Phái đoàn Mỹ và Iran ngày 11/4 bắt đầu đàm phán trực tiếp tại thủ đô Islamabad của Pakistan, lần đầu tiên kể từ năm 1979, nhằm chấm dứt cuộc xung đột bùng phát từ cuối tháng 2. Sự kiện kết thúc rạng sáng 12/4, nhưng các bên không đạt được thỏa thuận nào sau 21 giờ thương lượng.
“Chúng tôi đã đàm phán với thiện chí”, Phó tổng thống Mỹ JD Vance nói. “Chúng tôi rời khỏi đây với một đề xuất rất đơn giản, đó là đề nghị cuối cùng và tốt nhất của Mỹ. Hãy chờ xem liệu Iran có chấp nhận nó hay không”.
Giới chức Iran xác nhận cuộc đàm phán với Mỹ kết thúc mà không đạt được thỏa thuận, cho rằng “những yêu cầu quá đáng của Washington” đã gây cản trở nỗ lực này.
Diễn biến làm dấy lên lo ngại Mỹ và Iran trở lại thế đối đầu, tiếp tục cuộc xung đột đã khiến hàng nghìn người thiệt mạng, tác động tiêu cực đến nền kinh tế toàn cầu.
Nguy cơ xung đột leo thang trở lại
Một trong những yếu tố được chú ý nhiều nhất lúc này là các động thái tiếp theo của Tổng thống Donald Trump, người từng dọa “xóa sổ một nền văn minh” ngay trước khi Washington và Tehran đạt lệnh ngừng bắn hai tuần hôm 8/4.
Lệnh ngừng bắn đến nay vẫn được duy trì, nhưng ông chủ Nhà Trắng đã có những tuyên bố cứng rắn. Ngay sau khi đàm phán kết thúc, Tổng thống Trump tuyên bố hải quân Mỹ sẽ phong tỏa eo biển Hormuz, khẳng định mục đích là để gỡ bỏ toàn bộ thủy lôi và mở cửa hoàn toàn eo biển, thêm rằng Iran không được phép thu lợi từ kiểm soát tuyến hàng hải này.
Truyền thông Mỹ dẫn các nguồn thạo tin cho biết ông Trump cùng cố vấn còn cân nhắc tiến hành các cuộc tấn công mang tính hạn chế nhằm vào Iran nhằm phá vỡ thế bế tắc trên bàn đàm phán.
Ông Trump cũng không loại trừ việc nối lại chiến dịch ném bom toàn diện nhằm vào Iran, song các quan chức cho rằng điều này ít có khả năng xảy ra hơn do nguy cơ khiến khu vực trở nên bất ổn hơn nữa, Tổng thống Mỹ cũng không muốn các cuộc xung đột kéo dài.
Trong khi đó, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố vẫn kiểm soát eo biển Hormuz và cảnh báo “đối phương sẽ mắc kẹt trong vòng xoáy chết chóc nếu có tính toán sai lầm”.
Những phát biểu này cho thấy Mỹ vẫn sẵn sàng tiếp tục biện pháp quân sự, còn Iran không coi những thiệt hại họ hứng chịu là lý do để điều chỉnh lập trường, mà tiếp tục nhấn mạnh yếu tố chủ quyền và lợi ích quốc gia.
“Vấn đề không phải ở chiến thuật thương lượng, mà là khác biệt về lợi ích. Mỹ tìm cách áp đặt các giới hạn đối với chương trình hạt nhân của Iran, giảm leo thang trong khu vực và bảo đảm an toàn hàng hải, coi đây là các nhu cầu an ninh”, Fatemeh Aman, chuyên gia về Iran – Pakistan, nhà nghiên cứu tại viện chính sách Hội đồng Đại Tây Dương, nói với DW.
“Iran yêu cầu dỡ bỏ trừng phạt, được công nhận và được bảo đảm an ninh, tức là đàm phán về vị thế chứ không chỉ về các giới hạn. Mục tiêu cốt lõi của hai bên không tương thích”, bà Aman tiếp tục.
Farwa Aamer, nhà nghiên cứu tại viện chính sách Asia Society, Mỹ, cho rằng Washington muốn có nhượng bộ trước, trong khi Tehran muốn được nới lỏng trước. Với mức độ tin cậy thấp và đòn bẩy cạnh tranh lẫn nhau, không bên nào sẵn sàng nhượng bộ.
“Các cuộc đàm phán kéo dài đã mở ra đối thoại, nhưng để đạt được sự đồng thuận có thể cần một tiến trình dài hơi hơn”, theo bà Aamer.
Khi rời Islamabad, ông Vance không nêu rõ điều gì sẽ xảy ra sau khi lệnh ngừng bắn hết hạn vào ngày 22/4, hoặc liệu thỏa thuận này có được gia hạn hay không. Các nhà phân tích lạc quan thận trọng rằng lệnh ngừng bắn sẽ được duy trì và các cuộc không kích sẽ không tái diễn.
Tuy nhiên, nguy cơ lệnh ngừng bắn đổ vỡ vẫn tồn tại. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ngày 13/4 tuyên bố lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran có thể chấm dứt bất cứ lúc nào. “Thỏa thuận ngừng bắn quy định Mỹ ngừng ném bom, còn Iran sẽ lập tức mở lại eo biển Hormuz, nhưng họ đã không làm vậy. Phía Mỹ sẽ không chấp nhận điều đó”, ông Netanyahu nói.
Chuyên gia Aamer cho rằng nguy cơ lớn nhất nằm ở những sự cố, tính toán sai lầm, hoặc hành động từ các lực lượng đồng minh có thể thử thách giới hạn kiềm chế của Mỹ hoặc Iran.
“Điều quan trọng là lệnh ngừng bắn được duy trì, các kênh trung gian vẫn hoạt động và cả hai bên tiếp tục tiến trình ngoại giao”, bà Aamer nói. “Nếu không có một tiến trình ngoại giao tiếp nối, lệnh ngừng bắn vẫn rất dễ sụp đổ. Nó có thể trụ vững trong ngắn hạn, nhưng thiếu nền tảng ổn định lâu dài”.
Trở lại bàn đàm phán
Mỹ và Iran cũng có thể trở lại bàn đàm phán, vì cả hai bên vẫn có động lực mạnh để nối lại thương lượng. Iran đã phát tín hiệu sẵn sàng tiếp tục đối thoại. Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar kêu gọi tất cả các bên duy trì lệnh ngừng bắn mong manh, đồng thời cho biết họ sẽ tiếp tục nỗ lực thúc đẩy đối thoại.
Nhưng Tổng thống Trump đã nói rõ rằng ông không muốn sa lầy vào các cuộc đàm phán kéo dài. Phó tổng thống Vance cũng cảnh báo Washington sẽ không chấp nhận nếu Tehran tìm cách “qua mặt” họ.
“Không bên nào muốn bị xem là nhượng bộ sau vòng đàm phán thất bại. Nhiều khả năng sẽ có một khoảng lặng để cả hai đánh giá lại vị thế và đòn bẩy của mình”, bà Aman nói. “Nếu đàm phán được nối lại, họ cũng sẽ không bắt đầu từ những vấn đề khó nhất, mà có thể đi từ các bước kỹ thuật, phạm vi hẹp, nhằm giảm rủi ro mà không đòi hỏi nhượng bộ lớn”.
Với Aamer, các kênh ngoại giao hậu trường vẫn có thể tiếp tục được duy trì để tạo điều kiện cho các vòng đàm phán sau. “Tuy nhiên, điều đó sẽ phụ thuộc vào cách Mỹ và Iran xác định các bước đi tiếp theo trong ngắn hạn”, bà kết luận.
Ali Vaez, giám đốc Dự án Iran tại Nhóm Khủng hoảng Toàn cầu, cho rằng các cuộc đàm phán tại Islamabad cho thấy khác biệt giữa hai bên vẫn rất lớn, nhưng ông không cho rằng nỗ lực ngoại giao sẽ sụp đổ ngay lập tức.
Nếu nhìn vào tiền lệ, lần gần nhất Iran đạt được thỏa thuận hạt nhân với Mỹ và các cường quốc vào năm 2015 đã mất tới 18 tháng, với nhiều lần đột phá xen kẽ đổ vỡ.
“Kịch bản có khả năng xảy ra hơn không phải là xung đột tiếp diễn ngay lập tức, mà là một giai đoạn đầy biến động với các tín hiệu răn đe và nỗ lực phút chót nhằm ngăn chặn một cuộc xung đột rộng lớn hơn”, ông Vaez nói. “Lối đi phía trước, nếu có, nằm ở một thỏa thuận hạn chế, có đi có lại, giúp các bên có thêm thời gian để hạ nhiệt căng thẳng”.
Theo báo South China Morning Post, một cụ ông 71 tuổi tại bang Johor (Malaysia) đã bị bắt giữ sau khi nổ súng khiến ba người thiệt mạng hôm 19-4, gây chấn động dư luận địa phương khi nghi phạm vốn được hàng xóm nhận xét là hiền lành, thân thiện.
Theo cảnh sát bang Johor, vụ việc xảy ra vào khoảng 13h30 hôm 19-4 (giờ địa phương) tại khu dân cư Taman Kota Jaya. Nghi phạm đã dùng một khẩu súng săn và bắn chết các nạn nhân ngay tại hiện trường.
Ba nạn nhân được xác định tử vong tại chỗ, gồm hai người đàn ông địa phương và một phụ nữ người Việt Nam, trong độ tuổi từ 37 đến 63.
Ngay sau khi nhận tin báo, cảnh sát triển khai chiến dịch phối hợp giữa Cục Điều tra hình sự Malaysia (CID) và đơn vị đặc nhiệm D9.
Khoảng 30 phút sau, nghi phạm bị bắt tại một quán ăn cách hiện trường khoảng 200m. Theo nhân chứng, cụ ông này vẫn bình tĩnh, thậm chí ngồi uống nước trước khi bị khống chế.
Giám đốc cảnh sát bang Johor, ông Ab Rahaman Arsad, cho biết hung khí trong vụ án - khẩu súng săn Benelli M/Super - đã bị thu giữ.
Đáng chú ý, đây là vũ khí được cấp phép hợp pháp cho mục đích nông nghiệp, do nghi phạm sở hữu trang trại, kinh doanh thịt và chăn nuôi heo.
Tuy nhiên, giới chức nhấn mạnh giấy phép này chỉ nhằm bảo vệ cây trồng khỏi sâu bệnh, không cho phép sử dụng ở nơi công cộng.
Hiện nghi phạm đã bị tạm giam 7 ngày từ 20-4 theo lệnh của Tòa án Kota Tinggi để phục vụ điều tra.
Vụ việc đang được xử lý theo Điều 302 Bộ luật Hình sự Malaysia về tội giết người, với mức án có thể là tử hình hoặc tù từ 30 đến 40 năm, kèm theo đánh roi.
Đặc biệt, điều gây sốc cho cộng đồng địa phương là nghi phạm lâu nay được xem là "người chú hiền lành", thân thiện, thường mang trái cây, rau củ từ vườn chia cho hàng xóm. "Không ai nghĩ ông ấy có thể gây ra chuyện như vậy", một người dân cho biết.
Đồng thời, một chủ tiệm tạp hóa gần nơi bắt giữ nghi phạm cho biết ông đã rất bất ngờ khi thấy người đàn ông bị còng tay, bởi trước đó trông cụ ông rất "vô hại", và thậm chí đi lại còn khó khăn.
Hiện động cơ vụ xả súng vẫn đang được làm rõ. Cảnh sát cho biết chưa có dấu hiệu liên quan đến tội phạm có tổ chức hay khủng bố, nhưng không loại trừ khả năng xuất phát từ mâu thuẫn cá nhân hoặc tài chính.
Vụ việc này cũng làm dấy lên tranh luận tại Malaysia về quy định cấp phép và quản lý súng đối với người dân.
Viết trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump tuyên bố eo biển Hormuz sẽ mở cửa đối với tàu thuyền của mọi quốc gia, ngoại trừ Iran, đồng thời cho biết ông đã đạt được các thỏa thuận đầu tư “khổng lồ” với các nước Vùng Vịnh.
“Eo biển Hormuz mở cửa cho tất cả hoạt động vận tải hàng hải ngoại trừ Iran", ông tuyên bố.
"Do đó, chúng tôi sẽ áp dụng một cuộc phong tỏa toàn diện, nhưng chỉ đối với các tàu đi đến hoặc rời khỏi các cảng của Iran, hoặc chở bất kỳ loại hàng hóa nào liên quan đến Iran", ông cho biết.
Ông Trump cũng cho hay, các thỏa thuận thương mại và đầu tư với các quốc gia Vùng Vịnh sẽ thay thế mức phí 20% đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz mà ông từng đề xuất 1 ngày trước đó.
Ông viết tiếp: “Sau các cuộc trao đổi hết sức hiệu quả với lãnh đạo Trung Đông, tôi đã quyết định thay thế khoản phí 20% cho Mỹ bằng các thỏa thuận thương mại và đầu tư mà các quốc gia Vùng Vịnh sẽ thực hiện tại Mỹ. Các khoản đầu tư đó sẽ cực kỳ lớn, đồng thời cũng mang lại lợi ích to lớn cho chính họ và tương lai của họ".
"Như mọi người đều biết, chúng ta đã có lượng đầu tư bằng đồng USD vào Mỹ lớn nhất từ trước đến nay, nhưng những khoản đầu tư mới này sẽ còn làm con số đó tăng cao hơn nữa. Chúng ta sẽ chứng kiến các nhà máy, cơ sở sản xuất và thiết bị đổ vào nước Mỹ với quy mô chưa từng có, tạo thêm hàng triệu việc làm có thu nhập cao cho người lao động Mỹ", ông nói thêm.
Ông Trump khẳng định: “Nước Mỹ đang chiến thắng trở lại, chiến thắng theo cách chưa từng có", đồng thời nhấn mạnh lại mục tiêu rằng "Iran sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân".
Iran trước đó nhiều lần khẳng định không có ý định phát triển chương trình vũ khí hạt nhân, nhưng nói rằng họ có quyền theo đuổi chương trình nguyên tử vì mục đích hòa bình.
Mặt khác, người phát ngôn Lục quân Iran đã cảnh báo Mỹ rằng, không một hành động khiêu khích nào của Washington có thể buộc Tehran mở lại eo biển Hormuz, sau khi Iran quyết định đóng tuyến hàng hải chiến lược này vì cho rằng Mỹ vi phạm các thỏa thuận ngừng bắn đã đạt được.
Phát biểu trước một cuộc mít tinh công khai hôm 14/7, Chuẩn tướng Mohammad Akrami-Nia tuyên bố: “Như chúng tôi đã tuyên bố trước đây, eo biển Hormuz sẽ không bao giờ được mở lại thông qua chiến sự, thù địch hay các hành động khiêu khích của Mỹ".
Tháng trước, hai bên đã ký một Biên bản ghi nhớ (MoU) nhằm chấm dứt vòng xoáy đối đầu bắt nguồn từ đợt tấn công ngày 28/2. Theo thỏa thuận tạm thời này, Iran đồng ý cho phép tàu thuyền quá cảnh qua eo biển Hormuz mà không phải nộp phí trong thời hạn 60 ngày.
Để thực hiện cam kết trong MoU, Tehran đã thiết lập một tuyến hàng hải đặc biệt cho các tàu đi qua eo biển, đồng thời cảnh báo các tàu không được sử dụng những tuyến đường mà Iran coi là bất hợp pháp.
Tuy nhiên, theo phía Iran, Mỹ đã tìm cách hộ tống tàu thuyền đi qua một hành lang hàng hải mà Tehran không công nhận, khiến Iran quyết định đóng tuyến vận tải đó cho đến khi Washington chấm dứt sự can thiệp vào hoạt động hàng hải trong khu vực.
Ông Akrami-Nia khẳng định: “Cách duy nhất để mở lại eo biển Hormuz là Mỹ phải tôn trọng quyền lợi của dân tộc Iran và tuân thủ các điều khoản trong biên bản ghi nhớ chấm dứt chiến sự".
Vị tướng Iran cũng trấn an người dân: “Nhân dân Iran có thể yên tâm rằng các lực lượng vũ trang, đặc biệt là Lục quân, sẽ chiến đấu đến hơi thở cuối cùng và sẽ không nhượng bộ dù chỉ một chút đối với các quyền lợi của dân tộc Iran tại eo biển Hormuz".
Dự kiến, ông Andy Burnham, người quay lại Nghị viện Anh một cách ngoạn mục sau 10 năm, sẽ trở thành thủ tướng kế vị ông Starmer.
Ông Starmer có công đưa Công đảng Anh trở lại cầm quyền và có được ảnh hưởng chính trị lấn át được tất cả đảng phái chính trị khác, giúp người kế nhiệm có thể yên ổn cầm quyền cho tới lần bầu cử quốc hội định kỳ vào mùa hè năm 2029.
Tất nhiên, ông Burnham theo đuổi mục tiêu mở ra thời kỳ mới ở nước Anh. Nhưng người mới có thể mở ra được thời kỳ mới ấy hay không thì đến nay chưa ai dám chắc. Công đảng Anh xem ông Burnham là sự lựa chọn giải pháp tốt nhất để chấm dứt tình trạng hỗn độn về chính trị - xã hội hiện tại.
Sau khi trở thành Chủ tịch Công đảng ngày 17.7 và thủ tướng Anh ngày 20.7 tới, ông Burnham phải bắt tay ngay vào việc dọn dẹp các vấn đề mà người tiền nhiệm để lại. Đó là hệ thống y tế không còn khả năng tài chính, chi phí cho dịch vụ phúc lợi xã hội tăng cao, quyết sách của người tiền nhiệm tăng rất mạnh ngân sách cho quốc phòng và quân sự, người dân sa sút lòng tin vào Công đảng Anh và mối quan hệ đầy trắc trở giữa Anh với Mỹ và EU.
Người mới nhanh chóng đến được đỉnh cao quyền lực ở Anh bởi hiện là hy vọng của Công đảng Anh và là kỳ vọng của dân chúng trên đảo quốc về việc nhanh chóng khôi phục được tăng trưởng kinh tế, kiên định và triệt để thực thi những cuộc cải tổ chính trị - xã hội cấp thiết, ưu tiên đối nội trước đối ngoại. Nếu không nhanh chóng đưa lại được thành quả cầm quyền cụ thể thì người mới sẽ không có được đủ thời gian để mở ra thời mới.
