Liệu đây có phải là “bức tranh đứt gãy” giữa kỳ vọng của thế hệ trẻ với thực tại khắc nghiệt của thị trường lao động vốn sôi động và biến đổi nhanh hiện nay?
Số liệu từ Tổng cục Thống kê quý 1-2026 cho ra một con số đáng suy gẫm. Cả nước có gần 1,6 triệu thanh niên (15-24 tuổi) đang rơi vào tình trạng “3 không” như trên. Đáng lo ngại hơn khi tỉ lệ thất nghiệp ở nhóm tuổi này lên đến 8,9%, cao gấp nhiều lần tỉ lệ thất nghiệp chung cả nước.
Tại sao trong bối cảnh các ngành kinh tế số (công nghệ thông tin, điện tử, viễn thông…) và dịch vụ lưu trú, ăn uống đang tăng trưởng và “khát” nhân lực, nhiều người trẻ vẫn đứng ngoài cuộc hoặc bất lực trong việc giành lấy một công việc? Câu trả lời nằm ở sự lệch pha giữa kỹ năng và kỳ vọng cá nhân.
Một bộ phận gen Z bước vào thị trường với nhu cầu chọn việc theo tiêu chuẩn cá nhân cao, ưu tiên sự tự do và mức đãi ngộ lý tưởng. Tuy nhiên sự thật là họ đang thiếu hụt kinh nghiệm thực tế cùng các kỹ năng số cơ bản để đáp ứng yêu cầu thực chiến từ doanh nghiệp.
Trong xã hội học, tình trạng “3 không” này nếu kéo dài không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn tạo ra “hiệu ứng vết sẹo”. Khi rời xa các định chế giáo dục và lao động quá lâu, người trẻ dễ rơi vào trạng thái mất kết nối xã hội, kỹ năng bị mai một và tâm lý tự ti gia tăng.
Chính vì thế khoảng trống trong hồ sơ năng lực càng dài, cánh cửa trở lại môi trường nghề nghiệp càng hẹp lại. Đáng lo ở chỗ tỉ lệ “3 không” tại nông thôn (13%) và ở nữ giới (12,8%) cao hơn hẳn thành thị. Điều đó chứng tỏ áp lực đô thị và rào cản tiếp cận công nghệ vẫn là điểm nghẽn lớn chưa có lời giải triệt để.
Kinh tế số và chuyển đổi số tại Việt Nam dù mới ở giai đoạn đầu nhưng đang tăng tốc cực nhanh (chiếm gần 3% tổng lao động có việc làm và đang tiếp tục mở rộng). Đây chính là kỷ nguyên vươn mình thực tế nhất và chắc chắn nó không chờ đợi những người đứng yên.
Thách thức 1,6 triệu thanh niên nói trên không chỉ là bài toán của các cơ quan quản lý mà còn là lời cảnh tỉnh cho chính mỗi bạn trẻ đang ở trạng thái “3 không”. Đừng để mình bị động chờ một công việc trong mơ đúng ý hoặc ảo tưởng năng lực cá nhân, không màng đến những chuyển động thực tế của thị trường lao động.
Thay vào đó cần chủ động lấp đầy khoảng trống kỹ năng của mình bằng các khóa đào tạo ngắn hạn, thậm chí chấp nhận những vị trí khởi đầu khiêm tốn chính là cách duy nhất để mình không bị “đá” khỏi quỹ đạo phát triển. Đừng để mác “thanh niên 3 không” trở thành rào cản ngăn bạn chạm tới tương lai vì trong kỷ nguyên số, đứng yên đồng nghĩa với việc đang lùi lại phía sau.
Sáng 9/7, trong chuyến công tác tại Lệ Giang, tỉnh Vân Nam, anh Chen sống tại Thượng Hải đến hồ Lugu ngắm bình minh. Tại đây, anh giúp một nam du khách chụp ảnh. Hai người sau đó kết bạn qua ứng dụng WeChat để gửi hình.
Trong lúc trò chuyện, nam du khách cho biết ông mang họ Fei, quê gốc tại trấn Phố Viện, tỉnh Chiết Giang và hiện định cư ở Cao Hùng, Đài Loan. Nhận thấy ba thông tin này trùng khớp với gốc gác của gia đình mình, anh Chen báo tin cho cha để đối chiếu.
Sau khi gọi điện xác minh chéo tên tuổi các thành viên ở thế hệ trước, hai bên xác nhận là người nhà. Ông nội của Chen và cha ông Fei là anh em ruột. Hai người mất liên lạc từ trước năm 1949. Người anh sang Đài Loan sinh sống, trong khi người em ở lại và được một gia đình họ Chen nhận làm con nuôi.
"Giữa hơn một tỷ dân, chúng tôi lại tình cờ gặp nhau bên hồ Lugu cách quê nhà hàng nghìn km. Sự trùng hợp này khiến chính tôi cũng khó tin", Chen nói.
Khi Chen chia sẻ sự việc vào nhóm trò chuyện gia đình, mọi người đều bất ngờ. Cha của Chen cũng tìm lại được lá thư do cha ông Fei gửi về từ năm 1991. Trong thư, người bác ở Đài Loan nhờ người mang 200 USD gửi cho em trai tại đại lục.
Do lịch trình di chuyển khác nhau, anh Chen và ông Fei không có nhiều thời gian lưu lại Vân Nam. Hai người hẹn sẽ tổ chức một buổi gặp mặt chính thức khi ông Fei trở lại Trung Quốc đại lục.
"Bác nói lần sau sẽ ghé thăm gia đình tôi. Mối liên kết giữa hai bên từ nay sẽ do thế hệ chúng tôi tiếp tục giữ gìn", Chen cho biết.
Tại các bưu cục trên khắp nước Mỹ, hàng ngày có nhiều túi đồ thuộc các nền tảng cho thuê quần áo như Nuuly, Rent the Runway hay Fashion Pass được gửi đến nhà người dùng. Trong đó, Nuuly có gần nửa triệu người dùng thường xuyên.
Sarah Lewis, 25 tuổi, nhân viên quảng cáo tại New York, cho biết mỗi lần đi trả túi đồ thuê, cô thường gặp những người mang chiếc túi tương tự."Cảm giác này vừa giống như gia nhập một hội chị em bí mật, vừa xen lẫn sự kỳ lạ khi nhận ra cô gái cùng tòa nhà có thể đang mặc chiếc váy tôi vừa trả tuần trước", cô nói.
Ra mắt năm 2019, Nuuly là đại diện tiêu biểu cho làn sóng dịch vụ cho thuê quần áo đang định hình lại thói quen tiêu dùng của phụ nữ trẻ Mỹ. Với 98 USD mỗi tháng, khách hàng được thuê 6 món đồ và không bị phạt tiền nếu làm bẩn, rách hay trả muộn. Mô hình này ra đời cùng sự bùng nổ của nền kinh tế chia sẻ (gig economy).
Giám đốc điều hành tiếp thị công ty mẹ của URBN (công ty mẹ của Nuuly), Kim Gallagher, cho biết mô hình này giải quyết tâm lý của giới trẻ khi không muốn mặc lại một bộ đồ đã đăng trên mạng xã hội.
Bên cạnh yếu tố tâm lý, tính kinh tế và tiện lợi là lý do giữ chân người dùng. Megan Murphy, 29 tuổi, ở Washington D.C., kể cô thuê đồ từ khi ra trường để có trang phục công sở mà không bị áp lực tài chính. Hiện mang thai tháng cuối, dịch vụ này giúp cô có quần áo phù hợp với cơ thể thay đổi liên tục.
Trong mùa cưới hay mùa lễ hội, việc thuê đồ cũng giúp phụ nữ giải quyết bài toán trang phục. Laura Taylor, 29 tuổi, cho biết cô từng thuê mẫu váy cưới màu xanh tay dài mà hàng chục nghìn người đã mặc. Cô không bận tâm nếu bị nhận ra đang dùng đồ thuê, vì việc này giúp tránh lãng phí. "Tôi có chiếc quần jeans 150 USD không còn mặc vừa chỉ sau vài năm. Cảm giác lãng phí phiền lòng hơn số tiền trả hàng tháng cho dịch vụ", cô nói.
Tuy nhiên, việc đi thuê khiến tủ quần áo của nhiều phụ nữ trống rỗng. Nhà báo Annie Joy Williams từng chi khoảng 8.000 USD cho Nuuly trong 7 năm, nhưng tủ đồ hiện chỉ còn vài món cơ bản. Laura Taylor cũng chia sẻ cảm giác hụt hẫng khi nhận ra bản thân "không sở hữu thứ gì".
Theo các chuyên gia, thực trạng này phản ánh tâm lý ngại sở hữu tài sản của Gen Z và Millennials. Giống như việc nghe nhạc hay qua Spotify hay xem phim trên Amazon Prime thay vì mua đĩa, giới trẻ chọn tiêu thụ thời trang mà không cần sở hữu, tương tự cách họ liên tục nhảy việc hay ngần ngại mua nhà.
Dù vậy, dịch vụ thuê quần áo cũng đang đối mặt với chỉ trích về môi trường. Một nghiên cứu năm 2021 trên Environmental Research Letters cho thấy vòng đời của một chiếc quần jeans đi thuê tạo ra lượng khí thải cao nhất. Việc luân chuyển nửa triệu gói hàng mỗi tháng làm tăng quá trình vận chuyển so với mua sắm thông thường.
Chuyên gia sản xuất Sheridan Mark cho biết việc không phải đền bù hỏng hóc tạo tâm lý "dùng một lần", khiến người thuê thiếu ý thức giữ gìn trang phục. Trong 30 người đi thuê được khảo sát tại Mỹ, chỉ có 2 người cho biết họ quan tâm đến yếu tố môi trường.
Nhà tạo mẫu Heather Hurst nhận định, việc từ chối sở hữu khiến nhiều phụ nữ đánh mất cơ hội định hình phong cách cá nhân, do không đầu tư vào những thiết kế có giá trị lâu dài.
Giải đấu diễn ra từ ngày 11/6 đến 19/7 với 104 trận, nhiều trận trùng với giờ hành chính tại Mỹ. Tuần trước, Emily Stewart, nữ nhân viên văn phòng ở Florida, được bạn rủ lên kế hoạch báo ốm giả trong thời gian diễn ra World Cup, kèm ảnh chụp màn hình một số trận đấu được cho là "đáng để trốn việc". Tuy nhiên cả hai bỏ ý định vì giá vé vượt 1.000 USD. Dù vậy, họ vẫn dự tính xin nghỉ phép nếu giá giảm gần ngày khai mạc.
Các chuyên gia của FinanceBuzz ước tính việc nhân viên xem bóng đá trong giờ làm có thể khiến năng suất lao động Mỹ sụt giảm, gây thiệt hại khoảng 4,5 tỷ USD.
Người Mỹ vốn không quá quan tâm bóng đá, nhưng việc giải đấu diễn ra trên sân nhà khiến sức hút tăng mạnh. Nhiều lao động có kế hoạch xin nghỉ phép, trong khi không ít người tính chuyện báo ốm.
Khảo sát của công ty nghiên cứu YouGov cho thấy 14% người trưởng thành tại Mỹ dự định theo dõi World Cup 2026, tăng so với mức 8% của kỳ trước. Nhiều chủ sử dụng lao động lo ngại làn sóng mở livestream theo dõi World Cup trên máy tính trong giờ làm tái hiện như kỳ World Cup 2022 tại Qatar.
Công ty phần mềm quản lý nhân sự UKG cũng khảo sát 8.000 lao động tại 8 quốc gia, ghi nhận một phần ba số người được hỏi dự định nghỉ ít nhất một ngày vì giải đấu. Khoảng 25% lao động tham gia khảo sát cho biết sẽ bỏ lỡ một phần thời gian làm việc, 37% sẽ điều chỉnh lịch cá nhân.
Tác động của World Cup có sự khác biệt giữa các quốc gia và ngành nghề. Tại Brazil, nhiều văn phòng gần như ngừng hoạt động mỗi khi đội tuyển quốc gia ra sân. Ở Mexico, 42% lao động dự định nghỉ ít nhất một ngày. Tại Hà Lan, tỷ lệ này là 23%. Ở Đức và Pháp, nhiều doanh nghiệp linh hoạt giờ làm cho nhân viên, trong khi Scotland đã công bố một ngày nghỉ lễ quốc gia vào thứ hai sau trận mở màn của đội tuyển.
Chênh lệch múi giờ cũng ảnh hưởng đến lịch sinh hoạt. Anh James Lewis, nhân viên chăm sóc khách hàng ở Anh, cho biết đã xin nghỉ trọn hai tuần đầu tiên của giải để xem các trận đấu diễn ra vào ban đêm. "Nếu không làm vậy, tôi sẽ như người mất hồn ở nơi làm việc", Lewis nói.
Theo nền tảng quản lý nhân sự Deel, số ca nghỉ ốm tại Đức trong thời gian đăng cai Euro 2024 tăng cao và đạt đỉnh ngay sau khi giải kết thúc. Bà Lauren Thomas, nhà kinh tế học của Deel, cho biết việc người dân tập trung tại sân vận động và quán bar làm tăng nguy cơ lây nhiễm bệnh thực tế, không chỉ là báo ốm giả.
Đối mặt với sự xáo trộn, nhiều doanh nghiệp tìm cách thích ứng. Hãng bia Heineken triển khai chương trình khuyến khích nhân viên dùng ngày nghỉ phép làm tình nguyện để vừa tham gia hoạt động cộng đồng, vừa xem bóng đá. Trong khi đó, bà Lindsay Bousman, đại diện công ty quản lý nhân sự Dayforce tại Canada, nói việc cùng xem bóng đá tại văn phòng có thể tạo ra sự kết nối lâu dài giữa các nhân viên.
