Cô Hồng, 49 tuổi, giáo viên Ngữ văn, kiêm tổng phụ trách Đội ở trường THCS Lê Thị Bạch Cát, phường Cửa Lò, đã có hơn 23 năm đứng lớp theo diện hợp đồng dài hạn. Từng đạt danh hiệu giáo viên dạy giỏi cấp thị xã, được Sở Giáo dục và Đào tạo cử làm giáo viên cốt cán, nhưng cô chưa có cơ hội vào biên chế. Với 14,5 triệu đồng mỗi tháng, cô Hồng chắt chiu nuôi hai con ăn học và lo thuốc men cho chồng, thấy “đủ” để duy trì cuộc sống.
Khó khăn ập đến khi tháng 10/2025, tỉnh Nghệ An giao biên chế trực tiếp về các trường, nhóm do cấp huyện ký trước đây không còn nằm trong diện được trả lương từ ngân sách.
Cô Hồng không có lương từ đầu năm đến nay, dù vẫn đứng lớp đều đặn hai buổi mỗi ngày.
“Năng lực được ghi nhận, nhưng lương lại không có”, cô ngậm ngùi.
Hơn 4 tháng qua, chi tiêu của gia đình cô Hồng dựa vào khoản lương hưu hơn 7 triệu đồng của chồng, kết hợp vay mượn đồng nghiệp và người thân, mỗi lần vài trăm nghìn.
“Tôi không dám vay nhiều, chỉ đủ cầm cự qua ngày”, cô kể.
Gần đây, giá xăng tăng, chi phí cho quãng đường gần 20 km từ nhà đến trường cao hơn một chút. Vì thế, cô Hồng tự nấu cơm mang theo để tiết kiệm. Những khoản chi như học phí của con hay tiền thuốc cho chồng dần trở thành gánh nặng.
Sau gần 22 năm làm việc, chị Hà, nhân viên y tế trường Mầm non Bình Minh (phường Cửa Lò) nhận lương tháng khoảng 9,8 triệu đồng. Trước kia, chị tin hợp đồng dài hạn do Chủ tịch thị xã Cửa Lò (cũ) ký là đảm bảo cho một công việc ổn định.
Với thù lao lái xe thuê của chồng, tổng thu nhập gia đình chị Hà khoảng 15 triệu đồng mỗi tháng. Nay mất đi nguồn chính, cuộc sống gia đình 5 người chao đảo. Chị Hà phải tính toán, vay mượn từng đồng, bởi còn lo cho hai con lớn học đại học, con nhỏ học lớp 6.
“Tôi xoay như chong chóng”, chị Hà nói, giọng mệt mỏi, cho biết phải mượn bạn bè từng khoản nhỏ, mỗi lần 1-2 triệu đồng để trang trải sinh hoạt.
Dù vậy, cả hai vẫn đi làm đều đặn. Cô Hồng dạy đủ hai buổi mỗi ngày, kiêm nhiệm công tác Đội, tối về thức khuya soạn giáo án. Trong lớp học, cô Hồng cố quên đi mọi bộn bề để giữ nguyên nhịp giảng.
“Đi làm vì cái tâm”, cô nói, lấy tay lau nước mắt khi kể về việc người thân khuyên nghỉ dạy. Rời bỏ bục giảng sau 23 năm là điều cô chưa từng nghĩ đến.
Còn chị Hà phụ giáo viên chăm trẻ buổi sáng, buổi chiều tiếp tục các phần việc khác, từ y tế đến hỗ trợ lau dọn bàn ghế, vệ sinh phòng học… Ở tuổi 46, chị từng tìm việc làm thêm như rửa bát tại nhà hàng, quán ăn nhưng đều bị từ chối. Tính vay ngân hàng một khoản nhỏ để tìm hướng kinh doanh, song chị cũng bế tắc vì không có thu nhập ổn định để chứng minh khả năng trả nợ.
Cách đây vài ngày, cô Hồng, chị Hà cùng một số đồng nghiệp đến UBND tỉnh Nghệ An, đăng ký gặp Chủ tịch. Họ mong được giải quyết số tiền lương bị nợ và được trả lời rõ ràng về tương lai công việc.
“Chúng tôi cần một câu trả lời thỏa đáng để biết đường tính tiếp”, chị Hà nói, cho hay đã có lịch gặp trong những ngày tới.
Tỉnh Nghệ An hiện có 63 giáo viên và 148 nhân viên hợp đồng (y tế học đường, thiết bị thư viện, thủ quỹ, kế toán…). Nhiều người làm việc trên 20 năm, cá biệt tới 29 năm. Cô Hồng và chị Hà thuộc diện hợp đồng dài hạn, hưởng chế độ như biên chế, còn phần lớn hưởng lương bậc 1 (khoảng 5 triệu đồng), thậm chí chỉ 85% mức này. Do nhiều năm không có chỉ tiêu hoặc không đạt yêu cầu tuyển dụng, đời sống và việc làm của họ luôn bấp bênh.
Nguyễn Trúc Oanh là học sinh lớp 9A, trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam (Ams). Trong kỳ thi vào lớp 10 của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, nữ sinh giành ngôi thủ khoa khối chuyên Tin với 46,75/50 điểm. Trong đó, Oanh đạt 8,75 Văn, 9,75 Tiếng Anh và Toán chung, 9,25 Toán chuyên (lớp chuyên Tin thi bằng Toán), theo công bố hôm 22/6 của Sở.
Trước đó, Oanh dẫn đầu điểm chuẩn vào lớp 10 chuyên Tin (thi bằng Toán) của trường THPT chuyên Khoa học tự nhiên, với điểm xét 23,25/30; trúng tuyển lớp chuyên Toán của trường THPT chuyên Đại học Sư phạm với 25,5/30 điểm - thừa hơn 7 điểm so với chuẩn.
"Ngoài niềm vui, em còn hãnh diện và tự hào về những gì mình đạt được", Oanh nói.
Trở thành thủ khoa thi lớp 10 chuyên của Hà Nội là mục tiêu Oanh đặt ra từ đầu. Nữ sinh kể sau khi đạt vị trí thủ khoa thi học sinh giỏi môn Toán cấp thành phố vào tháng 2, em nhận được nhiều sự kỳ vọng của gia đình, thầy cô. Oanh coi đây là động lực, giúp em mạnh dạn đặt mục tiêu lớn.
Nói về lý do đăng ký lớp chuyên Tin, Oanh cho biết cảm thấy hứng thú khi học code và được thầy giáo dạy Tin học truyền cảm hứng. Đồng thời, nữ sinh cho rằng Toán đóng vai trò nền tảng để mình học những môn khoa học tự nhiên khác, chứ không phải thứ đóng khung hay "giữ chân" mình.
Nữ sinh nhận xét đề Toán chuyên Tin của Sở năm nay "khá hay". Em thấy bài bất đẳng thức có phần dễ hơn các năm khác, nên làm rất nhanh. Ngược lại, bài hình học khó nhất. Oanh dành tới 40-45 phút để giải ý c bài này, chấp nhận để lại ý b của bài tổ hợp. Yếu tố "khó bất ngờ" của bài hình học đem tới cảm giác muốn chinh phục nên nữ sinh dốc sức để lấy trọn điểm.
Với đề thi vào trường chuyên Khoa học Tự nhiên, Oanh bất ngờ nhất với bài bất đẳng thức, ở cả đề Toán chung và Toán chuyên. Nữ sinh có hướng làm bài, song không giải được trọn vẹn. Sau khi thi xong, em tra cứu và hỏi một số anh chị khóa trên mới biết đây là những dạng từng được dùng chọn học sinh thi Olympic Toán quốc tế (IMO) ở một số nước.
Chia sẻ về phương pháp học, Oanh cho biết không đi học thêm nhiều, chủ yếu tự học buổi tối. Từ năm lớp 7, nữ sinh bắt đầu xây dựng thói quen ghi lại những bài khó hoặc tâm đắc. Khi rảnh, em giải lại bài hoặc suy nghĩ cách làm khác. Việc này giúp Oanh liên kết được nhiều dạng bài với nhau, làm được những bài có yêu cầu tương tự.
"Tính riêng trong năm lớp 9, em đã ghi chép hết ba quyển vở, mỗi quyển hơn 200 trang", Oanh kể.
Trước mỗi bài khó, Oanh có thể dành nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày để suy nghĩ, tìm kiếm tài liệu. Với Oanh, việc giải được một bài Toán khó mang đến cảm giác thỏa mãn, giống như đạt được thành tựu. Nữ sinh cũng tham gia các cộng đồng Toán học để trao đổi, luyện đề và học hỏi từ các anh chị, thầy cô.
Thầy Cao Văn Dũng, giáo viên chủ nhiệm của Trúc Oanh, nhận xét học trò có năng khiếu ở cả môn Toán và Tin, với trí tuệ vượt trội, tư duy logic sắc bén. Trong lớp, Oanh chủ động, sáng tạo, có tinh thần tự học cao và luôn tìm kiếm những lời giải tối ưu, độc đáo cho các bài toán khó.
Theo thầy, chìa khóa giúp Trúc Oanh thành công trong những kỳ thi cạnh tranh cao là ý thức kỷ luật, sự tự giác và đam mê bền bỉ. Sở hữu loạt thành tích xuất sắc nhưng Trúc Oanh khiêm tốn, điềm đạm, sẵn sàng chia sẻ phương pháp học và hỗ trợ bạn bè.
"Con làm việc gì cũng chỉn chu, có mục tiêu rõ ràng và luôn nỗ lực hết mình để hoàn thành xuất sắc mục tiêu đó mà không bao giờ tự mãn", thầy Dũng nói.
Hành trình trở thành thủ khoa của ba kỳ thi liên tiếp cho Oanh bài học rằng một khi đã đặt mục tiêu, cần nỗ lực hết sức để hoàn thành. Nữ sinh sẽ chọn học lớp chuyên Tin của Ams - ngôi trường mà em muốn tiếp tục gắn bó.
Thời gian này, Oanh chuẩn bị ôn tập một số chứng chỉ quốc tế, bắt đầu xây dựng hồ sơ du học.
"Em chưa xác định ngành học cụ thể, nhưng muốn sau này làm về công nghệ, ở một vị trí đòi hỏi nhiều tư duy và kết hợp kiến thức Toán - Tin", Oanh nói.
Hội đồng Giảng viên, Hội đồng Sinh viên đại học và học viên cao học của Đại học Stanford tuần qua bỏ phiếu thông qua quy định cử giám thị coi thi tại tất cả lớp học, bắt đầu áp dụng từ kỳ thu tới.
Điều này đồng nghĩa Bộ quy tắc Danh dự do sinh viên soạn thảo năm 1921, cho phép họ tự chịu trách nhiệm và giám sát lẫn nhau trong các kỳ thi, sẽ bị phá bỏ.
Giáo sư Toán Brian Conrad, thành viên Nhóm công tác về Liêm chính học thuật (AIWG), nhận định cơ chế hoạt động của Bộ quy tắc này đã tê liệt từ lâu. Các báo cáo gần đây cho thấy tỷ lệ gian lận ở mức rất cao. Năm học 2020-2021, trường ghi nhận 393 trường hợp vi phạm, nhưng không ca nào do sinh viên tự giác báo cáo. Con số này tăng mạnh so với con số 136 của hai năm học trước.
Bà Jennifer Schwartz Poehlmann, đồng trưởng nhóm AIWG, cho hay liên tục thấy học trò tìm đến mình trong trạng thái vô cùng bức xúc vì thấy bạn khác gian lận. Nhưng các em thường không biết tên người đó do lớp quá đông hoặc e ngại khi phải làm chứng, khiến các giáo sư không thể can thiệp.
Với quy định mới, các giáo sư kỳ vọng thiết lập lại văn hóa học thuật, giải quyết triệt để vấn đề gian lận. Hành động này của Stanford tiếp nối Đại học Princeton - nơi đã bỏ phiếu để đưa giám thị trở lại phòng thi với những lý do tương tự, cách đây chừng 10 ngày.
Theo giáo sư Conrad, sự trỗi dậy của các chatbot như ChatGPT sẽ khiến cuộc chiến chống gian lận học thuật những năm tới trở nên phức tạp hơn. Ông bày tỏ tiếc nuối khi các đại học hiện phải phụ thuộc nhiều vào các bài kiểm tra trực tiếp, thay vì tính điểm dựa trên bài tập về nhà như trước.
Dù vậy, nhiều giảng viên Stanford rất hào hứng với quy chế mới. Giáo sư Conrad cho biết hội đồng trường rất nóng lòng chờ đến mùa thu tới, thậm chí nhiều người muốn áp dụng việc có giám thị ngay từ thời điểm này.
Ra đời năm 1885, Đại học Stanford nay luôn nằm trong top 5 đại học tốt nhất Mỹ. Trường có khoảng 7.900 sinh viên đại học, với tỷ lệ chấp thuận chỉ khoảng 4%, theo US News.