Khi giá năng lượng leo thang kéo dài, hành vi tiêu dùng và sản xuất có thể thay đổi theo dài hạn, làm suy yếu tăng trưởng và định hình lại cấu trúc kinh tế.
Dù thị trường tài chính hiện vẫn giữ được vẻ ổn định tương đối, nhiều dấu hiệu cho thấy áp lực thực sự đang tích tụ và có thể bùng phát trong thời gian tới.
Theo Đài CNN ngày 30-4, khái niệm “hủy diệt nhu cầu” (demand destruction) mô tả tình trạng giá cao và nguồn cung hạn chế khiến người tiêu dùng buộc phải cắt giảm chi tiêu, thậm chí thay đổi thói quen một cách lâu dài.
Vào đầu tháng này, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã cảnh báo “sau cú sốc nguồn cung dầu nghiêm trọng, hiện tượng hủy diệt nhu cầu sẽ lan rộng khi tình trạng khan hiếm và giá cao kéo dài”.
Tại Mỹ, hiện tượng này bắt đầu xuất hiện rõ nét khi giá xăng tăng nhanh, bào mòn thu nhập và làm suy giảm niềm tin tiêu dùng. Lạm phát tăng trong khi tiền lương không thay đổi khiến tâm lý người dân trở nên thận trọng hơn.
Theo các chuyên gia kinh tế, sự thay đổi trong lĩnh vực năng lượng có thể tác động lan tỏa đến mọi lĩnh vực.
Khi chi phí nhiên liệu tăng, người dân có xu hướng giảm các khoản chi không thiết yếu như ăn uống bên ngoài, du lịch hay mua sắm lớn. Điều này lập tức tác động ngược trở lại doanh nghiệp: doanh thu giảm trong khi chi phí vận hành, đặc biệt là vận chuyển, lại tăng lên.
Chuỗi phản ứng này thường diễn ra theo một logic khá rõ ràng. Ban đầu là cú sốc giá dầu, sau đó là sự suy giảm niềm tin, rồi đến việc trì hoãn các khoản chi lớn như mua xe hay mua nhà. Khi nhu cầu suy yếu, doanh nghiệp buộc phải cắt giảm đầu tư và tuyển dụng, thậm chí sa thải lao động để duy trì lợi nhuận.
Nếu tình trạng này kéo dài, ngân hàng trung ương có thể phải tăng lãi suất nhằm kiểm soát lạm phát, qua đó càng làm chậm đà tăng trưởng.
Quan trọng hơn, nếu giá cả hàng hóa cứ liên tục ở mức cao, những thay đổi mang tính “tạm thời” có thể trở thành lâu dài.
Người tiêu dùng chuyển sang xe tiết kiệm nhiên liệu hoặc xe điện, hạn chế di chuyển, làm việc từ xa nhiều hơn. Doanh nghiệp đẩy mạnh tự động hóa để giảm chi phí lao động. Những điều chỉnh này một khi đã hình thành sẽ rất khó để đảo ngược lại như trước.
Với nhóm thu nhập thấp, tác động còn nghiêm trọng hơn: họ buộc phải cắt giảm cả các nhu cầu thiết yếu, từ chăm sóc y tế đến tiết kiệm dài hạn. Các chuyên gia cảnh báo rằng phần “hủy diệt nhu cầu” ở nhóm này có thể mang tính vĩnh viễn, kéo theo sự suy giảm lâu dài về mức sống.
Trái ngược những tác động đang lan rộng trong đời sống, thị trường năng lượng và tài chính toàn cầu vẫn tỏ ra tương đối bình tĩnh.
Giá dầu Brent hiện quanh mức 120 USD/thùng – cao nhưng chưa đạt mức cực đoan 150 hay 200 USD như nhiều dự báo trước đó. Tăng trưởng kinh tế toàn cầu chỉ bị điều chỉnh nhẹ, trong khi thị trường chứng khoán vẫn ở mức cao.
Tuy nhiên, theo phân tích của tờ Economist, sự “bình tĩnh” này có thể che giấu những rủi ro lớn hơn. Việc eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển gần 1/5 dầu toàn cầu – gần như tê liệt trong hai tháng đã loại bỏ hơn 10% nguồn cung khỏi thị trường. Đây là mức thiếu hụt rất lớn, vượt xa các cú sốc trước đây.
Hiện tại, thị trường vẫn được “chống đỡ” nhờ ba yếu tố chính: lượng dầu dự trữ được giải phóng, nguồn cung tích trữ sẵn trên biển và sự sụt giảm nhu cầu do giá thành cao. Tuy nhiên, cả ba yếu tố này đều không bền vững.
Kho dự trữ chiến lược đang dần cạn, lượng dầu tồn kho thương mại bị rút xuống nhanh chóng, trong khi khả năng tăng sản lượng bổ sung rất hạn chế do yếu tố kỹ thuật và địa chính trị.
Trong khi đó, dấu hiệu thiếu hụt đã bắt đầu xuất hiện ở nhiều khu vực. Giá dầu diesel và nhiên liệu hàng không tăng mạnh, gây áp lực lên vận tải và chuỗi cung ứng, buộc một số nước phải áp dụng biện pháp khẩn cấp như: hạn chế tiêu thụ, giảm giờ làm việc, hoặc kiểm soát phân phối nhiên liệu.
Ngay cả khi xung đột kết thúc và eo biển Hormuz được mở lại, thị trường dầu cũng không thể phục hồi ngay lập tức. Quá trình khôi phục vận chuyển, sản xuất và phân phối có thể mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Và trong thời gian đó, giá cao và nguồn cung hạn chế sẽ tiếp tục gây áp lực lên nền kinh tế toàn cầu.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) thông báo trên mạng xã hội X rằng vụ việc xảy ra vào ngày 29.5 sau khi tàu M/V Lian Star treo cờ Gambia không phản hồi hơn 20 cảnh báo, theo AFP.
"Một máy bay của Mỹ đã vô hiệu hóa con tàu bằng cách phóng một tên lửa Hellfire vào buồng máy của tàu sau khi thủy thủ đoàn tàu Lian Star phớt lờ các cảnh báo. Con tàu hiện không còn di chuyển đến Iran nữa", CENTCOM khẳng định trên X.
CENTCOM không đề cập việc có thương vong nào trên tàu Lian Star sau cuộc tấn công hay không.
"Lực lượng Mỹ đã vô hiệu hóa 5 tàu thương mại và buộc 116 tàu khác chuyển hướng để thực thi lệnh phong tỏa khi thỏa thuận ngừng bắn với Iran vẫn còn hiệu lực", CENTCOM tuyên bố.
Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 29.5, Tổng thống Mỹ Donald Trump nêu rằng lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ nhằm vào Iran "giờ sẽ được dỡ bỏ".
Trong khi đó, theo Hãng tin Tasnim của Iran ngày 30.5, lệnh phong tỏa của Mỹ tại eo biển này vẫn được duy trì và các tàu "đang nhận cảnh báo từ CENTCOM yêu cầu dừng lại và không được vượt qua ranh giới phong tỏa".
Quân đội Mỹ bắt đầu thực thi lệnh phong tỏa từ ngày 13.4, áp dụng đối với tàu của mọi quốc gia ra vào các cảng và khu vực ven biển của Iran, bao gồm toàn bộ các cảng Iran tại vịnh Ba Tư và vịnh Oman.
Mỹ thực thi lệnh phong tỏa này trong bối cảnh Tehran bị cho là gần như chặn đứng mọi giao thông qua eo biển Hormuz, một điểm trung chuyển quan trọng cho dầu khí toàn cầu.
Dù lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran phần lớn được duy trì kể từ ngày 8.4, nhưng vẫn có những đợt giao tranh lẻ tẻ. Hãng thông tấn nhà nước Iran IRNA hôm 30.5 dẫn thông báo từ quân đội nước này khẳng định lực lượng phòng không đã bắn hạ một máy bay không người lái thuộc Mỹ và Israel.
Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth hôm 30.5 nói rằng Washington "hoàn toàn có khả năng" tái khởi động cuộc xung đột nếu cần thiết. Ngoài ra, CENTCOM thông báo trên X rằng lực lượng Mỹ "vẫn hiện diện và cảnh giác trên khắp khu vực".
Hiện chưa có thông tin phản ứng từ Mỹ cũng như Iran đối với những diễn biến mới nêu trên, diễn ra trong bối cảnh các cuộc đàm phán về giải pháp lâu dài nhằm kết thúc cuộc xung đột, và việc mở lại eo biển Hormuz vẫn chưa đạt được thỏa thuận cuối cùng.
“Thế giới đã chứng kiến sự kìm chế và thiện chí hòa giải của Iran. Những gì đang được thực hiện dưới vỏ bọc phong tỏa hải quân là sự tiếp nối các hoạt động quân sự nhằm vào một quốc gia đang phải trả giá cho sự kháng cự và độc lập của mình”, nhà lãnh đạo Iran viết trên mạng xã hội X.
Ông Pezeshkian cho rằng việc Mỹ tiếp tục cách tiếp cận này đối với Iran là “điều không thể chấp nhận được”.
Cùng ngày, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf đã chế giễu ý tưởng phong tỏa nước này của Washington, đồng thời nhấn mạnh quy mô rộng lớn của toàn bộ biên giới trên bộ và trên biển của Iran.
“Nếu bạn xây hai bức tường, một bức từ New York đến bờ Tây và một bức từ Los Angeles đến bờ Đông, tổng chiều dài sẽ là 7.755km, vẫn còn thiếu khoảng 1.000km so với tổng chiều dài biên giới Iran.
Chúc may mắn khi phong tỏa một quốc gia có biên giới như vậy”, ông Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội.
Trong cuộc phỏng vấn trước đó với Axios vào ngày 29-4, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ sẽ tiếp tục phong tỏa hải quân đối với Iran cho đến khi đạt được một thỏa thuận hạt nhân với Tehran.
Nhà lãnh đạo Mỹ cho rằng việc phong tỏa các cảng của Iran - điều mà Tehran yêu cầu phải chấm dứt trước khi đạt được bất kỳ thỏa thuận nào - còn hiệu quả hơn so với việc ném bom.
Trong cuộc gặp với các giám đốc điều hành ngành dầu mỏ hôm 28-4, ông Trump đã đề cập đến những nỗ lực “nhằm xoa dịu thị trường dầu mỏ toàn cầu và các bước có thể thực hiện để tiếp tục lệnh phong tỏa hiện tại trong nhiều tháng nếu cần thiết, đồng thời giảm thiểu tác động đến người tiêu dùng Mỹ”.
Theo nhiều hãng tin quốc tế, Iran đã đặt ra yêu cầu dỡ bỏ lệnh phong tỏa như một điều kiện để quay lại bàn đàm phán với Mỹ.
SCMP dẫn các nguồn tin cho biết, Tổng thống Trump dự kiến lưu trú tại khách sạn 5 sao Four Seasons ở Bắc Kinh sau khi tới nơi vào tối ngày 13/5. Phái đoàn của ông được cho là sẽ ở tại khách sạn Kempinski gần đó.
Các nguồn tin này cho biết, phía Mỹ đã tới Four Seasons từ ngày 11/5 để tiến hành công tác chuẩn bị. Dù chưa bên nào chính thức công bố nơi lưu trú của phái đoàn, các phòng tại 2 khách sạn này hiện không thể đặt từ thứ 12-14/5.
Khách sạn Four Seasons Bắc Kinh khai trương năm 2012 và nằm cách đại sứ quán Mỹ chỉ khoảng 700m. Trong khi đó, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron từng lưu trú tại Kempinski trong chuyến thăm Trung Quốc năm 2023.
Sáng 12/5, các nhân viên Trung Quốc và Mỹ đã thảo luận công tác chuẩn bị tại sảnh khách sạn Four Seasons. Một nhân viên khách sạn cho biết các nhà hàng và cửa hàng bánh ngọt của khách sạn sẽ ngừng phục vụ công chúng sau buổi trưa 12/5, đồng thời nhiều nhân viên khách sạn sẽ được nghỉ 3 ngày.
Four Seasons bắt đầu lắp đặt thêm thiết bị kiểm tra an ninh và dựng màn che riêng tư có độ phủ cao tại lối vào chính vào sáng 12/5.
Đến trưa cùng ngày, các biện pháp kiểm soát giao thông đã được áp dụng bên ngoài cả 2 khách sạn, hạn chế lưu lượng xe cộ và người đi bộ. Cảnh sát vũ trang được triển khai trước cổng chính của cả 2 cơ sở lưu trú.
Một tuyến đường dịch vụ phía tây khách sạn Four Seasons cũng bị phong tỏa từ trưa 12/5. Xe cảnh sát, xe buýt cùng các xe tải được cho là thuộc phái đoàn Mỹ đỗ dọc tuyến đường. Các cảnh sát cùng chó nghiệp vụ đã bắt đầu tiến hành kiểm tra an ninh đối với các phương tiện.
Hiện tại, các biện pháp an ninh chủ yếu tập trung quanh các khách sạn, dù không thể loại trừ khả năng các biện pháp nghiêm ngặt hơn hoặc mở rộng hơn sẽ được áp dụng trong những ngày tới tại Bắc Kinh.
Ga Liangmaqiao, ga tàu điện ngầm gần 2 khách sạn nhất, vẫn mở cửa. Tuy nhiên, cảnh sát đã được triển khai tại một số lối vào nhà ga hôm 12/5 để kiểm tra giấy tờ tùy thân của hành khách. Đây là một biện pháp tiêu chuẩn tại Bắc Kinh khi diễn ra sự kiện lớn và quan trọng.
Theo lịch trình do Nhà Trắng công bố, ông Trump sẽ thăm Thiên Đàn vào chiều ngày 14/5 cùng Chủ tịch Tập Cận Bình. Thiên Đàn từng là nơi diễn ra các nghi lễ tế tự hoàng gia dưới các triều đại phong kiến Trung Quốc. Ban quản lý Thiên Đàn thông báo địa điểm này sẽ đóng cửa với công chúng từ ngày 12-14/5.
Kể từ đầu tháng này, các máy bay vận tải C-17 đã hạ cánh xuống sân bay quốc tế Bắc Kinh để vận chuyển vật tư gồm thiết bị an ninh, trang bị của Mật vụ Mỹ và các thiết bị liên lạc. Một số hình ảnh lan truyền trên mạng hồi đầu tuần cho thấy siêu xe "quái thú" của ông Trump dường như di chuyển trên đường phố Bắc Kinh, nhưng thông tin này chưa được các bên xác nhận chính thức.
