thỏa thuận ngừng bắn với Iran đang trong tình trạng nguy kịch, làm dấy lên lo ngại căng thẳng tại Trung Đông có thể kéo dài.
Phát biểu trước báo giới, ông Trump nói thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran hiện "yếu ớt một cách không thể tin nổi", đồng thời gọi đề xuất của Tehran nhằm chấm dứt xung đột là "rác rưởi".
Tháng 6 năm ngoái, ông Trump khẳng định các cơ sở hạt nhân của Iran đã bị "xóa sổ" trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày, khiến năng lực làm giàu uranium của Iran bị suy giảm nghiêm trọng.
Hiện vẫn chưa rõ số phận của khoảng 400kg uranium được làm giàu tới 60% - chỉ còn một bước kỹ thuật ngắn nữa để đạt mức khoảng 90% (cấp độ vũ khí).
Các đánh giá tình báo của Mỹ cho rằng chương trình hạt nhân của Iran sẽ không bị cản trở đáng kể, trừ khi lượng uranium làm giàu cao này bị loại bỏ.
Vấn đề hạt nhân vẫn là điểm gây tranh cãi chính trong các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt cuộc xung đột bắt đầu từ cuối tháng 2.
Tehran muốn tách vấn đề hạt nhân sang giai đoạn sau, trong khi Washington yêu cầu Iran đưa lượng uranium làm giàu cao ra nước ngoài và từ bỏ hoạt động làm giàu uranium trong nước.
