Eo biển Hormuz là tiêu điểm trong xung đột gần hai tháng qua giữa Mỹ – Israel với Iran. Trong thời bình, đây là tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu của thế giới đến từ vùng Vịnh. Tuy nhiên, ngay khi chiến sự bùng phát, Hormuz đã bị Iran phong tỏa gần như hoàn toàn, chỉ cho phép tàu của một số quốc gia “thân thiện” đi qua.
Dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy lưu lượng tàu sau đó giảm tới 95%, từ khoảng 130 tàu mỗi ngày trước xung đột xuống còn trung bình 8 tàu mỗi ngày. Hàng trăm tàu chấp nhận mắc kẹt ở vịnh Ba Tư, do lo ngại bị IRGC tấn công.
Để đi qua Hormuz, các hãng vận hành tàu phải tìm đến những bên trung gian có thể liên hệ với IRGC và cung cấp đầy đủ thông tin về phương tiện. Nếu tàu vượt qua quá trình thẩm tra, IRGC sẽ cấp một mã phê duyệt và hướng dẫn cụ thể về tuyến đường mà tàu phải thực hiện.
Dữ liệu từ nền tảng vận tải biển Lloyd’s List Intelligence cho thấy số tàu có liên hệ với Iran được di chuyển qua Hormuz nhiều hơn so với những tàu không có liên hệ nào.
Iran cũng tiếp tục cho đội tàu của mình vận chuyển dầu xuất khẩu qua eo biển Hormuz, với trung bình 1,7 triệu đến 1,8 triệu thùng từ 15/3 đến 14/4, giúp nước này thu về khoảng 5 tỷ USD, theo thống kê của công ty dữ liệu thương mại Kpler. Trước khi xung đột bùng phát, Iran chỉ thu về 115 triệu USD mỗi ngày hồi tháng 2 nhờ xuất khẩu dầu thô, tương đương 3,45 tỷ USD mỗi tháng.
Tuy nhiên, tình hình thay đổi khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 13/4 tuyên bố áp lệnh phong tỏa với các cảng biển Iran, nhằm cắt đứt nguồn thu từ xuất khẩu dầu, gia tăng sức ép về kinh tế với Tehran.
Theo lệnh này, các tàu khu trục Mỹ hiện diện ở khu vực cách Hormuz hơn 600 km sẽ chặn những tàu hàng đến hoặc đi từ Iran, trong khi phương tiện đến hoặc đi từ cảng của những nước khác vẫn được phép đi qua eo biển.
“Chúng tôi triển khai trực thăng AH-64 Apache ở trong và quanh eo Hormuz, nhằm tạo hiện diện rõ ràng và răn đe, đồng thời thúc đẩy dòng chảy thương mại thông suốt”, chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) Brad Cooper nói.
CENTCOM sau đó cho biết lệnh phong tỏa đã “hoàn toàn chặn đứng” hoạt động giao thương bằng đường biển của Iran. Hàng loạt tàu dầu, tàu hàng đã phải quay đầu về cảng Iran khi đối mặt với vòng phong tỏa của Mỹ, khiến Tehran đối mặt tổn thất kinh tế ngày càng lớn.
Theo ước tính của Miad Maleki, nhà phân tích của Quỹ Phòng vệ Dân chủ tại Mỹ, Iran có thể mất khoảng 435 triệu USD mỗi ngày vì lệnh phong tỏa, trong đó có 276 triệu USD xuất khẩu và chủ yếu là dầu thô, sản phẩm hóa dầu.
Đến ngày 17/4, Iran bất ngờ thông báo gỡ phong tỏa Hormuz để hưởng ứng việc Israel và Hezbollah đạt thỏa thuận ngừng bắn. Nhiều tàu bắt đầu di chuyển về phía eo biển Hormuz với ý định đi qua. Nhưng chưa đầy 24 giờ sau đó, Iran đảo ngược quyết định, do Mỹ chưa chấm dứt phong tỏa đối với các cảng của Tehran.
“Trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó, nhiều tàu đã vào vị trí để rời đi”, Michelle Wiese Bockmann, chuyên gia tại công ty phân tích hàng hải Windward, cho biết. “Nhưng thông tin về việc hai tàu bị tấn công khi đi qua Hormuz xuất hiện và dữ liệu theo dõi cho thấy 33 tàu đã từ bỏ ý định ban đầu”.
Theo bà Bockmann, 12 tàu không có liên hệ rõ ràng với Iran đã đi qua được eo biển. Những tàu này cũng phải xin phép Iran và Tehran yêu cầu họ đi theo tuyến gần bờ nước này, thay vì hai luồng chính ở giữa eo biển như trước chiến sự.
“Không còn tự do hàng hải qua eo biển Hormuz”, bà Bockmann nói.
Căng thẳng ở eo biển Hormuz sau đó gia tăng đáng kể, khi các tàu thương mại đối mặt với vòng “phong tỏa kép”. Chỉ những tàu đã xin phép hoặc nộp phí cho Iran mới được đi qua eo biển Hormuz, nhưng khi ra tới vịnh Oman, họ đối mặt nguy cơ bị hải quân Mỹ chặn bắt.
Quân đội Mỹ ngày 19/4 đã bắt giữ một tàu chở dầu của Iran, khi phương tiện này tìm cách vượt qua vòng phong tỏa. CENTCOM cho biết hôm 22/4 rằng quân đội Mỹ đã buộc 29 tàu phải quay đầu kể từ khi áp lệnh phong tỏa.
Iran đáp trả bằng cách tăng cường nhắm mục tiêu vào các tàu hàng di chuyển qua Hormuz. Ít nhất ba tàu container đã bị xuồng vũ trang Iran nhắm bắn khi đi qua Hormuz trong ngày 22/4, theo Trung tâm Điều phối Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO). IRGC sau đó thông báo bắt hai tàu hàng MSC Francesca và Epaminondas với cáo buộc “hoạt động mà không có giấy phép cần thiết”.
Các diễn biến cho thấy Tehran vẫn kiểm soát eo biển Hormuz, “át chủ bài” có thể mang lại lợi thế cho Iran trong bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ nhằm chấm dứt chiến tranh.
“Iran đang nhắc nhở Mỹ rằng những lời đe dọa tấn công tàu thuyền là thật, và riêng điều đó cũng đủ để làm suy giảm lưu lượng qua Hormuz”, Rosemary Kelanic, giám đốc tổ chức nghiên cứu đối ngoại Defense Priorities, cho biết.
Một nhà ngoại giao châu Âu tại Trung Đông nói với Washington Post rằng đây là cách Iran phát thông điệp “đừng thách chúng tôi, chúng tôi nói là làm”, thêm rằng Tehran tin họ đang ở vị thế có lợi hơn và quyết định chưa tham gia đàm phán vòng hai với Mỹ.
Theo một số nhà phân tích, việc thiếu vắng sự hiện diện hải quân quy mô lớn của Mỹ tại Hormuz cho thấy Iran vẫn tạo ra sức ép đáng kể ở eo biển.
“Không ai cảm thấy yên tâm để nối lại hoạt động vận tải qua Hormuz, nếu chính hải quân Mỹ còn không muốn hoạt động tại đây”, bà Kelanic nhận định.
“Chừng nào Iran còn tấn công, các hãng vận tải biển nhiều khả năng sẽ tiếp tục tránh xa khu vực”, Anders Boenaes, giám đốc điều hành cấp cao của tập đoàn vận tải biển Đức Hapag-Lloyd, cho biết. “Việc không có cảnh báo trước đang khiến tình hình trở nên khó lường hơn”.
Bộ trưởng Quốc phòng Margarita Robles hôm 30/3 khẳng định Tây Ban Nha không cho phép sử dụng căn cứ quân sự hay không phận nước này cho bất kỳ hành động nào liên quan xung đột tại Trung Đông.
Báo El Pais trước đó dẫn nguồn tin quốc phòng cho biết quyết định đóng không phận sẽ buộc máy bay quân đội Mỹ thay đổi lộ trình tới Trung Đông, làm phức tạp thêm hoạt động tác chiến và hậu cần của Washington. Tuy nhiên, phi cơ gặp tình huống khẩn cấp vẫn được phép quá cảnh hoặc hạ cánh tại Tây Ban Nha.
Khi được hỏi liệu động thái này có làm quan hệ Tây Ban Nha - Mỹ xấu đi hay không, Bộ trưởng Kinh tế Carlos Cuerpo khẳng định đây là một phần trong quyết định của Madrid về không tham gia hoặc hỗ trợ cuộc chiến mà nước này cho là "được khởi xướng đơn phương, đi ngược luật pháp quốc tế".
Giới chức Mỹ chưa bình luận về thông tin.
Thủ tướng Pedro Sanchez là một trong những lãnh đạo phương Tây lên tiếng phản đối mạnh mẽ nhất đối với các cuộc tấn công của Mỹ - Israel nhằm vào Iran, gọi đây là hành động "liều lĩnh và phi pháp". Lập trường này đã làm gia tăng căng thẳng trong quan hệ giữa Madrid và Washington.
Tây Ban Nha đã từ chối cho Mỹ sử dụng các căn cứ trên lãnh thổ nước này, trong đó có quân cảng Rota và sân bay quân sự Moron.
Ngoại trưởng Jose Manuel Albares nhấn mạnh những cơ sở thuộc chủ quyền Tây Ban Nha sẽ không được dùng cho bất kỳ hoạt động nào nằm ngoài hiệp ước NATO hoặc không phù hợp với Hiến chương Liên Hợp Quốc.
Tổng thống Mỹ Donald Trump chỉ trích quyết định của Madrid là "rất tệ", đồng thời đe dọa cắt toàn bộ quan hệ thương mại để gây sức ép. Ông cũng khẳng định quân đội Mỹ sẽ tiếp tục sử dụng các căn cứ tại Tây Ban Nha và "không ai có quyền ngăn cản".
Căng thẳng giữa hai đồng minh trong NATO còn bị khoét sâu bởi bất đồng về chi tiêu quốc phòng. Chính phủ Tây Ban Nha đã từ chối nâng ngân sách quốc phòng lên mức 5% GDP theo yêu cầu của ông Trump, động thái từng khiến Washington không hài lòng.
Phát biểu tại Đại hội đảng Nước Nga Thống nhất ở Moscow ngày 28/6, Tổng thống Vladimir Putin thừa nhận Nga đang phải đối mặt với áp lực nặng nề và “chưa từng có từ giới tinh hoa phương Tây”.
Tổng thống Putin cho rằng phương Tây đang tìm cách gieo rắc bất ổn và làm suy yếu tình hình chính trị nội bộ ở Nga, vì họ không thể đánh bại Nga trên chiến trường.
“Họ không thể đánh bại chúng ta về mặt chiến lược, không thể giành chiến thắng trên chiến trường, và họ đang cố gắng làm suy yếu tình hình chính trị và gieo rắc bất ổn nội bộ (Nga), nhưng điều này cũng không thành công”, ông nói thêm.
Tổng thống Putin cáo buộc phương Tây tiếp tục ủng hộ chính quyền Ukraine, coi đây là cách để chống lại Nga.
Theo Tổng thống Putin, trong khi lực lượng Ukraine đang rút lui trên chiến tuyến, Kiev vẫn tiến hành các cuộc tập kích công khai nhằm vào Nga. Ông đề cập đến các "cuộc tấn công có chủ đích nhằm vào dân thường và các địa điểm dân sự" của Nga.
Theo Thống đốc vùng Rostov, Yury Slyusar, một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine vào một bảo tàng Thế chiến II ở vùng Rostov của Nga đã khiến 12 người bị thương vào cuối tuần qua.
Giới chức Nga cho biết, trong tuần trước đó, các cuộc tấn công của Ukraine đã khiến ít nhất 41 dân thường, bao gồm một trẻ em, thiệt mạng.
Tổng thống Putin ngày 28/6 tuyên bố các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng dân sự của Nga không chỉ nhằm mục đích gây thiệt hại mà còn nhằm thúc đẩy một chiến dịch thông tin nhằm làm suy yếu lòng tin của công chúng, gieo rắc chia rẽ trong xã hội Nga và gây áp lực buộc Moscow tạm dừng chiến dịch quân sự tại Ukraine.
Theo Tổng thống Putin, Moscow sẽ không cho Kiev cơ hội ngăn chặn bước tiến của quân đội Nga hoặc buộc Nga đàm phán theo các điều khoản của Ukraine.
“Họ muốn buộc Nga tạm dừng, ít nhất là trong một thời gian ngắn, bước tiến của quân đội chúng ta dọc theo giới tuyến và tạo điều kiện để tiến hành đàm phán theo các điều khoản có lợi cho họ. Chúng ta sẽ không cho họ cơ hội đó”, ông Putin nhấn mạnh.
Tổng thống Putin tuyên bố các cuộc tấn công của Ukraine vào cơ sở hạ tầng dân sự được khắc phục nhanh chóng và không ảnh hưởng đến tình hình trên tiền tuyến, trong khi các cuộc tấn công trả đũa của Nga vào sâu bên trong lãnh thổ Ukraine mạnh hơn nhiều.
Trong những tháng gần đây, Moscow cáo buộc Ukraine tăng cường các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái tầm xa nhằm vào lãnh thổ Nga, nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng năng lượng và hậu cần, cũng như gia tăng các cuộc tấn công vào các mục tiêu dân sự như xe cứu thương, xe buýt trường học và bảo tàng.
Kiev cũng tiếp tục leo thang chiến dịch nhằm vào cơ sở hạ tầng dầu khí của Nga, một nguồn thu quan trọng giúp Moscow duy trì chiến dịch quân sự ở Ukraine.
Tổng thống Putin tuần trước cảnh báo Nga sẵn sàng đưa ra phản ứng nhanh chóng và tương xứng trước những mối đe dọa từ phương Tây. Ông Putin cáo buộc các nước phương Tây đang công khai chuẩn bị cho xung đột với Nga và gia tăng ngân sách quân sự.
Thứ trưởng Ngoại giao Nga Alexander Grushko ngày 23/6 cảnh báo, nguy cơ xảy ra một cuộc đối đầu quân sự trực tiếp giữa Nga và NATO đang gia tăng.
Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov trong bài viết có tiêu đề "Ukraine, châu Âu và an ninh toàn cầu" cũng cáo buộc các nước châu Âu muốn đạt trạng thái sẵn sàng chiến đấu cho một cuộc đối đầu với Nga vào năm 2030.
Cơ quan Phòng vệ Đài Loan ngày 25.5 cho biết phát hiện 21 máy bay quân sự Trung Quốc, trong đó chiến đấu cơ J-16, cùng máy bay không người lái và một số tàu chiến hoạt động quanh Đài Loan.
Phía Đài Loan cho biết các lực lượng Trung Quốc đang tiến hành "tuần tra sẵn sàng chiến đấu chung". Bộ Quốc phòng Trung Quốc chưa bình luận về thông tin trên.
Cơ quan Phòng vệ Đài Loan cũng công bố các hình ảnh cho thấy 2 tiêm kích Trung Quốc bay gần máy bay tiếp dầu Y-20, cũng như tàu chiến Yinchuan của Trung Quốc.
Trước đó, ngày 19.5, Trung Quốc cũng tiến hành một cuộc tuần tra tương tự, một ngày trước dịp nhà lãnh đạo Đài Loan Lại Thanh Đức đánh dấu 2 năm cầm quyền. Khi đó, Đài Loan cũng công bố hình ảnh chiến đấu cơ J-16 và tàu chiến Trung Quốc hoạt động ở phía tây nam hòn đảo, theo Reuters.
Cùng ngày 19.5, hải quân Trung Quốc thông báo nhóm tác chiến tàu sân bay Liêu Ninh đã được điều đến "vùng biển liên quan" ở Tây Thái Bình Dương, nhưng không nêu vị trí cụ thể. Theo tuyên bố, nhóm tàu sẽ tiến hành bắn đạn thật và các nội dung huấn luyện khác nhằm "kiểm tra và nâng cao năng lực tác chiến thực tế".
"Đây là cuộc huấn luyện thường lệ được tổ chức theo kế hoạch hàng năm, nhằm mục đích nâng cao năng lực của quân đội trong việc hoàn thành nhiệm vụ, và hoàn toàn tuân thủ luật pháp và thông lệ quốc tế", theo Reuters dẫn tuyên bố.
Căng thẳng cũng xuất hiện ở khu vực biển gần quần đảo Pratas do Đài Loan kiểm soát, nằm ở vị trí chiến lược phía bắc Biển Đông. Cuối tuần qua, Đài Loan cho biết lực lượng tuần duyên của họ đã đối đầu với một tàu hải cảnh Trung Quốc gần khu vực này.
Ngày 23.5, Tổng thư ký Hội đồng an ninh Đài Loan Ngô Chiêu Nhiếp đăng trên mạng xã hội thông tin về khoảng 100 tàu Trung Quốc mà ông cho là đang hiện diện trong khu vực "chuỗi đảo thứ nhất", trải dài từ Nhật Bản qua Đài Loan đến Philippines.
Trung Quốc thời gian qua gia tăng hiện diện quân sự quanh Đài Loan. Trung Quốc xem Đài Loan là một phần lãnh thổ không thể tách rờivà không loại trừ khả năng dùng vũ lực để thống nhất.
Trong khi đó, Đài Bắc đang trong tình trạng cảnh giác cao độ trước các hành động của Trung Quốc sau khi Chủ tịch nước Tập Cận Bình thảo luận với Tổng thống Mỹ Donald Trump về vấn đề Đài Loan tại Bắc Kinh hồi đầu tháng này.
