Sau gần hai năm điều tra, tòa án quân sự Trung Quốc ngày 7/5 thông báo hai cựu bộ trưởng quốc phòng Ngụy Phượng Hòa và Lý Thượng Phúc bị tuyên tử hình, hoãn thi hành án hai năm và tịch thu toàn bộ tài sản cá nhân. Theo tuyên bố chính thức, ông Ngụy bị kết tội nhận hối lộ, trong khi ông Lý vừa nhận vừa đưa hối lộ.
Án tử hình treo (tử hoãn) là quy định đặc thù chỉ tồn tại trong hệ thống pháp luật hình sự Trung Quốc. Theo Bộ luật Hình sự Trung Quốc, nếu một người bị kết án tử hình nhưng tòa án xét thấy “không bắt buộc phải thi hành án ngay lập tức”, người đó sẽ bị tuyên án tử hình kèm theo thời gian thử thách hai năm.
Trong hai năm này, phạm nhân sẽ bị giam giữ và lao động cải tạo. Nếu phạm nhân không cố ý phạm tội mới trong thời gian thử thách, bản án sẽ tự động được giảm xuống thành tù chung thân.
Đây là mức án nặng nhất với các cựu sĩ quan quân đội cấp cao kể từ khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình phát động chiến dịch chống tham nhũng vào năm 2012.
Trường hợp tướng Trung Quốc gần nhất nhận án tử hình treo là Cốc Tuấn Sơn, cựu phó chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần. Ông Cốc liên quan tới vụ án tham nhũng hơn 600 triệu nhân dân tệ (khoảng 98 triệu USD) và bị tuyên án vào năm 2015. Ông được cho là đang thụ án tù chung thân trong một nhà tù quân đội.
Vụ án của Cốc Tuấn Sơn đã châm ngòi cho làn sóng điều tra tham nhũng quy mô lớn trong quân đội Trung Quốc (PLA), dẫn đến sự sụp đổ của các cựu phó chủ tịch Quân ủy Trung ương Quách Bá Hùng và Từ Tài Hậu. Năm 2017, tổng tham mưu trưởng PLA Phòng Phong Huy cũng bị cách chức.
Ông Từ qua đời trong khi chờ tuyên án, trong khi ông Quách và ông Phòng nhận án chung thân thay vì hình phạt nặng hơn là tử hình treo.
“Bản án tử hình treo đóng vai trò như sự răn đe mạnh mẽ đối với các hành vi tham nhũng và sai phạm công vụ khác”, tiến sĩ Zi Yang, nghiên cứu viên tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) thuộc Đại học Công nghệ Nanyang (NTU) ở Singapore, nói.
Ông Ngụy giữ chức bộ trưởng quốc phòng từ năm 2018 đến 2023. Ông Lý là người kế nhiệm và giữ chức vụ này trong bảy tháng trước khi bị cách chức đột ngột. Tại Trung Quốc, Bộ trưởng Quốc phòng chủ yếu đảm nhận vai trò đối ngoại quân sự và hợp tác quốc phòng đa phương, còn cơ quan ra quyết định cao nhất là Quân ủy Trung ương do ông Tập làm Chủ tịch.
Hãng thông tấn Xinhua không cho biết chi tiết về các cáo buộc chống lại ông Ngụy và ông Lý, cũng như không nói rõ họ đã nhận tội như thế nào. Khi đảng Cộng sản Trung Quốc công bố quyết định khai trừ hai người này vào năm 2024, họ nói rằng sai phạm của ông Ngụy và ông Lý là “cực kỳ nghiêm trọng, tác động cực kỳ xấu và thiệt hại đặc biệt to lớn”.
Đây là hai trong số hàng chục sĩ quan cấp tướng đã bị điều tra, cách chức và kết án trong ba năm qua, khi ông Tập ngày càng chú trọng vào nỗ lực bài trừ nạn tham nhũng trong lực lượng vũ trang Trung Quốc.
Hồi tháng 1, cấp phó hàng đầu của ông Tập trong Quân ủy Trung ương là tướng Trương Hựu Hiệp, cùng một ủy viên khác là tướng Lưu Chấn Lập bị điều tra với cáo buộc sai phạm. Điều này khiến Quân ủy Trung ương Trung Quốc, vốn có 6 thành viên khi bắt đầu nhiệm kỳ hiện tại vào năm 2022, giờ chỉ còn ông Tập và Phó chủ tịch Trương Thăng Dân.
Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington ước tính khoảng 100 sĩ quan quân đội cấp cao Trung Quốc đã bị cách chức hoặc không xuất hiện trước công chúng trong thời gian dài, cho thấy họ đang bị điều tra.
Truyền thông nhà nước Trung Quốc đưa tin trong cuộc họp tháng trước, ông Tập đã chỉ thị rằng chiến dịch chống tham nhũng sẽ tiếp tục.
Điểm chung giữa ông Lý và ông Ngụy là đều từng giữ chức vụ cao trong Lực lượng Tên lửa, vốn được thành lập trong nỗ lực hiện đại hóa quân đội Trung Quốc. Tiền thân của Lực lượng Tên lửa Trung Quốc là Binh chủng Pháo binh số 2, đơn vị mà ông Ngụy Phượng Hòa từng giữ chức tư lệnh.
Ông Lý Thượng Phúc cũng đã dành phần lớn sự nghiệp của mình trong cơ quan mua sắm vũ khí trang bị và Lực lượng Tên lửa. Lực lượng này chịu trách nhiệm vận hành kho vũ khí tấn công tầm xa và răn đe chiến lược của Trung Quốc, được trang bị các khí tài hiện đại và uy lực nhất của nước này.
Chris Buckley, nhà báo chuyên về Trung Quốc của NY Times, cho rằng các bản án dành cho ông Ngụy và ông Lý sẽ là lời cảnh cáo nghiêm khắc với những người khác trong quân đội về quyết tâm theo đuổi cuộc cải tổ của ông Tập, ngay cả khi điều này khiến ông mất đi những chỉ huy cấp cao.
“Giống như ông Cốc, ông Ngụy Phượng Hòa và Lý Thượng Phúc khó có khả năng bị tử hình sau hai năm hoãn thi hành án. Thay vào đó, bản án của họ sẽ được giảm xuống tù chung thân”, tiến sĩ Zi Yang của RSIS nhận định.
Tiến sĩ Zi cho rằng các vụ án của ông Ngụy và ông Lý chắc chắn liên quan đến số tiền tham nhũng rất lớn, có khả năng ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của Lực lượng Tên lửa và Cục Phát triển Trang bị mà họ từng lãnh đạo.
Tuy nhiên, việc áp dụng án tử hình đối với các sĩ quan cao cấp sẽ gây tổn thất lớn cho tinh thần của PLA và có thể làm mất ổn định đội ngũ sĩ quan.
“Do đó, án tử hình treo đại diện cho một giải pháp trung hòa: đủ nghiêm khắc để buộc phải tuân thủ, nhưng không đến mức gây ra những rủi ro không đáng có”, tiến sĩ Zi nhận xét.
Vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải về chiến dịch phức tạp nhằm giải cứu tổ lái chiếc tiêm kích F-15E Strike Eagle của Không quân Mỹ bị rơi trên lãnh thổ Iran vào tháng 4 năm nay cũng như những nguyên nhân dẫn tới sự cố đó.
Giờ đây, truyền thông Mỹ đã đưa tin về lời kể được cho là của phi công F-15E liên quan tới vụ việc. Người này mô tả việc nhìn thấy một bầy UAV trên bầu trời có hình dạng giống “con sứa”, chỉ ít phút trước khi họ phải phóng ghế thoát hiểm khỏi chiếc máy bay gặp nạn.
Theo truyền thông Mỹ, phi công kể lại rằng anh nhìn thấy “nhiều UAV của Iran lơ lửng trên không, di chuyển như một thể thống nhất, theo đội hình giống một con sứa”.
Theo báo cáo, trong cuộc trao đổi sau sự cố, phi công F-15E đã nói với các quan chức tình báo rằng anh nhìn thấy: “Nhiều UAV liên kết với nhau và di chuyển như một thể thống nhất, với các UAV nhỏ hơn nằm bên dưới những UAV lớn hơn giống như những cái chân. Thứ gì đó đúng kiểu người ngoài hành tinh".
Một nguồn tin khác nói với CNN rằng phi công này còn mô tả cảnh tượng như một “bãi mìn UAV” trên không.
Tuy nhiên, ngay cả khi những lời kể này là chính xác, cũng không thể khẳng định phi công thực sự nhìn thấy đúng những gì anh mô tả.
Thời điểm đó là giai đoạn căng thẳng tột độ, và phi công sau đó được xác định bị chấn động não. Theo CNN, ngay cả các quan chức tình báo Mỹ tham gia thẩm vấn cũng bất đồng về cách diễn giải những gì phi công mô tả cũng như mức độ chính xác trong lời kể của anh.
Về vụ F-15E bị rơi trên lãnh thổ Iran, nguyên nhân chính xác hiện vẫn chưa được công bố.
Trước đó, NBC News dẫn lời ba quan chức giấu tên cho biết chiếc tiêm kích này “nhiều khả năng đã bị trúng một tên lửa vác vai”, và cuộc tấn công có thể được hỗ trợ bởi một hệ thống radar cảnh giới tầm xa có khả năng phát hiện máy bay tàng hình của Iran,
Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng được cho là đã nói rằng phía Iran sử dụng tên lửa vác vai và “họ đã gặp may”.
Trong khi phi công được giải cứu chỉ sau vài giờ, sĩ quan điều khiển vũ khí phải ẩn náu trong một khe đá khi cả lực lượng cứu hộ Mỹ lẫn quân Iran ráo riết tìm kiếm.
Người này chỉ được giải cứu khoảng 50 giờ sau khi phóng ghế thoát hiểm, trong một chiến dịch có sự tham gia của hàng trăm binh sĩ, hàng chục máy bay cùng các hoạt động nghi binh diễn ra tại nhiều khu vực khác nhau trên lãnh thổ Iran.
Chiến dịch cũng khiến Mỹ mất thêm một máy bay cường kích A-10 trên không, cùng 2 máy bay vận tải đặc nhiệm MC-130J Commando II và một số trực thăng đặc nhiệm H-6 Little Bird bị phá hủy trên mặt đất.
Những giả thuyết
Cách diễn giải kịch tính nhất là bầy UAV này đã trực tiếp góp phần vào việc bắn hạ chiếc F-15, dù chỉ là vô tình. Khả năng đó không thể hoàn toàn bị loại trừ, nhưng hiện không có bằng chứng công khai nào chứng minh điều đó.
Đáng chú ý là đội hình UAV được mô tả như một “bãi mìn”, tức thứ mà chiếc F-15 có thể vô tình lao vào.
Điều này đặt ra một giả thuyết thú vị. Có thể Iran đã triển khai một dạng “màn chắn UAV” dọc theo tuyến đường bay đã biết trước hoặc quanh các mục tiêu quan trọng. Trong trường hợp đó, máy bay có thể bị phá hủy nếu va chạm với UAV, nếu UAV tự kích nổ ở cự ly gần hoặc nếu chúng được nối với nhau bằng dây cáp và máy bay đâm phải.
Ý tưởng này phần nào phù hợp với mô tả của phi công mà không cần tới khả năng tác chiến bầy đàn quá phức tạp. Đó có thể được xem là một phiên bản hiện đại của khinh khí cầu chắn phòng không, linh hoạt hơn và có thể triển khai nhanh chóng khi cần thiết.
Ngoài ra, Iran từ lâu đã nổi tiếng với những chiến thuật và ý tưởng vũ khí khác biệt, nên giả thuyết này không hoàn toàn phi lý, dù vẫn chỉ là suy đoán.
Nếu phi công thực sự nhìn thấy một nhóm UAV “giống sứa” có khả năng tác chiến bầy đàn thực sự, điều đó sẽ cho thấy Iran sở hữu một năng lực chưa từng được biết đến trước đây. Tuy nhiên, xét về mặt công nghệ, đây hoàn toàn là điều khả thi.
Trong lĩnh vực quân sự, “bầy đàn” là nhóm phương tiện hoặc đạn dẫn đường được kết nối với nhau qua đường truyền dữ liệu và phối hợp hành động nhằm tối đa hóa hiệu quả tác chiến chung.
Điểm quan trọng nằm ở khả năng tính toán, mức độ tự động hóa và hệ thống liên lạc hỗ trợ. Các bầy UAV có thể chỉ sở hữu năng lực phối hợp cơ bản hoặc đạt tới trình độ rất tiên tiến với trí tuệ nhân tạo cho phép ra quyết định động theo thời gian thực.
Điều này khác với việc đơn thuần phóng nhiều UAV cùng lúc nhưng không có khả năng hợp tác thực sự. CNN dẫn lời 2 nguồn tin cho biết: “Các báo cáo ban đầu cho thấy có khả năng đội hình UAV này bằng cách nào đó đã giúp Iran bắn hạ chiếc máy bay Mỹ".
Nếu điều đó đúng, sẽ xuất hiện hàng loạt câu hỏi về tính năng kỹ thuật của các UAV, độ cao hoạt động của chúng cũng như độ cao bay của chiếc Strike Eagle tại thời điểm xảy ra sự cố.
Các bầy UAV không chỉ dùng để áp đảo đối phương mà còn có thể phối hợp trinh sát trên diện rộng hoặc tạo thành một hệ thống tác chiến tổng hợp có hiệu quả lớn hơn nhiều so với từng phương tiện riêng lẻ.
Hiện nay, năng lực tác chiến bầy đàn đã trở thành một trong những xu hướng quan trọng nhất trong phát triển UAV quân sự hiện đại.
Ở một khía cạnh khác, Iran từng trình diễn loại tên lửa phòng không “lảng vảng”, một dạng vũ khí pha trộn giữa UAV cảm tử và tên lửa phòng không truyền thống.
Hiện chưa có dấu hiệu cho thấy Iran sử dụng các loại vũ khí này theo mô hình bầy đàn, nhưng rõ ràng việc vận hành chúng theo nhóm lớn sẽ giúp tăng đáng kể xác suất hạ mục tiêu.
Cho đến nay, cảnh tượng được cho là bầy UAV hình “con sứa” vẫn là một chi tiết gây tò mò nhưng chưa được kiểm chứng trong một câu chuyện lớn hơn nhiều, mà nhiều tình tiết quan trọng vẫn chưa được hé lộ.
Lebanon đã bị kéo vào xung đột Mỹ - Israel với Iran vào đầu tháng 3, sau khi lực lượng Hezbollah (đóng tại Lebanon, được Iran hậu thuẫn) tiến hành tấn công Israel để ủng hộ Tehran, dẫn đến các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon.
Hôm 16-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố Lebanon và Israel đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn 10 ngày. Đại sứ hai nước này cũng đã gặp nhau tại Washington vào tuần trước, đánh dấu cuộc gặp song phương đầu tiên giữa hai chính phủ trong hơn 40 năm.
Theo Đài CNN, ngày 20-4, Tổng thống Lebanon Joseph Aoun cho biết các cuộc đàm phán hòa bình giữa nước này và Israel nên tách biệt khỏi mọi cuộc thảo luận nhằm giải quyết xung đột Mỹ - Israel với Iran.
"Các cuộc đàm phán sắp tới tách biệt với bất kỳ cuộc đàm phán nào khác, bởi Lebanon chỉ có hai lựa chọn: hoặc tiếp tục chiến tranh và nhận lấy hậu quả về nhân đạo, xã hội, kinh tế và chủ quyền, hoặc đàm phán để chấm dứt cuộc chiến này và đạt được sự ổn định bền vững", ông viết trên mạng xã hội X.
Ông nhấn mạnh mục tiêu của đàm phán là "chấm dứt các hành động thù địch, kết thúc sự chiếm đóng của Israel ở miền nam Lebanon, và triển khai quân đội tới biên giới phía nam được quốc tế công nhận".
Chính phủ của ông Aoun cũng cam kết giải giáp lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn.
Tổng thống Joseph Aoun cũng cho biết ông đã bổ nhiệm ông Simon Karam - cựu đại sứ tại Mỹ - dẫn đầu các cuộc đàm phán song phương với Israel, theo tờ New York Times.
Theo ông, Tổng thống Trump đã "can thiệp với Israel để đạt được ngừng bắn và chuẩn bị khởi động tiến trình đàm phán".
Các nguồn tin của Đài CNN cho biết đàm phán Lebanon - Israel có thể tiếp diễn trong tuần này, song chưa có thời gian cụ thể. Giai đoạn đầu sẽ diễn ra giữa các đại sứ hai nước, sau đó là phái đoàn do ông Simon Karam dẫn đầu.
Lời kêu gọi đàm phán trực tiếp với Israel của ông Aoun đã vấp phải chỉ trích từ lực lượng Hezbollah, nhưng ông bác bỏ những phản đối này.
"Tôi đã chọn con đường đàm phán và hy vọng chúng ta có thể cứu lấy Lebanon", ông Aoun chia sẻ.
Iran đã gắn yêu cầu Israel ngừng tấn công vào Lebanon như điều kiện cho lệnh ngừng bắn hai tuần đã đạt được với Mỹ.
Tuần trước, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf nói với các nhà trung gian Pakistan rằng Lebanon phải được đưa vào nếu muốn đàm phán một thỏa thuận ngừng bắn toàn diện giữa Tehran và Washington.
Trong khi đó Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu khẳng định nước này sẽ không rút quân khỏi các vị trí ở miền nam Lebanon trong 10 ngày ngừng bắn.
Theo Hãng tin Reuters ngày 20-4, ông Ali Hassan Khalil - trợ lý cấp cao của Chủ tịch Quốc hội Lebanon - cáo buộc kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, Israel đã tàn phá ở 39 làng mạc ở miền nam Lebanon.
Về phần mình, quân đội Israel tuyên bố đang hành động nhắm vào hạ tầng của lực lượng Hezbollah ở Lebanon.
"Chúng tôi không muốn xảy ra xung đột. Hiện lệnh ngừng bắn vẫn được duy trì, nhưng chúng tôi sẽ theo dõi sát sao", Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth nói trong cuộc họp báo ở Lầu Năm Góc ngày 5/5.
Theo ông Hegseth, chiến dịch dẫn đường tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz chỉ tạm thời và mang tính phòng vệ.
"Chúng tôi không thể để Iran chặn các quốc gia vô tội và hàng hóa của những quốc gia đó khỏi tuyến đường biển quốc tế. Nếu tấn công quân đội Mỹ hoặc tàu thương mại vô tội, Iran sẽ phải đối mặt hỏa lực áp đảo và tàn khốc của Mỹ", người đứng đầu Lầu Năm Góc cho hay.
Tại cuộc họp báo, tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, cho biết kể từ khi lệnh ngừng bắn được công bố ngày 8/4, Iran đã nhắm hỏa lực vào tàu thương mại 9 lần và bắt 2 tàu container, đồng thời tấn công lực lượng Mỹ hơn 10 lần.
"Tuy nhiên, các hành động này vẫn chưa vượt ngưỡng để tái khởi động các chiến dịch quân sự quy mô lớn", ông Caine nói.
Cả tướng Caine và Bộ trưởng Hegseth đều hạ thấp mức độ nghiêm trọng của những hành động quân sự mới nhất từ Iran, mô tả đó là "hỏa lực quấy rối ở mức thấp".
Dù vậy, ông Caine nhấn mạnh lực lượng Mỹ sẵn sàng nối lại các chiến dịch tác chiến quy mô lớn chống lại Iran nếu được lệnh. "Không đối thủ nào được nhầm lẫn sự kiềm chế hiện tại của chúng tôi là thiếu quyết tâm", tướng Caine cho hay.
Mỹ hôm 4/5 điều các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường đi qua eo biển Hormuz và hỗ trợ hai tàu treo cờ Mỹ rời khỏi đây nhằm phá vỡ thế kìm kẹp của Iran. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho rằng chiến dịch của Mỹ vi phạm lệnh ngừng bắn và đáp trả bằng cách phóng tên lửa hành trình, máy bay không người lái (UAV) và sử dụng xuồng cao tốc tấn công tàu thuyền đi qua Hormuz.
IRGC còn tập kích Fujairah, trung tâm dầu mỏ quan trọng của Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), nơi nằm ngoài Hormuz và được Abu Dhabi sử dụng như một kênh xuất khẩu dầu thay thế nhằm đối phó tình trạng tắc nghẽn tại eo biển.
Đáp lại những hành động từ phía Iran, Mỹ nói rằng họ đánh chìm 6 xuồng cao tốc của Iran, nhưng Tehran bác bỏ thông tin này.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf cho rằng các hành động "vi phạm lệnh ngừng bắn" của Mỹ và đồng minh đã đe dọa hoạt động hàng hải qua eo biển. "Chúng tôi hiểu rằng việc kéo dài tình thế hiện tại là điều quá sức chịu đựng với Mỹ, dù Iran thậm chí còn chưa thực sự ra tay", ông đăng trên mạng xã hội.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đánh giá các diễn biến ngày 4/5 cho thấy không có giải pháp quân sự cho một cuộc khủng hoảng, đồng thời cảnh báo Mỹ và UAE không nên để "bị kéo trở lại vũng lầy".
Trong một tháng qua, dù tình hình trở nên yên ắng, việc Iran siết chặt eo biển cùng Mỹ phong tỏa các cảng của nước này đã khiến thị trường toàn cầu thiếu hụt hàng triệu thùng dầu, đẩy giá nhiên liệu tăng cao.
