Ở một số tỉnh phía Bắc, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch gần như là một nếp sinh hoạt quen thuộc. Cứ đến ngày này, nhiều gia đình lại tất bật nặn bánh trôi bánh chay, thắp hương gia tiên, như một nghi thức không thể thiếu.
Chính vì vậy, dân gian vẫn hay nói với nhau câu “tháng ba bánh trôi bánh chay”, như một cách gọi tên thời điểm mà ai cũng có thể nhận ra.
Nhưng khi vào miền Nam, Tết Hàn thực lại mang một dáng vẻ khác. Không còn không khí rộn ràng hay tính cộng đồng rõ rệt, ngày mùng 3 tháng 3 trôi qua nhẹ hơn, đôi khi chỉ còn lại trong ký ức của một số gia đình.
Có lẽ vì khí hậu và nhịp sống khác biệt, miền Nam không có sự chuyển mùa rõ ràng như miền Bắc, nên cảm nhận về tiết Thanh minh hay “mốc chuyển” của thời gian cũng nhạt hơn. Những ý niệm về “ăn lạnh để giảm nóng”, hay điều hòa âm dương, vì thế cũng không còn hiện diện rõ trong đời sống thường ngày.
Từ những thói quen tưởng như rất đời thường ấy, câu hỏi về nguồn gốc Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch bắt đầu được đặt ra. Với nhiều người, đây đơn giản là ngày làm bánh trôi, bánh chay dâng lên bàn thờ tổ tiên.
Theo ông Hoàng Triệu Hải, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu địa lý kiến trúc Phương Đông, đằng sau những viên bánh nhỏ ấy là cả một lớp nghĩa sâu của văn hóa Việt.
“Tết Hàn thực không phải là ngày lễ vay mượn, mà được hình thành từ cách người Việt quan sát tự nhiên và tổ chức đời sống theo âm lịch, âm dương ngũ hành”, ông Hải nói.
Thời điểm Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 cũng là lúc tiết Thanh minh đã bắt đầu, trời chuyển nhẹ từ xuân sang hạ, không khí ấm dần lên, cây cối thay lá. Người Việt thường đi tảo mộ, dọn dẹp phần mộ tổ tiên, cắt tỉa cỏ cây, như một cách vừa chăm sóc ký ức gia đình, vừa “sửa soạn” lại không gian trước mùa mới.
Những việc tưởng như rất giản dị như phát quang một ngôi mộ, đặt lại nén nhang, lau sạch bia đá, lại mang trong mình một ý nghĩa sâu xa hơn. Đó không chỉ là sự tưởng nhớ, mà còn là cách con người điều chỉnh mối quan hệ với tự nhiên trong thời điểm chuyển mùa.
Khi mùa xuân dần khép lại, nhường chỗ cho cái nắng đầu hạ, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch xuất hiện như một “nhịp chuyển” nhẹ. Và trong nhịp chuyển đó, những viên bánh trôi bánh chay, nén nhang trên bàn thờ trở thành cách để người Việt giữ mình gắn với cội nguồn, dù cuộc sống đã đổi thay rất nhiều.
Hiện nay, một số quan niệm cho rằng Tết Hàn thực của người Việt gắn liền với tích Giới Tử Thôi của Trung Quốc. Tuy nhiên, ông Hoàng Triệu Hải cho rằng cách lý giải này không thực sự trùng với ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, mà chỉ là một lớp nghĩa được gán thêm về sau.
“Ngày 3 tháng 3 âm lịch không liên quan trực tiếp đến điển tích đó, nên nếu chỉ hiểu Tết Hàn thực theo câu chuyện này thì chưa đủ”, ông nói.
Điều quan trọng hơn nằm ở chính cái tên “Hàn thực” – thức ăn lạnh. Nhưng “lạnh” ở đây không đơn thuần là nhiệt độ của món ăn, mà là một cách biểu đạt mong muốn cân bằng với thời tiết khi mùa hè đang đến gần.
“Ăn đồ lạnh vào dịp này là cách người xưa gửi gắm mong muốn mùa hạ bớt nóng, thời tiết hài hòa hơn”, ông Hải phân tích.
Trong cách nhìn đó, bánh trôi bánh chay không chỉ là món ăn quen thuộc của Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch, mà còn là một dạng “biểu tượng” được người Việt tạo ra từ rất lâu. Hình tròn của bánh, màu trắng của bột, phần nhân bên trong… tất cả đều mang ý nghĩa riêng.
Theo ông Hải, bánh trôi tròn, nhân vuông được hiểu là dương sinh âm; bánh chay với nhân đậu vàng và vỏ trắng thể hiện sự giao hòa âm dương.
“Khi đặt những viên bánh lên bàn thờ trong ngày Tết Hàn thực, người Việt không chỉ dâng một món ăn, mà còn gửi vào đó những ước vọng rất đời thường: một mùa hè dịu hơn, một năm thuận lợi hơn, và một sự cân bằng trong cuộc sống”, ông Hải nói.
Theo chuyên gia, có thể ai cũng từng ăn bánh trôi bánh chay dịp Tết Hàn thực, nhưng không phải ai cũng biết mình đang giữ một phong tục đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Những ngày trước lễ tuyên phong Chân phước cha Phanxicô Trương Bửu Diệp (ngày 2.7), dòng người từ nhiều tỉnh, thành liên tục tìm về Tắc Sậy (Cà Mau). Có người đi cùng cả gia đình, có người theo đoàn giáo dân, cũng có những cụ ông, cụ bà ngoài 70 tuổi khăn gói lên đường sau nhiều tháng mong đợi.
Với những câu chuyện về quãng đường xa, sức khỏe tuổi già hay những đêm ngủ lại trong khuôn viên nhà thờ, nhiều người cho biết điều họ mang theo khi rời Tắc Sậy không chỉ là lời cầu nguyện. Nhiều người nói rằng điều họ nhớ nhất về cha Trương Bửu Diệp không chỉ là những câu chuyện về ngài mà còn là cách sống và sự yêu thương dành cho mọi người.
Bà Trương Thị Hiền (68 tuổi, Vĩnh Long) cho biết điều bà ấn tượng nhất sau những lần đến Tắc Sậy không phải là những điều lớn lao mà là cách sống của cha Trương Bửu Diệp trong cách đối xử với mọi người.
"Nếu trước đây đến Tắc Sậy chỉ để cầu bình an thì nay tôi tập giúp đỡ mọi người, tập làm việc thiện để lòng mình nhẹ hơn. Nhiều lúc cuộc sống cũng có khó khăn nhưng nếu mình sống tốt với người khác thì bản thân cũng thấy thoải mái hơn. Tuổi này rồi mình không nghĩ nhiều đến chuyện tiền bạc nữa, chỉ mong gia đình bình an và con cháu sống tử tế. Những năm gần đây tôi cố gắng dành thời gian nhiều hơn cho người thân, giúp đỡ hàng xóm hoặc làm những việc mình cảm thấy có ích", bà nói.
Chiều muộn, dưới mái hiên phía trước nhà thờ, nhiều người lớn tuổi ngồi nghỉ sau chuyến đi dài. Có người tranh thủ gọi điện về cho con cháu, có người ngồi trò chuyện với những người vừa quen trong đoàn hành hương. Câu chuyện không xoay quanh tiền bạc hay công việc mà thường là sức khỏe, con cháu và cuộc sống ở quê nhà.
Ngồi nghỉ dưới mái hiên sau hành trình dài từ Hưng Yên vào Tắc Sậy, ông Đinh Văn Vinh (77 tuổi) nói ông quý nhất ở cha Trương Bửu Diệp là sự yêu thương và giúp đỡ dành cho mọi người. "Học theo gương cha, tôi cố gắng làm nhiều việc lành, sống phúc đức. Đạo nào cũng dạy con người hiền lành, yêu thương nhau và sống tốt với xã hội", ông Vinh chia sẻ.
Theo ông Vinh, sau nhiều năm làm việc và nuôi dạy con cái, ông vui nhất khi thấy con cháu sống tử tế. "Tôi nghĩ mình sống tốt thì con cháu cũng nhìn vào đó mà sống. Gia đình yên ổn, anh em hòa thuận là vui rồi", ông chia sẻ.
Cách chỗ ông Vinh ngồi không xa, vài cụ bà trải chiếu nghỉ dưới hành lang, bên cạnh là túi quần áo và ít thức ăn mang theo từ quê. Có người kể về cháu nội vừa đi làm, người khác hỏi thăm nhau về cuộc sống ở địa phương. Nhiều người cho biết sau nhiều năm làm lụng, điều họ quan tâm nhất bây giờ là gia đình yên ổn và con cháu sống tử tế.
Cùng đoàn từ Thái Bình vào Tắc Sậy, bà Đào Thị Mơ (74 tuổi) cho biết trước khi lên đường, nhiều người trong làng đã gửi tiền hoặc nhờ bà mang nước về giúp vì không thể đi cùng. "Tiền bằng nào rồi cũng ăn hết. Khi mất đi cũng xuôi hai bàn tay thôi. Mình già rồi nên không còn nghĩ chuyện hơn thua nữa. Giờ chỉ mong mình sống tốt, con cháu biết yêu thương nhau và giúp đỡ những người khó khăn hơn mình", bà bộc bạch.
Chuyến đi về Tắc Sậy với nhiều người là dịp tự nhắc mình sống hiền lành, biết yêu thương và giúp đỡ người khác nhiều hơn
ẢNH: NHẬT THỊNH
Nhiều người chỉ mới gặp nhau ở Tắc Sậy nhưng đã ngồi kể chuyện con cháu, hỏi nhau quê ở đâu hay chuyến xe về lúc mấy giờ. Có người xin số điện thoại, có người hẹn nếu có dịp sẽ ghé thăm nhau.
Trời dần tối, vài cụ bà bắt đầu nằm nghỉ ngơi, trong khi những người khác vẫn ngồi nói chuyện. Bà Hiền ngồi cạnh những người vừa quen trong buổi chiều rồi cười nói: "Mình sống tốt với người khác thì lòng mình cũng nhẹ hơn thôi".
Ngày 19.5.2026, tại nhà máy thủy điện Đồng Nai 3, Công ty Thủy điện Đồng Nai đã tổ chức diễn tập công tác PCTT&TKCN, đồng thời diễn tập xử lý tình huống tai nạn điện giật và ngộ độc thực phẩm năm 2026.
Tham dự có ông Hồ Sĩ Hưng, Phó giám đốc, Phó trưởng ban thường trực Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự; ông Nguyễn Quang Đàm, Phó giám đốc, Phó trưởng Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự cùng lãnh đạo các phòng, phân xưởng, đội xung kích phòng thủ dân sự và hơn 50 cán bộ, công nhân viên (CBCNV) của công ty công tác thường xuyên tại các nhà máy Đồng Nai 3 và Đồng Nai 4.
Trong buổi diễn tập PCTT&TKCN, CBCNV công ty đã được ôn luyện, cập nhật các quy trình, quy định và kỹ năng xử lý tình huống trong công tác phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn. Bên cạnh đó, các lực lượng tham gia còn được phổ biến, phân tích những nguy cơ, rủi ro tiềm ẩn do mưa bão, lũ lớn và các sự cố bất thường có thể phát sinh trong quá trình vận hành công trình thủy điện Đồng Nai 3 và Đồng Nai 4.
Tình huống diễn tập giả định được xây dựng sát với điều kiện thực tế trong mùa mưa bão: do ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới vào giữa tháng 11, khu vực hồ chứa xuất hiện mưa lớn kéo dài, lưu lượng nước về hồ tăng cao, yêu cầu phải vận hành xả điều tiết với lưu lượng 300 m³/s nhằm đảm bảo an toàn công trình và vùng hạ du. Trong quá trình vận hành, xảy ra sự cố ngã trụ điện 22 kV tại khu vực đường lên đập tràn, dẫn đến mất điện toàn bộ hệ thống vận hành cửa van và chưa thể khôi phục nguồn điện lưới ngay lập tức. Đồng thời, máy phát Diesel dự phòng tại chỗ cũng gặp sự cố hư hỏng, buộc lực lượng vận hành phải triển khai phương án sử dụng động cơ bơm dầu di động dự phòng để thực hiện công tác xả lũ khẩn cấp.
Trước tình huống giả định phức tạp, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Ban Chỉ huy, các lực lượng tham gia đã nhanh chóng triển khai đồng bộ các biện pháp kỹ thuật an toàn như: kiểm tra hiện trường, thiết lập rào chắn, bố trí biển cảnh báo, huy động đầy đủ nhân lực, phương tiện và thiết bị theo đúng phương án đã được xây dựng. Với tinh thần khẩn trương, chủ động và phối hợp chặt chẽ, các CBCNV đã xử lý tình huống một cách thuần thục, đúng quy trình, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho con người, thiết bị và công trình.
Bên cạnh nội dung PCTT&TKCN, công ty còn tổ chức diễn tập xử lý tình huống chống điện giật và ngộ độc thực phẩm nhằm nâng cao kỹ năng sơ cấp cứu ban đầu, khả năng phối hợp xử lý nhanh các tình huống mất an toàn lao động và sự cố y tế có thể xảy ra tại nơi làm việc.
Phát biểu tại buổi diễn tập, ông Hồ Sĩ Hưng nhấn mạnh công tác kiểm tra, bảo trì thiết bị, quan trắc công trình và tổ chức diễn tập các tình huống giả định luôn được công ty đặc biệt quan tâm nhằm nâng cao khả năng sẵn sàng ứng phó với các sự cố có thể xảy ra, đảm bảo vận hành công trình an toàn, ổn định trong mùa mưa bão. Đối với nội dung diễn tập tai nạn điện giật và ngộ độc thực phẩm, ông cho biết đây là hoạt động thiết thực giúp CBCNV nâng cao kỹ năng sơ cấp cứu, khả năng phối hợp xử lý tình huống và ý thức đảm bảo an toàn vệ sinh lao động trong lao động, sản xuất.
