Những ngày đầu tháng 4, TP.HCM và nhiều tỉnh Nam bộ bước vào cao điểm nắng nóng, có thời điểm nhiệt độ lên tới 40°C. Không chỉ gây mệt mỏi về thể chất, cái nóng còn khiến không ít người trẻ cảm thấy dễ bực bội, mất kiên nhẫn hơn thường ngày.
Chia sẻ với người viết, Cao Lê Bảo Ngọc, sinh viên Trường ĐH Công nghệ Kỹ thuật TP.HCM, cho biết bản thân cảm nhận rõ sự thay đổi cảm xúc trong những ngày thời tiết oi bức.
“Thường khi ra ngoài trời nóng là em thấy rất khó chịu, mồ hôi, mùi cơ thể lẫn lộn nên dễ bực hơn. Những lúc kẹt xe dưới nắng nóng là dễ cáu gắt hơn bình thường”, Ngọc nói.
Theo Ngọc, nắng nóng còn ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt hằng ngày. “Cơ thể dễ mất nước nên em chán ăn, chỉ muốn uống nước mát. Tối mà không có máy lạnh thì gần như không ngủ nổi, mà thiếu ngủ thì hôm sau lúc nào cũng mệt và dễ khó chịu”, Ngọc chia sẻ.
Dù tự nhận là người ít khi cáu gắt, nhưng Ngọc cho biết khi đã nóng tính thì thường là do cơ thể đang quá khó chịu. “Sau đó em lại thấy có lỗi vì bình thường mình không như vậy”, Ngọc nói thêm.
Phạm Thị Thảo Vân, nhân viên văn phòng Công ty FC Future (TP.HCM), cho biết thời tiết nắng nóng ảnh hưởng khá rõ đến cảm xúc và sinh hoạt hằng ngày của bản thân.
“Dạo này trời nóng nên mình dễ gắt gỏng, khó chịu hơn bình thường”, Vân chia sẻ.
Theo Vân, những tình huống nhỏ trong ngày cũng dễ khiến cô trở nên mất kiên nhẫn hơn. “Có hôm đi làm về đã mệt, mà điều khiển điều hòa lại hết pin là thấy bực liền. Hoặc đơn giản là có người đứng quá gần, cảm giác nóng nực càng khó chịu hơn”, cô nói.
Không chỉ ảnh hưởng đến tâm trạng, nắng nóng còn khiến thói quen sinh hoạt của Vân thay đổi. “Mình và bạn bè hầu như không đi chơi ban ngày vì quá nóng, trang điểm cũng dễ trôi. Buổi tối thì thời tiết oi bức nên ngủ khó hơn”, Vân cho biết.
Theo thạc sĩ tâm lý Đặng Hoàng An, cựu giảng viên Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, dù chưa có nhiều nghiên cứu khẳng định mối liên hệ trực tiếp giữa thời tiết và hành vi, nhưng trên thực tế, nắng nóng kéo dài có thể tác động rõ rệt đến trạng thái cảm xúc của con người.
“Khi nhiệt độ môi trường tăng cao, cơ thể buộc phải điều chỉnh để cân bằng thân nhiệt, kéo theo hàng loạt thay đổi sinh lý như tim đập nhanh hơn, tăng tiết mồ hôi và hệ thần kinh rơi vào trạng thái căng thẳng. Não bộ liên tục xử lý các kích thích từ môi trường, dẫn đến quá tải và tiêu hao năng lượng”, anh An phân tích.
Trong trạng thái này, anh An cho biết con người dễ rơi vào kiệt sức về thể chất, từ đó suy giảm khả năng kiểm soát cảm xúc. Những mâu thuẫn nhỏ trong đời sống thường ngày cũng dễ bị “thổi phồng”.
Bên cạnh đó, theo anh An, nắng nóng còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giấc ngủ. Việc ngủ không sâu hoặc thiếu ngủ khiến hệ thần kinh trở nên nhạy cảm hơn, làm giảm hiệu quả làm việc và dễ phát sinh xung đột trong các mối quan hệ.
Ở góc nhìn y khoa, thạc sĩ, bác sĩ chuyên khoa 1 Đoàn Nhật Trung, Bệnh viện Xuyên Á cơ sở Vĩnh Long, cho rằng nắng nóng không chỉ là yếu tố thời tiết mà còn là một dạng “stress môi trường” tác động đồng thời lên cả thể chất và tinh thần.
“Khi cơ thể phải liên tục tản nhiệt, sẽ xảy ra tình trạng mất nước, thay đổi nhịp tim, nhịp thở và gia tăng hormone stress như cortisol. Những biến đổi này khiến cơ thể rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, làm giảm khả năng thích nghi”, bác sĩ Trung cho biết.
Theo bác sĩ Trung, cảm nhận về nhiệt độ không chỉ dừng lại ở xúc giác mà còn kéo theo chuỗi phản ứng liên hoàn từ sinh lý đến tâm lý. Vì vậy, nắng nóng có thể được xem là một tác nhân gây stress “đa tầng”, âm thầm nhưng mạnh mẽ.
Theo thạc sĩ, bác sĩ Đoàn Nhật Trung, nếu tình trạng khó chịu, cáu gắt kéo dài, cơ thể có thể rơi vào trạng thái stress tích lũy.
“Về lâu dài, điều này có thể gây rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi kéo dài, giảm khả năng kiểm soát cảm xúc. Nếu không điều chỉnh, thậm chí có thể dẫn đến rối loạn lo âu nhẹ hoặc suy giảm động lực sống”, bác sĩ Trung cảnh báo.
Để hạn chế tác động tiêu cực của nắng nóng, bác sĩ Trung khuyến nghị người trẻ nên chủ động điều chỉnh lối sống. Cụ thể, cần hạn chế ra ngoài trong khung giờ nắng gắt từ 10 giờ đến 16 giờ, ưu tiên không gian mát, mặc trang phục thoáng nhẹ và sắp xếp công việc vào sáng sớm hoặc chiều muộn (nếu có thể).
Bên cạnh đó, việc điều hòa cơ thể từ bên trong cũng rất quan trọng. Thói quen thở chậm và đều giúp ổn định hệ thần kinh; duy trì ăn uống, ngủ nghỉ hợp lý giúp cơ thể phục hồi tốt hơn.
Ở góc độ tâm lý, thạc sĩ Đặng Hoàng An cho rằng mỗi người cần “nhìn sâu” vào chính mình để nhận diện nguyên nhân cảm xúc.
“Nếu chỉ trở nên cáu gắt khi thời tiết nắng nóng kéo dài, nhiều khả năng nguyên nhân đến từ môi trường. Ngược lại, nếu trạng thái này xuất hiện thường xuyên ngay cả khi điều kiện dễ chịu, thì cần xem xét các yếu tố tâm lý nền tảng”, anh An khuyên.
Anh Trần Đức Nhân (32 tuổi), phụ huynh học sinh của Trường tiểu học Nguyễn Thái Bình (P.Bến Thành, TP.HCM), cho biết khi hỏi 2 con đang học lớp 2 và lớp 5 "hè này muốn đi đâu?" thì 2 con đều trả lời "muốn đến trung tâm thương mại". Anh Nhân nói rằng câu trả lời ấy khiến anh chợt nhớ đến tuổi thơ của bản thân. Đó là những ngày hè trốn ngủ trưa đi bắt ve, chiều đến chạy xe đạp khắp xóm, hay lần theo ông bà ra đồng hay tắm mưa cùng đám bạn. "Còn bây giờ, mùa hè của con gần như gói gọn trong căn hộ chung cư, phòng điều hòa và màn hình điện thoại. Vợ chồng tôi hay ví von là mùa hè… lạnh".
Câu chuyện của anh Nhân kể không ngoại lệ, nhiều phụ huynh ở thành phố nhận định rằng đang chứng kiến một thực tế tương tự, mùa hè của trẻ em ngày càng "lạnh" hơn bao giờ hết.
Anh Nguyễn Hoài Việt (36 tuổi, ngụ ở đường Linh Trung, P.Linh Xuân, TP.HCM; trước là P.Linh Trung, TP.Thủ Đức), cho biết con trai học lớp 7 của anh từ khi nghỉ hè chỉ xem YouTube và chơi game trong phòng. Sau đó lại chuyển sang xem các video ngắn trên mạng xã hội. "Ngày nào con cũng vậy. Cấm điện thoại thì không biết cho con làm gì vì ngoài trời quá nắng", anh Việt chia sẻ.
Trong khi đó, chị Lê Thị Ánh Tuyết (31 tuổi, ngụ ở chung cư Opal Garden (P.Hiệp Bình, TP.HCM; trước là P.Hiệp Bình Chánh, TP.Thủ Đức) lại có một lựa chọn khác cho con. Cứ cuối tuần, chị Tuyết cho biết cnhà đưa hai bé đến trung tâm thương mại. Trẻ chơi khu vận động trong nhà, xem phim, ăn uống rồi về. "Điều hòa mát, an toàn, có bảo vệ, có nhiều trò chơi. Nói thật là phụ huynh như tôi rất yên tâm", chị Tuyết nói.
Không ít trung tâm thương mại hiện nay trở thành "điểm tránh nóng" của trẻ em vào dịp hè. Với nhiều gia đình, đây gần như là không gian vui chơi chính của con trẻ.
Nhưng bên cạnh sự tiện lợi ấy, nhiều phụ huynh bắt đầu nhận ra con mình ngày càng ít tiếp xúc với thiên nhiên.
"Tôi chợt giật mình khi con trai không biết cây phượng là cây gì dù ngày nào cũng nhìn thấy. Con cũng chưa từng bắt cào cào hay thả diều. Những trải nghiệm mà thế hệ tôi xem là bình thường giờ trở nên xa lạ với con", chị Huỳnh Thu Thuỷ (34 tuổi, làm việc tại HuyLee Studio & Academy, P.Long Trường, TP.HCM; trước là P.Phú Hữu, TP.Thủ Đức) kể.
Theo nhiều phụ huynh, nắng nóng kéo dài là một trong những nguyên nhân lớn nhất. Những ngày nhiệt độ ngoài trời vượt 35-37 độ C khiến phụ huynh ngại cho con ra ngoài vận động. Nỗi lo say nắng, tai nạn giao thông, đuối nước hay các nguy cơ mất an toàn khác khiến nhiều gia đình chọn giải pháp an toàn nhất là ở trong nhà.
Anh Hoàng Đức Phú (34 tuổi, làm việc tại đường Cộng Hòa, P.Tân Bình, TP.HCM; trước là P.13, Q.Tân Bình), một nguyên nhân khác là sự hấp dẫn khó cưỡng của công nghệ. "Ngày nay, trẻ em có thể kết nối với bạn bè, giải trí, học tập chỉ bằng một chiếc điện thoại. Những trò chơi điện tử được thiết kế sinh động, liên tục cập nhật nội dung mới khiến nhiều em khó rời màn hình", anh Phú nói và kể: ""Con nói ở nhà vẫn chơi với bạn vì có thể gọi video hoặc chơi game cùng nhau. Nhưng tôi cảm thấy đó là kiểu kết nối rất khác so với việc gặp mặt trực tiếp".
Nhiều chuyên gia cho rằng vấn đề không nằm ở việc trẻ sử dụng công nghệ, mà là sự mất cân bằng giữa thế giới số và đời sống thực.
Chuyên gia tâm lý Hà Quang Tùng, Trung tâm tư vấn tâm lý Việt Tâm (P.An Khánh, TP.HCM; trước đây là P.An Phú, TP.Thủ Đức), nhận định trẻ em cần được vận động, khám phá và tương tác xã hội để phát triển toàn diện.
"Khi dành quá nhiều thời gian trong không gian khép kín, trẻ có thể gặp các vấn đề về sức khỏe thể chất như thừa cân, béo phì, cận thị. Đồng thời, các kỹ năng giao tiếp, xử lý tình huống và khả năng thích nghi với môi trường thực tế cũng bị ảnh hưởng", ông Tùng phân tích.
Theo ông Tùng, trải nghiệm ngoài trời giúp trẻ học được nhiều bài học mà màn hình không thể thay thế. Chẳng hạn một chuyến dã ngoại dạy trẻ cách quan sát thiên nhiên. Một trận bóng đá giúp trẻ học tinh thần đồng đội. Một lần lạc đường trong công viên dưới sự giám sát của người lớn có thể giúp trẻ rèn kỹ năng xử lý tình huống."Những trải nghiệm đó chính là một phần quan trọng của tuổi thơ", ông Tùng nói.
Chuyên gia tâm lý Đỗ Thị Phương Diễm, Trung tâm phát triển tâm lý Chồi Non (P.Bình Tiên, TP.HCM; trước là P.1, Q.6), cho rằng không nhất thiết phải đưa trẻ về quê hay tham gia những chuyến du lịch đắt tiền mới có một mùa hè ý nghĩa. "Điều quan trọng là tạo cơ hội để trẻ bước ra khỏi màn hình. Phụ huynh có thể bắt đầu từ những việc đơn giản như cùng con đi bộ trong công viên, đạp xe vào buổi sáng sớm, tham gia các hoạt động thể thao hoặc làm vườn", bà Diễm chia sẻ.
Thực tế, một số gia đình chọn đưa con đến thư viện, bảo tàng, nhà văn hóa thiếu nhi hoặc tham gia các chương trình trải nghiệm ngắn ngày. Anh Trần Minh Quân (32 tuổi, ngụ ở đường Phạm Văn Bạch, P.Tân Sơn, TP.HCM; trước là P.15, Q.Tân Bình) cho biết: "Tôi đăng ký cho con khóa học làm gốm và trồng cây. Ban đầu bé không thích vì quen dùng điện thoại, nhưng sau vài buổi lại rất hào hứng".
Theo các chuyên gia, phụ huynh cũng nên xây dựng quy tắc sử dụng thiết bị điện tử trong dịp hè. Không nên cấm hoàn toàn vì công nghệ vẫn mang lại nhiều giá trị tích cực. Thay vào đó, cần quy định thời lượng hợp lý và khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động khác.
"Gia đình có thể cùng con lập "bản đồ mùa hè" với những mục tiêu cụ thể như đọc sách, học bơi, tham gia hoạt động thiện nguyện, khám phá một địa điểm mới hoặc học một kỹ năng mới. Việc để trẻ tham gia xây dựng kế hoạch sẽ giúp các em cảm thấy hứng thú và có trách nhiệm hơn", bà Diễm nói thêm.
Chuyên gia tâm lý Hà Quang Tùng nhìn nhận: "Trung tâm thương mại, điều hòa hay các thiết bị điện tử cũng không phải là "thủ phạm" khiến tuổi thơ thay đổi. Điều cần quan tâm là làm sao để trẻ không bị mắc kẹt hoàn toàn trong những không gian khép kín ấy. Bởi tuổi thơ không chỉ được tạo nên từ những giờ phút giải trí trước màn hình, mà còn từ tiếng cười cùng bạn bè, những lần khám phá thế giới xung quanh, những trải nghiệm thực tế và cả những ký ức giản dị dưới bầu trời mùa hè".
Đó là gia đình của Phan Quốc Việt (26 tuổi) và Phan Nguyễn Hoàng Minh (17 tuổi, ngụ phường Tân An, TP.Cần Thơ) - hai anh em ruột có bà ngoại và mẹ là hậu phương tinh thần vững chắc để bền bỉ Tiếp sức mùa thi gần 10 năm qua.
Thời điểm 9 năm trước (2016), Việt tham gia kỳ thi tốt nghiệp THPT tại điểm thi đặt tại Trường ĐH Cần Thơ (nay là ĐH Cần Thơ) với tinh thần rất háo hức. Đây là điểm thi có nhiều thí sinh nên số lượng lực lượng tình nguyện tiếp sức rất đông đảo. Với lòng ngưỡng mộ, môn thi nào Việt cũng muốn hỏi các anh chị sinh viên đi trước kinh nghiệm, bí quyết "vượt vũ môn".
Đáng nhớ nhất là dù Việt mang theo đầy đủ dụng cụ làm bài, nhưng vẫn chủ động xin bút, thước và nước suối từ tay đội tình nguyện. "Với em thì những món quà này rất có ý nghĩa tinh thần. Em muốn 'xin vía' để cũng có thể trở thành sinh viên như các anh chị. Đây không chỉ là ước mơ của riêng em mà còn của cả gia đình", Việt kể.
Thế rồi Việt thi đỗ vào Trường cao đẳng Cần Thơ và chính thức bước chân vào con đường tình nguyện. Từ thí sinh đi "xin vía", Việt trở thành một đoàn viên tích cực, năm nào cũng tham gia tiếp sức mùa thi tại Trường THPT Phan Ngọc Hiển (P.Ninh Kiều, TP.Cần Thơ).
Điểm thi này cách nhà chỉ khoảng 200 m nên hình ảnh mẹ chở Phan Nguyễn Hoàng Minh đi ngang qua, không quên vẫy tay chào đội tình nguyện đã trở nên quen thuộc. Chính sự nhiệt tình hưởng ứng của những áo xanh tình nguyện và đặc biệt là tinh thần xông xáo của anh trai mình đã truyền cảm hứng rất mạnh mẽ với Minh.
Thế là từ năm học lớp 7, Minh theo chân Việt đi tiếp sức mùa thi. Khi đó, Minh còn nhỏ nhắn nên nhiều người thương mến đặt cho biệt danh là "Nhí". Nhớ lại những ngày đầu, Minh cho biết bản thân rất hồi hộp, lo sợ không làm tốt công việc vì khoảng cách tuổi tác với anh chị lớn. Tuy nhiên, sự gần gũi của mọi người đã giúp Minh xua tan những e ngại trong lòng.
Đặc biệt, Minh rất bất ngờ với nguồn năng lượng tích cực của mọi người. Bất kể nắng hay mưa, mỗi khi hỗ trợ thí sinh thì ai nấy cũng không quản khó khăn. Công việc dù nhẹ nhàng hay nặng nề thì các đồng đội đều chia sẻ với nhau. Đến nay, cậu bé "Nhí" đã là học sinh lớp 11 của Trường THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm có 5 năm tiếp sức cho các anh chị thí sinh.
Với hai anh em Việt và Minh, hành trình tiếp sức thí sinh bền bỉ gần 10 năm qua là nhờ hậu phương vững chắc từ bà ngoại và mẹ. "Ở tuổi 80, bà ngoại vẫn rất quan tâm tới lịch thi, giờ thi. Bà thường nhắc chúng em dậy sớm để ra cổng trường thi đón thí sinh. Có bà, chúng em không bao giờ quên mang nón, áo mưa khi tham gia chương trình", Việt tâm sự.
Trong khi đó, bà Phan Thị Phương Lan (53 tuổi), mẹ của Việt và Minh, không chỉ là chỗ dựa tinh thần cho hai anh em mà còn là tấm gương về hoạt động xã hội. Thấy hai con yêu công tác đoàn, bà cũng đồng hành dọn dẹp vệ sinh môi trường và đã 3 lần hiến máu tình nguyện (Phan Quốc Việt đã hiến máu 25 lần - PV). Ngoài ra, có trong tay nghề may, bà đã may cờ Tổ quốc tặng bà con trong dịp tuyên truyền bầu cử.
Khi Việt và Minh tham gia tiếp sức mùa thi, bà Lan tuy không theo đến cổng trường nhưng có cách tiếp sức đặc biệt để hai anh em làm tốt nhất công việc của mình. Khi thí sinh thi 2 buổi, giờ trưa Việt và Minh sẽ tranh thủ về nhà để ăn cơm. Những ngày này, dù bận rộn, bà Lan vẫn sắp xếp lại thời gian may đồ cho khách để chuẩn bị bữa cơm trưa sớm hơn, giúp hai con kịp thời gian nghỉ ngơi và tiếp tục công việc tại điểm thi.
"Sự đồng lòng của cả gia đình đã biến những vất vả của mùa thi thành niềm vui chung đầy ý nghĩa. Được bà và mẹ hết lòng ủng hộ, chúng em có rất nhiều động lực để hành trình tiếp sức mùa thi nối dài thêm nữa", Việt tự hào chia sẻ.
