Sau gần hai năm điều tra, tòa án quân sự Trung Quốc ngày 7/5 thông báo hai cựu bộ trưởng quốc phòng Ngụy Phượng Hòa và Lý Thượng Phúc bị tuyên tử hình, hoãn thi hành án hai năm và tịch thu toàn bộ tài sản cá nhân. Theo tuyên bố chính thức, ông Ngụy bị kết tội nhận hối lộ, trong khi ông Lý vừa nhận vừa đưa hối lộ.
Án tử hình treo (tử hoãn) là quy định đặc thù chỉ tồn tại trong hệ thống pháp luật hình sự Trung Quốc. Theo Bộ luật Hình sự Trung Quốc, nếu một người bị kết án tử hình nhưng tòa án xét thấy “không bắt buộc phải thi hành án ngay lập tức”, người đó sẽ bị tuyên án tử hình kèm theo thời gian thử thách hai năm.
Trong hai năm này, phạm nhân sẽ bị giam giữ và lao động cải tạo. Nếu phạm nhân không cố ý phạm tội mới trong thời gian thử thách, bản án sẽ tự động được giảm xuống thành tù chung thân.
Đây là mức án nặng nhất với các cựu sĩ quan quân đội cấp cao kể từ khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình phát động chiến dịch chống tham nhũng vào năm 2012.
Trường hợp tướng Trung Quốc gần nhất nhận án tử hình treo là Cốc Tuấn Sơn, cựu phó chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần. Ông Cốc liên quan tới vụ án tham nhũng hơn 600 triệu nhân dân tệ (khoảng 98 triệu USD) và bị tuyên án vào năm 2015. Ông được cho là đang thụ án tù chung thân trong một nhà tù quân đội.
Vụ án của Cốc Tuấn Sơn đã châm ngòi cho làn sóng điều tra tham nhũng quy mô lớn trong quân đội Trung Quốc (PLA), dẫn đến sự sụp đổ của các cựu phó chủ tịch Quân ủy Trung ương Quách Bá Hùng và Từ Tài Hậu. Năm 2017, tổng tham mưu trưởng PLA Phòng Phong Huy cũng bị cách chức.
Ông Từ qua đời trong khi chờ tuyên án, trong khi ông Quách và ông Phòng nhận án chung thân thay vì hình phạt nặng hơn là tử hình treo.
“Bản án tử hình treo đóng vai trò như sự răn đe mạnh mẽ đối với các hành vi tham nhũng và sai phạm công vụ khác”, tiến sĩ Zi Yang, nghiên cứu viên tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) thuộc Đại học Công nghệ Nanyang (NTU) ở Singapore, nói.
Ông Ngụy giữ chức bộ trưởng quốc phòng từ năm 2018 đến 2023. Ông Lý là người kế nhiệm và giữ chức vụ này trong bảy tháng trước khi bị cách chức đột ngột. Tại Trung Quốc, Bộ trưởng Quốc phòng chủ yếu đảm nhận vai trò đối ngoại quân sự và hợp tác quốc phòng đa phương, còn cơ quan ra quyết định cao nhất là Quân ủy Trung ương do ông Tập làm Chủ tịch.
Hãng thông tấn Xinhua không cho biết chi tiết về các cáo buộc chống lại ông Ngụy và ông Lý, cũng như không nói rõ họ đã nhận tội như thế nào. Khi đảng Cộng sản Trung Quốc công bố quyết định khai trừ hai người này vào năm 2024, họ nói rằng sai phạm của ông Ngụy và ông Lý là “cực kỳ nghiêm trọng, tác động cực kỳ xấu và thiệt hại đặc biệt to lớn”.
Đây là hai trong số hàng chục sĩ quan cấp tướng đã bị điều tra, cách chức và kết án trong ba năm qua, khi ông Tập ngày càng chú trọng vào nỗ lực bài trừ nạn tham nhũng trong lực lượng vũ trang Trung Quốc.
Hồi tháng 1, cấp phó hàng đầu của ông Tập trong Quân ủy Trung ương là tướng Trương Hựu Hiệp, cùng một ủy viên khác là tướng Lưu Chấn Lập bị điều tra với cáo buộc sai phạm. Điều này khiến Quân ủy Trung ương Trung Quốc, vốn có 6 thành viên khi bắt đầu nhiệm kỳ hiện tại vào năm 2022, giờ chỉ còn ông Tập và Phó chủ tịch Trương Thăng Dân.
Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington ước tính khoảng 100 sĩ quan quân đội cấp cao Trung Quốc đã bị cách chức hoặc không xuất hiện trước công chúng trong thời gian dài, cho thấy họ đang bị điều tra.
Truyền thông nhà nước Trung Quốc đưa tin trong cuộc họp tháng trước, ông Tập đã chỉ thị rằng chiến dịch chống tham nhũng sẽ tiếp tục.
Điểm chung giữa ông Lý và ông Ngụy là đều từng giữ chức vụ cao trong Lực lượng Tên lửa, vốn được thành lập trong nỗ lực hiện đại hóa quân đội Trung Quốc. Tiền thân của Lực lượng Tên lửa Trung Quốc là Binh chủng Pháo binh số 2, đơn vị mà ông Ngụy Phượng Hòa từng giữ chức tư lệnh.
Ông Lý Thượng Phúc cũng đã dành phần lớn sự nghiệp của mình trong cơ quan mua sắm vũ khí trang bị và Lực lượng Tên lửa. Lực lượng này chịu trách nhiệm vận hành kho vũ khí tấn công tầm xa và răn đe chiến lược của Trung Quốc, được trang bị các khí tài hiện đại và uy lực nhất của nước này.
Chris Buckley, nhà báo chuyên về Trung Quốc của NY Times, cho rằng các bản án dành cho ông Ngụy và ông Lý sẽ là lời cảnh cáo nghiêm khắc với những người khác trong quân đội về quyết tâm theo đuổi cuộc cải tổ của ông Tập, ngay cả khi điều này khiến ông mất đi những chỉ huy cấp cao.
“Giống như ông Cốc, ông Ngụy Phượng Hòa và Lý Thượng Phúc khó có khả năng bị tử hình sau hai năm hoãn thi hành án. Thay vào đó, bản án của họ sẽ được giảm xuống tù chung thân”, tiến sĩ Zi Yang của RSIS nhận định.
Tiến sĩ Zi cho rằng các vụ án của ông Ngụy và ông Lý chắc chắn liên quan đến số tiền tham nhũng rất lớn, có khả năng ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của Lực lượng Tên lửa và Cục Phát triển Trang bị mà họ từng lãnh đạo.
Tuy nhiên, việc áp dụng án tử hình đối với các sĩ quan cao cấp sẽ gây tổn thất lớn cho tinh thần của PLA và có thể làm mất ổn định đội ngũ sĩ quan.
“Do đó, án tử hình treo đại diện cho một giải pháp trung hòa: đủ nghiêm khắc để buộc phải tuân thủ, nhưng không đến mức gây ra những rủi ro không đáng có”, tiến sĩ Zi nhận xét.
Phát biểu tại một buổi họp báo ngày 28/5, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova nói rằng việc giảm số lượng nhân sự Mỹ đồn trú tại châu Âu sẽ là một bước đi "hợp lý, chính đáng và đáng lẽ phải làm từ lâu" hướng tới việc ổn định cái mà bà mô tả là một tình hình an ninh "mất cân bằng" do các chính sách của NATO tạo ra.
Ngược lại, bà Zakharova cảnh báo việc triển khai thêm quân đội Mỹ vào khu vực sẽ đặt họ vào trong tầm tấn công.
Bà cho biết một động thái như vậy sẽ chỉ làm gia tăng căng thẳng ở châu Âu và buộc Nga phải đáp trả bằng các "biện pháp kỹ thuật - quân sự". Bà Zakharova cáo buộc NATO đang đẩy châu lục này hướng tới một cuộc xung đột "mang tính tự sát".
Khoảng 10.000 binh sĩ Mỹ đang đồn trú tại Ba Lan, hầu hết theo hình thức luân phiên, trong khi có khoảng 80.000 quân được triển khai trên khắp châu Âu nói chung. Ba Lan có chung đường biên giới với Vùng Kaliningrad của Nga, một vùng lãnh thổ hải ngoại nằm trên Biển Baltic.
Tuần trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tiết lộ kế hoạch gửi thêm 5.000 binh sĩ tới Ba Lan, một trong những quốc gia ủng hộ Ukraine mạnh mẽ nhất trong cuộc xung đột với Nga. Thông báo này được đưa ra sau khi Lầu Năm Góc cho biết sẽ hoãn việc luân chuyển 4.000 binh sĩ, điều mà Phó Tổng thống JD Vance sau đó đã giảm nhẹ và gọi đó là một "sự chậm trễ tiêu chuẩn".
Ông Trump thường xuyên cáo buộc các thành viên NATO không chi tiêu đủ cho quốc phòng và gần đây đã thông báo rút 5.000 binh sĩ khỏi Đức trong bối cảnh tranh chấp với Berlin về cuộc chiến với Iran.
Tổng thống Nga Vladimir Putin từng tuyên bố Moscow không có ý định tấn công các thành viên NATO trừ khi chính nước Nga bị tấn công trước. Các quan chức Nga đã cáo buộc phương Tây "quân sự hóa một cách liều lĩnh" và dẫn chứng việc NATO mở rộng về phía đông là một trong những nguyên nhân gây ra cuộc xung đột tại Ukraine.
Hôm 28/5, ông Sergey Naryshkin, người đứng đầu Cơ quan Tình báo Đối ngoại Nga, nhận định rằng NATO "trên thực tế đang chuẩn bị cho một cuộc xung đột quân sự quy mô lớn ở phía đông (với Nga)".
"Trên thực tế, NATO đang đưa ra các bước chuẩn bị thực tiễn cho một cuộc xung đột vũ trang quy mô lớn ở phía đông”, ông chỉ ra tại một cuộc họp của các quan chức cấp cao chịu trách nhiệm về các vấn đề an ninh, diễn ra bên lề Diễn đàn An ninh Quốc tế lần thứ nhất do Hội đồng An ninh Nga chủ trì.
Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper ngày 2/4 chủ trì hội nghị trực tuyến với sự tham gia của đại diện hơn 40 quốc gia nhằm thảo luận các chiến lược để mở lại eo biển Hormuz. Tuyến huyết mạch dầu mỏ của thế giới này đang bị Iran phong tỏa để trả đũa Mỹ và Israel, khiến hoạt động vận tải biển qua khu vực bị đình trệ.
"Liên minh đa quốc gia sẽ huy động tổng lực các công cụ kinh tế và ngoại giao nhằm đảm bảo eo biển Hormuz được mở cửa an toàn và bền vững", bà Cooper nói.
Giới chuyên gia nhận định liên minh khó tạo ra thay đổi ngay lập tức trừ khi đạt được thỏa thuận với Iran, trong khi biện pháp quân sự còn phụ thuộc vào sự sẵn sàng của các thành viên và khả năng phối hợp với Mỹ.
Cuộc họp trực tuyến có sự góp mặt của đại diện nhiều nước châu Âu như Pháp, Hà Lan, Đức, Italy cùng các quốc gia từ châu Á và Trung Đông. Ban đầu, châu Âu tỏ ra dè dặt do lo ngại bị cuốn vào xung đột, nhưng giá dầu và khí đốt tăng mạnh đã buộc khu vực này phải thay đổi lập trường.
Liên minh do Anh dẫn dắt đặt mục tiêu khôi phục tự do hàng hải và an toàn cho tàu thương mại đi qua Hormuz. Bà Cooper cho biết liên minh đang xem xét các công cụ phù hợp, có thể là áp thêm lệnh trừng phạt kinh tế với Iran để đạt được mục tiêu này.
Italy, Hà Lan và UAE ra tuyên bố chung kêu gọi lập một "hành lang nhân đạo" để đảm bảo vận chuyển phân bón qua Hormuz, ngăn chặn một cuộc khủng hoảng lương thực. Giới hoạch định quân sự từ nhiều quốc gia cũng sẽ họp bàn sau đó để vạch ra các phương án đảm bảo an ninh cho eo biển một khi chiến sự kết thúc.
Trước thềm hội nghị, Thủ tướng Anh Keir Starmer nhấn mạnh các nước sẽ "đánh giá mọi biện pháp ngoại giao và chính trị khả thi". Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận thực tế khi lưu ý mở lại Hormuz "không dễ dàng".
Thách thức lớn nhất đến từ Iran, quốc gia đang nắm lợi thế địa lý để kiểm soát thực địa và sử dụng Hormuz để gây sức ép chiến lược. Trong thời bình, tuyến đường này vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu từ vùng Vịnh. Hiện tại, Iran chỉ cho phép một số tàu từ quốc gia "thân thiện" đi qua, chặn hoàn toàn các phương tiện liên quan đến Mỹ, Israel và đồng minh.
Theo dữ liệu từ Lloyd's List Intelligence, lưu lượng tàu qua Hormuz từ ngày 1/3 đã giảm tới 94% so với cùng kỳ năm ngoái. Tehran còn thiết lập hệ thống "trạm thu phí" để kiểm soát tàu thuyền đi qua, cho thấy nỗ lực định hình một cơ chế quản lý mới tại khu vực.
Trong khi đó, Mỹ không tham gia liên minh do Anh dẫn dắt, bởi Tổng thống Donald Trump từng kêu gọi đồng minh châu Âu triển khai tàu chiến để cùng Washington mở cửa lại Hormuz nhưng không được đáp lại.
"Đối với những quốc gia không thể tiếp cận nguồn nhiên liệu qua Hormuz, như Anh, nước đã từ chối tham gia chiến dịch Iran, tôi có gợi ý này. Thứ nhất, hãy mua dầu của Mỹ, chúng tôi có rất nhiều. Thứ hai, hãy gom chút can đảm muộn màng, đến Hormuz và tự mà lấy lại", ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 31/3.
Giới quan sát đánh giá sự vắng mặt của Mỹ làm dấy lên nghi ngờ về năng lực quân sự của liên minh, bởi Washington lâu nay vẫn là lực lượng chủ chốt trong các chiến dịch đảm bảo an ninh hàng hải. Khi lực lượng Houthi ở Yemen phong tỏa Biển Đỏ cuối năm 2023 để thể hiện sự ủng hộ Hamas trong chiến sự Gaza, Mỹ cũng là bên lập liên minh hàng hải để hộ tống tàu thương mại qua khu vực.
"Với bối cảnh hiện tại, triển vọng của liên minh do Anh dẫn dắt là rất mờ mịt, trừ khi họ đạt được một thỏa thuận nào đó với Iran về quyền tiếp cận eo biển", Ian Lesser, chuyên gia tại viện chính sách công phi đảng phái German Marshall Fund, trụ sở Mỹ, trả lời Al Jazeera.
Giải pháp quân sự gần như không khả thi, khi nội bộ liên minh chưa có sự thống nhất rõ ràng. Các nước châu Âu vẫn thận trọng với việc triển khai lực lượng quân sự, gây hoài nghi về khả năng biến cam kết thành hành động cụ thể.
Cựu cao ủy phụ trách đối ngoại của Liên minh châu Âu Cathy Ashton mô tả hội nghị của bà Cooper giống một "nỗ lực thăm dò" hơn là chương trình hành động thực tế.
"Nội dung thảo luận sẽ không tập trung vào những việc như 'hãy tập hợp hải quân lại, rồi lên đường thực hiện một chiến dịch quân sự nào đó'", bà Ashton bình luận. "Nhưng điều đó không đồng nghĩa sẽ không có các cuộc đối thoại về hành động quân sự".
Ông Lesser cho rằng mở cửa lại eo biển bằng vũ lực đòi hỏi Mỹ và châu Âu phải hợp tác chặt chẽ với nhau, trong khi Washington đang chỉ trích đồng minh và dọa rút khỏi NATO.
"Tuy nhiên, liên minh sẽ có vị thế tốt để đảm bảo an ninh cho các tuyến hàng hải thương mại sau khi các hoạt động thù địch chấm dứt", ông Lesser bổ sung. "Lý tưởng nhất là liên minh không phải thay thế, mà hoạt động song hành với Mỹ. Chính quyền ông Trump hiểu rằng họ khó nhận được sự hỗ trợ nào khác ngoài liên minh này, vì vậy Washington có thể đưa ra các cam kết để trấn an".
Edmund Fitton-Brown, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ (FDD) có trụ sở tại Mỹ, đánh giá việc xây dựng liên minh hàng hải là bước đi khôn ngoan của Thủ tướng Starmer nhằm thể hiện vai trò lãnh đạo của Anh trong nhóm quốc gia vốn thường ngần ngại sử dụng vũ lực.
"Mục đích của cuộc họp là xem xét tất cả phương án khả thi để mở cửa lại eo biển Hormuz sau khi chiến sự kết thúc. Dù vậy, mọi thứ khó có thể sớm quay lại như trước, bởi ngay cả khi Mỹ đơn phương chấm dứt các hoạt động quân sự, Iran vẫn có khả năng gây ra những xáo trộn lớn tại eo biển này", ông Fitton-Brown bình luận.
Trong thông báo đăng hôm nay, công ty dữ liệu hàng hải TankerTrackers cho biết siêu tàu chở dầu mang tên HUGE, thuộc sở hữu của Công ty Vận tải Dầu khí Quốc gia Iran (NITC), đang di chuyển qua eo biển Lombok của Indonesia và hướng tới bán đảo Riau.
HUGE đã tắt hệ thống nhận dạng tự động (AIS) kể từ ngày 20/3, khi nó rời eo biển Malacca để hướng về Iran. Tàu có mặt tại vùng biển Iran ngày 13/4, thời điểm hải quân Mỹ công bố lệnh phong tỏa các cảng của nước này, và lần gần nhất xuất hiện là ở ngoài khơi Sri Lanka cách đây hơn một tuần.
"Tàu chở dầu HUGE, chở theo 1,9 triệu thùng dầu thô với trị giá khoảng 220 triệu USD, đã vượt qua vòng phong tỏa của hải quân Mỹ và tới vùng Viễn Đông", TankerTrackers cho hay.
Giới chức Iran và Mỹ chưa bình luận về thông tin.
Truyền thông nhà nước Iran ngày 29/4 cho biết ít nhất 52 tàu nước này đã vượt qua vòng phong tỏa do Mỹ áp đặt. Trong khi đó, quân đội Mỹ tuyên bố đã buộc hơn 40 tàu hàng và tàu dầu phải chuyển hướng khi cố gắng vượt qua vòng vây.
Giới chức Mỹ khẳng định lệnh phong tỏa cảng biển đang phát huy hiệu quả, khiến Iran mất hàng tỷ USD doanh thu từ dầu mỏ. Washington tin rằng Tehran hiện không thể xuất khẩu dầu và sẽ phải lấp đầy các kho lưu trữ đến khi hết chỗ rồi ngừng sản xuất.
Tổng thống Mỹ Donald Trump Trump đầu tuần này chỉ đạo cấp dưới chuẩn bị cho lệnh phong tỏa kéo dài nhiều tháng. "Biện pháp này thật sự hiệu quả và gần như hoàn toàn không có lỗ hổng", ông nói.
Trước khi Mỹ bắt đầu lệnh phong tỏa, xuất khẩu dầu của Iran phần lớn không bị ảnh hưởng bởi xung đột, tàu chở dầu nước này vẫn có thể đi lại tự do trên eo biển Hormuz. Xuất khẩu dầu của Iran đạt trung bình khoảng 1,85 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 3, vượt mức 1,7 triệu thùng của những tháng trước đó.
