Eo biển Hormuz là tiêu điểm trong xung đột gần hai tháng qua giữa Mỹ – Israel với Iran. Trong thời bình, đây là tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu của thế giới đến từ vùng Vịnh. Tuy nhiên, ngay khi chiến sự bùng phát, Hormuz đã bị Iran phong tỏa gần như hoàn toàn, chỉ cho phép tàu của một số quốc gia “thân thiện” đi qua.
Dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy lưu lượng tàu sau đó giảm tới 95%, từ khoảng 130 tàu mỗi ngày trước xung đột xuống còn trung bình 8 tàu mỗi ngày. Hàng trăm tàu chấp nhận mắc kẹt ở vịnh Ba Tư, do lo ngại bị IRGC tấn công.
Để đi qua Hormuz, các hãng vận hành tàu phải tìm đến những bên trung gian có thể liên hệ với IRGC và cung cấp đầy đủ thông tin về phương tiện. Nếu tàu vượt qua quá trình thẩm tra, IRGC sẽ cấp một mã phê duyệt và hướng dẫn cụ thể về tuyến đường mà tàu phải thực hiện.
Dữ liệu từ nền tảng vận tải biển Lloyd’s List Intelligence cho thấy số tàu có liên hệ với Iran được di chuyển qua Hormuz nhiều hơn so với những tàu không có liên hệ nào.
Iran cũng tiếp tục cho đội tàu của mình vận chuyển dầu xuất khẩu qua eo biển Hormuz, với trung bình 1,7 triệu đến 1,8 triệu thùng từ 15/3 đến 14/4, giúp nước này thu về khoảng 5 tỷ USD, theo thống kê của công ty dữ liệu thương mại Kpler. Trước khi xung đột bùng phát, Iran chỉ thu về 115 triệu USD mỗi ngày hồi tháng 2 nhờ xuất khẩu dầu thô, tương đương 3,45 tỷ USD mỗi tháng.
Tuy nhiên, tình hình thay đổi khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 13/4 tuyên bố áp lệnh phong tỏa với các cảng biển Iran, nhằm cắt đứt nguồn thu từ xuất khẩu dầu, gia tăng sức ép về kinh tế với Tehran.
Theo lệnh này, các tàu khu trục Mỹ hiện diện ở khu vực cách Hormuz hơn 600 km sẽ chặn những tàu hàng đến hoặc đi từ Iran, trong khi phương tiện đến hoặc đi từ cảng của những nước khác vẫn được phép đi qua eo biển.
“Chúng tôi triển khai trực thăng AH-64 Apache ở trong và quanh eo Hormuz, nhằm tạo hiện diện rõ ràng và răn đe, đồng thời thúc đẩy dòng chảy thương mại thông suốt”, chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) Brad Cooper nói.
CENTCOM sau đó cho biết lệnh phong tỏa đã “hoàn toàn chặn đứng” hoạt động giao thương bằng đường biển của Iran. Hàng loạt tàu dầu, tàu hàng đã phải quay đầu về cảng Iran khi đối mặt với vòng phong tỏa của Mỹ, khiến Tehran đối mặt tổn thất kinh tế ngày càng lớn.
Theo ước tính của Miad Maleki, nhà phân tích của Quỹ Phòng vệ Dân chủ tại Mỹ, Iran có thể mất khoảng 435 triệu USD mỗi ngày vì lệnh phong tỏa, trong đó có 276 triệu USD xuất khẩu và chủ yếu là dầu thô, sản phẩm hóa dầu.
Đến ngày 17/4, Iran bất ngờ thông báo gỡ phong tỏa Hormuz để hưởng ứng việc Israel và Hezbollah đạt thỏa thuận ngừng bắn. Nhiều tàu bắt đầu di chuyển về phía eo biển Hormuz với ý định đi qua. Nhưng chưa đầy 24 giờ sau đó, Iran đảo ngược quyết định, do Mỹ chưa chấm dứt phong tỏa đối với các cảng của Tehran.
“Trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó, nhiều tàu đã vào vị trí để rời đi”, Michelle Wiese Bockmann, chuyên gia tại công ty phân tích hàng hải Windward, cho biết. “Nhưng thông tin về việc hai tàu bị tấn công khi đi qua Hormuz xuất hiện và dữ liệu theo dõi cho thấy 33 tàu đã từ bỏ ý định ban đầu”.
Theo bà Bockmann, 12 tàu không có liên hệ rõ ràng với Iran đã đi qua được eo biển. Những tàu này cũng phải xin phép Iran và Tehran yêu cầu họ đi theo tuyến gần bờ nước này, thay vì hai luồng chính ở giữa eo biển như trước chiến sự.
“Không còn tự do hàng hải qua eo biển Hormuz”, bà Bockmann nói.
Căng thẳng ở eo biển Hormuz sau đó gia tăng đáng kể, khi các tàu thương mại đối mặt với vòng “phong tỏa kép”. Chỉ những tàu đã xin phép hoặc nộp phí cho Iran mới được đi qua eo biển Hormuz, nhưng khi ra tới vịnh Oman, họ đối mặt nguy cơ bị hải quân Mỹ chặn bắt.
Quân đội Mỹ ngày 19/4 đã bắt giữ một tàu chở dầu của Iran, khi phương tiện này tìm cách vượt qua vòng phong tỏa. CENTCOM cho biết hôm 22/4 rằng quân đội Mỹ đã buộc 29 tàu phải quay đầu kể từ khi áp lệnh phong tỏa.
Iran đáp trả bằng cách tăng cường nhắm mục tiêu vào các tàu hàng di chuyển qua Hormuz. Ít nhất ba tàu container đã bị xuồng vũ trang Iran nhắm bắn khi đi qua Hormuz trong ngày 22/4, theo Trung tâm Điều phối Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO). IRGC sau đó thông báo bắt hai tàu hàng MSC Francesca và Epaminondas với cáo buộc “hoạt động mà không có giấy phép cần thiết”.
Các diễn biến cho thấy Tehran vẫn kiểm soát eo biển Hormuz, “át chủ bài” có thể mang lại lợi thế cho Iran trong bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ nhằm chấm dứt chiến tranh.
“Iran đang nhắc nhở Mỹ rằng những lời đe dọa tấn công tàu thuyền là thật, và riêng điều đó cũng đủ để làm suy giảm lưu lượng qua Hormuz”, Rosemary Kelanic, giám đốc tổ chức nghiên cứu đối ngoại Defense Priorities, cho biết.
Một nhà ngoại giao châu Âu tại Trung Đông nói với Washington Post rằng đây là cách Iran phát thông điệp “đừng thách chúng tôi, chúng tôi nói là làm”, thêm rằng Tehran tin họ đang ở vị thế có lợi hơn và quyết định chưa tham gia đàm phán vòng hai với Mỹ.
Theo một số nhà phân tích, việc thiếu vắng sự hiện diện hải quân quy mô lớn của Mỹ tại Hormuz cho thấy Iran vẫn tạo ra sức ép đáng kể ở eo biển.
“Không ai cảm thấy yên tâm để nối lại hoạt động vận tải qua Hormuz, nếu chính hải quân Mỹ còn không muốn hoạt động tại đây”, bà Kelanic nhận định.
“Chừng nào Iran còn tấn công, các hãng vận tải biển nhiều khả năng sẽ tiếp tục tránh xa khu vực”, Anders Boenaes, giám đốc điều hành cấp cao của tập đoàn vận tải biển Đức Hapag-Lloyd, cho biết. “Việc không có cảnh báo trước đang khiến tình hình trở nên khó lường hơn”.
Rạng sáng 24.5, lực lượng Nga đã phát động một cuộc tấn công quy mô lớn, kết hợp tên lửa và máy bay không người lái (UAV), nhằm vào Kyiv và khu vực lân cận, theo trang The Kyiv Independent.
Đợt tấn công bắt đầu vào khoảng 1 giờ sáng giờ địa phương và sau đó lặp lại nhiều lần từ 3 giờ sáng đến 5 giờ sáng.
Cảnh báo không kích đã được phát đi tại tất cả các khu vực khi Không quân Ukraine báo cáo rằng hàng chục tên lửa và hàng trăm UAV đang bay về phía thủ đô.
Ngay sau đó, Không quân Ukraine cảnh báo về khả năng Nga phóng tên lửa đạn đạo tầm trung Oreshnik. Kyiv thông báo Nga đã phóng 90 tên lửa và 600 UAV, một trong những đợt tấn công lớn nhất trong vòng một năm qua.
Giới chức Ukraine cũng báo cáo hàng chục vụ tấn công bằng tên lửa và UAV ở các nơi khác trên khắp lãnh thổ vào rạng sáng 24.5. Thị trưởng Kyiv Vitali Klitschko cho biết thiệt hại đã "được ghi nhận ở mọi quận của thành phố".
Tổng thống Zelensky cho biết đã có 4 người thiệt mạng và gần 100 người bị thương.
Theo Bộ Văn hóa Ukraine, Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia, một trong những bảo tàng lâu đời và quan trọng nhất ở Ukraine, đã bị hư hại do sóng xung kích. Các bộ sưu tập không bị thiệt hại.
Nhiều công trình khác, gồm tòa nhà Bộ Ngoại giao Ukraine, cũng bị hư hại. Bộ trưởng Ngoại giao Andrii Sybiha cho biết đây là lần đầu tiên kể từ Thế chiến 2 tòa nhà Bộ Ngoại giao bị hư hại do một vụ tấn công, dù không nghiêm trọng.
Dinh thự của đại sứ Albania tại Kyiv cũng bị hư hại, đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng của nhà ngoại giao, theo thông báo của Bộ trưởng Ngoại giao và châu Âu Albania Ferit Hoxha trên X.
Không chỉ Ukraine, Không quân Ba Lan cũng cho biết đã điều động các máy bay chiến đấu của mình và đồng minh nhằm bảo vệ không phận. Ba Lan cho biết không phát hiện vụ vi phạm không phận nào, Reuters đưa tin.
Cuộc tấn công mới nhất diễn ra vài giờ sau khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cảnh báo rằng Nga đang chuẩn bị một cuộc tấn công quy mô lớn trên khắp đất nước, bao gồm khả năng sử dụng tên lửa đạn đạo tầm trung Oreshnik. Đại sứ quán Mỹ tại Kyiv cũng phát cảnh báo và kêu gọi công dân Mỹ trú ẩn.
Nga lần đầu tiên sử dụng tên lửa Oreshnik chống lại Ukraine vào tháng 11.2024 trong một cuộc tấn công vào thành phố Dnipro. Tên lửa này gần đây được sử dụng trong một cuộc tấn công vào tỉnh Lviv miền tây Ukraine vào ngày 9.1.
Bộ Quốc phòng Nga xác nhận đã sử dụng các tên lửa Oreshnik, Iskander, Kinzhal và Zircon để tấn công các sở chỉ huy quân sự của Ukraine, với tuyên bố đáp trả những cuộc tấn công của Kyiv nhắm vào mục tiêu dân sự Nga.
Moscow nói rằng toàn bộ mục tiêu đã bị đánh trúng và mục tiêu của nhiệm vụ đã được hoàn thành. Oreshnik, Kinzhal và Zircon là những tên lửa có thể đạt vận tốc bội siêu thanh và có thể mang đầu đạn hạt nhân. Iskander là tên lửa đạn đạo chiến thuật và cũng có khả năng mang đầu đạn hạt nhân.
Cuộc tấn công diễn ra sau khi Tổng thống Nga Vladimir Putin ra lệnh cho Bộ Quốc phòng "đưa ra đề xuất" để đáp trả vụ tấn công bằng UAV của Ukraine vào ký túc xá trường học ở Luhansk hôm 22.5, khiến 21 người thiệt mạng và 42 người bị thương, theo đài RT. Luhansk là vùng đất miền đông Ukraine nhưng hiện phần lớn nằm dưới sự kiểm soát của lực lượng Nga.
Quân đội Ukraine bác bỏ cáo buộc tấn công ký túc xá, nói rằng chỉ nhắm vào mục tiêu quân sự tại khu vực. Ukraine gọi tuyên bố của Nga là thông tin sai lệch, khẳng định Kyiv tuân thủ nghiêm ngặt luật nhân đạo quốc tế và chỉ tấn công cơ sở hạ tầng quân sự cũng như cơ sở được sử dụng cho mục đích quân sự.
Tổng thống Putin nhấn mạnh không có cơ sở quân sự hay an ninh nào gần khu ký túc xá.
Cụ thể là không còn chỉ tập trung nhiều nhất vào các quốc gia châu Phi sử dụng tiếng Pháp mà bắt đầu tranh thủ cả các nước sử dụng tiếng Anh. Lần đầu tiên một cuộc gặp cấp cao giữa Pháp với các nước châu Phi được tổ chức ở một quốc gia châu Phi sử dụng tiếng Anh. Lãnh đạo của hơn 30 nước châu Phi và tổ chức quốc tế tham dự sự kiện đặc biệt này.
Mục đích của ông Macron là gây dựng ảnh hưởng cho Pháp ở các quốc gia châu Phi sử dụng tiếng Anh, đặc biệt ở vùng phía đông châu lục. Việc này trở nên cần thiết và cấp thiết đối với Pháp sau khi khu vực Tây Phi cứ dần tuột khỏi phạm vi ảnh hưởng của Pháp về mọi phương diện. Ở khu vực này, một số quốc gia vốn là đồng minh chiến lược truyền thống của Pháp trong suốt thời gian dài đã xa rời Pháp vì nhiều lý do, trong đó có nguyên nhân là thất vọng về Pháp và có thêm nhiều đối tác bên ngoài để hợp tác hoặc dựa cậy, khiến liên kết giữa Pháp với các quốc gia châu Phi sử dụng tiếng Pháp nói chung trở nên rời rạc, nặng về hình thức mà nhẹ về thực chất.
Cách tiếp cận mới của ông Macron thể hiện ở bước điều chỉnh chính sách đối ngoại này rất thức thời và thực tế. Tuy nhiên, việc gây dựng cái mới để bù đắp cái đã mất mát ở châu Phi không hề dễ dàng vì Pháp phải cạnh tranh với Trung Quốc, Ấn Độ, Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất, Ả Rập Xê Út, Qatar và một vài đối tác khác nữa.
“Tôi từ chức, nhưng tôi không bỏ cuộc", bà nói trong tuyên bố được truyền hình trực tiếp.
Tổng thống Latvia Edgars Rinkevics, người theo hiến pháp có nhiệm vụ lựa chọn lãnh đạo chính phủ, sẽ gặp tất cả các đảng trong quốc hội vào ngày 15/5.
Bà Silina, thuộc đảng trung hữu New Unity, đã mất đa số cầm quyền trong quốc hội hôm 13/5 sau khi đảng cánh tả Progressives tuyên bố rút lại sự ủng hộ.
Quyết định này được đưa ra sau khi Bộ trưởng Quốc phòng Andris Spruds của đảng Progressives bị mất chức cuối tuần qua vì cách xử lý các vụ UAV Ukraine bay lạc vào không phận Latvia.
Bà Silina cho rằng “sự ganh đua chính trị và lợi ích đảng phái hẹp hòi” gây ra cuộc khủng hoảng hiện tại ở Latvia.
Tuần trước, 2 UAV cảm tử tầm xa của Ukraine bay vào một kho dầu bỏ trống gần thị trấn Rezekne, cách biên giới Nga khoảng 40km. Không có thương vong nào được ghi nhận trên mặt đất.
Sau vụ việc, bà Silina yêu cầu ông Spruds từ chức, với lý do các hệ thống chống UAV đã không được triển khai đủ nhanh để ngăn chặn vụ xâm phạm của các UAV.
"Sự cố máy bay không người lái xảy ra đã chứng minh rõ ràng rằng ban lãnh đạo quốc phòng đã thất bại trong việc thực hiện lời hứa về một bầu trời an toàn cho đất nước chúng ta", bà Silina phát biểu khi đó.
Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha cũng xác nhận những UAV trong vụ việc là của Ukraine, và việc chúng bay vào Latvia là do hoạt động "tác chiến điện tử của Nga". Để ứng phó với các sự cố này, Ukraine đang xem xét việc cử các chuyên gia đến để giúp tăng cường an ninh hàng không trên các quốc gia vùng Baltic.
Vào tháng 3, Ukraine từng tuyên bố rằng họ có thông tin tình báo cho thấy Nga đã cố tình điều hướng UAV của Kiev về phía các quốc gia Baltic và Phần Lan nhằm tạo ra căng thẳng,
Mặt khác, Moscow từng cáo buộc các thành viên NATO, gồm 3 nước Baltic, ngầm cho phép Ukraine sử dụng không phận của họ để tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào mục tiêu ở tây bắc Nga, đặc biệt là các cảng xuất khẩu dầu ở vùng Leningrad. Tuy nhiên, các nước trên đã bác bỏ thông tin này.
Vào tháng 4, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova cho biết các nước Baltic “đã nhận được cảnh báo thích đáng”. “Nếu các chính quyền của những quốc gia này còn đủ tỉnh táo, họ sẽ lắng nghe. Nếu không, họ sẽ phải đối mặt với phản ứng”, bà Zakharova nói thêm.
Tuy nhiên, phía các nước Baltic đã bác bỏ cáo buộc từ Nga. Theo Kyiv Independent, mặc dù ủng hộ mạnh mẽ Ukraine, các nước Baltic, bao gồm Estonia, Latvia và Litva, được cho vẫn đứng ngoài các hoạt động chiến đấu, chỉ cung cấp hỗ trợ quân sự, tình báo và viện trợ nhân đạo cho Kiev kể từ khi xung đột nổ ra, đồng thời không cho phép Ukraine sử dụng lãnh thổ của mình để nhằm mục tiêu tấn công Nga.
Gần đây, Thủ tướng Phần Lan Petteri Orpo cho biết ông đã nói với Tổng thống Volodymyr Zelensky rằng Helsinki coi việc máy bay Ukraine đi vào không phận Phần Lan là không thể chấp nhận được. Bộ trưởng Quốc phòng Estonia Hanno Pevkur nói rằng phía Ukraine cần “giữ UAV tránh xa lãnh thổ của chúng tôi và kiểm soát hoạt động của chúng tốt hơn".
