Trước thực tế này, nhà trường phải thay đổi dạy học thế nào và cần trang bị năng lực gì cho người học, ngay từ tiểu học?
Chị Phương Anh, có con học tiểu học ở P.An Phú Đông, TP.HCM, giúp con dò bài kiểm tra cuối năm học. Cầm một xấp đề cương các môn của các con, chị chưa nói con đọc thuộc ngay mà nêu câu hỏi. "Vì sao con phải học bảng cửu chương? Ví dụ ở phép nhân 3x9=27, có thể diễn giải bằng phép cộng được không?", chị hỏi bé lớp 3. Tới phần ôn tập viết sáng tạo, chị nói con lập sơ đồ tư duy bố cục để với bất cứ đề bài nào con cũng có thể triển khai. "Sợ nhất là trẻ cầm đề cương bài văn mẫu về học thuộc ra rả, nhưng đến khi ra một đề bài khác, các con "bế tắc", người mẹ cho hay.
Chị chia sẻ thêm: "Khi học hiểu, học sinh (HS) có khả năng tìm tòi, ứng biến trước các tình huống. Ví dụ khi con hiểu về phép cộng, phép nhân, hiểu bản chất về diện tích, chu vi, con sẽ thấy việc học toán thật thú vị chứ không phải chỉ ra rả học thuộc làu làu công thức nhưng không hiểu ý nghĩa bài toán mình vừa làm được".
Thầy Nguyễn Tấn Sang, giáo viên (GV) Trường tiểu học Nguyễn Văn Trân, xã Hưng Long, TP.HCM, khẳng định điều quan trọng ở bậc tiểu học không phải là nhồi nhét trước kiến thức của cấp THCS, THPT mà là trang bị cho các em bộ công cụ về phương pháp tư duy, khả năng tự học và kỹ năng giải quyết vấn đề. Cách làm của thầy Sang là giúp HS hiểu bản chất vấn đề thay vì ghi nhớ máy móc. Điều này được tiến hành trong các tiết học, hoạt động trải nghiệm, thảo luận nhóm, trò chơi học tập, đặt câu hỏi mở để HS suy nghĩ, tìm nhiều cách giải quyết khác nhau.
"Ví dụ trong môn toán lớp 2, thay vì chỉ yêu cầu HS thực hiện phép tính, tôi đưa ra các tình huống là các bài toán gần gũi trong cuộc sống để HS phân tích, lựa chọn cách giải phù hợp. Trong môn tiếng Việt, các em được khuyến khích bày tỏ suy nghĩ cá nhân, liên hệ thực tế và sáng tạo trong cách diễn đạt. Các môn học khác cũng tăng cường hoạt động quan sát, khám phá, trải nghiệm để HS tự tìm ra kiến thức dưới sự hướng dẫn của GV", thầy Sang cho hay.
Tại Trường tiểu học Nguyễn Trường Tộ, P.Xóm Chiếu, TP.HCM, các em HS được khuyến khích đặt các câu hỏi cho GV. Thầy Phan Anh Tuấn, Hiệu trưởng nhà trường, nêu ví dụ trong môn toán, thay vì chỉ dạy công thức, thầy cô tạo các tình huống gần gũi với cuộc sống để HS tìm cách giải quyết và lý giải vì sao chọn cách làm đó. Trong môn tiếng Việt, GV không chỉ dừng lại ở việc giúp HS đọc đúng, hiểu nội dung văn bản mà còn chú trọng phát triển năng lực đọc hiểu, bày tỏ quan điểm cá nhân và liên hệ thực tiễn.
"Chẳng hạn, khi học một bài đọc có nội dung về lòng trung thực, thay vì chỉ hỏi HS nhân vật trong bài đã làm gì, chúng tôi hỏi mở như "Nếu em ở trong tình huống đó, em sẽ lựa chọn như thế nào?"; "Em có đồng tình với cách xử lý của nhân vật không? Vì sao?". Hay sau khi đọc một câu chuyện về bảo vệ môi trường, HS không chỉ trả lời câu hỏi trong sách giáo khoa mà còn được liên hệ với thực tế ở trường, ở khu dân cư của mình, đề xuất những việc làm cụ thể để giảm rác thải nhựa, giữ gìn vệ sinh chung… Mỗi HS có thể đưa ra một góc nhìn khác nhau và các em được khuyến khích giải thích, bảo vệ ý kiến của mình bằng những lý lẽ phù hợp", thầy Tuấn cho biết.
"Bản thân tôi cho rằng điều quan trọng nhất ở tiểu học không phải là dạy các em biết thật nhiều kiến thức, mà là hình thành cho các em khả năng đặt câu hỏi, biết tìm tòi, biết hợp tác và có tư duy độc lập. Khi có được những năng lực nền tảng đó, HS sẽ thích ứng tốt với các kỳ thi theo định hướng phát triển năng lực cũng như với một xã hội luôn thay đổi từng ngày", thầy Tuấn nói thêm.
Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (gọi tắt là Chương trình mới) đã áp dụng 6 năm học qua và cho thấy những thay đổi trong cách tiếp cận, trang bị kiến thức, hình thành năng lực phẩm chất cho HS, như năng lực tự chủ - tự học; giao tiếp - hợp tác; năng lực giải quyết vấn đề - sáng tạo. Song, thực tế cho thấy, để đổi mới không nằm ở khẩu hiệu, trước tiên GV phải là người không đi theo lối mòn an toàn.
Cô Nguyễn Yến Nhi, GV chủ nhiệm lớp 5, Trường tiểu học Thuận Kiều, P.Đông Hưng Thuận, TP.HCM, nêu so sánh với chương trình cũ - cô đọc - trò chép; còn chương trình mới, với mô hình lớp học đảo ngược, HS được giao nhiệm vụ tự đọc, tự tìm hiểu thông tin trước, sau đó lên lớp GV và HS cùng thảo luận.
"HS có thể trình bày nhiều cách giải bài toán, miễn ra đáp án đúng. Chúng tôi cũng dạy nhiều bài toán thực tế cho HS, như bài toán vận tốc, thời gian, cho HS tính thời gian di chuyển đến trường. Hay khi học về tỷ số phần trăm, GV nêu đề bài về các chương trình trình khuyến mại, giảm giá 10-20% của mặt hàng trong siêu thị. Còn với phần viết văn sáng tạo, các em được thoải mái đặt câu, phát triển vốn từ, trình bày ý kiến… miễn tuân thủ bố cục, bám sát chủ đề", cô Nhi nói.
Tuy nhiên, theo cô Nhi, không phải lúc nào HS cũng dám bày tỏ ý kiến khác biệt số đông, vẫn còn nhiều HS muốn "an toàn" nên viết những bài tập làm văn rập khuôn, đọc "na ná" nhau. Do đó, cô Nhi bày tỏ để xóa "học vẹt", khuyến khích khác biệt, thì chính GV cũng phải là người đổi mới và khuyến khích các em dám suy nghĩ, dám sai, dám phản biện.
Thầy Trần Thái, Hiệu trưởng, GV ngữ văn Trường tiểu học và trung học Athena Đà Lạt, P.Xuân Hương - Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, cho hay những năm gần đây, chúng ta nói rất nhiều về đổi mới chương trình, sách giáo khoa và đổi mới kiểm tra đánh giá. Nhìn từ đề thi ngữ văn tốt nghiệp THPT 2026, điều thầy Thái quan tâm là chất lượng của đội ngũ GV, họ đã nâng tầm ra sao để giúp HS không chỉ thích ứng với những đề thi đánh giá năng lực, mà còn thích ứng với cuộc sống nhiều biến động.
"Nếu muốn HS có khả năng tư duy độc lập, GV phải là người có tư duy độc lập. Nếu muốn HS có góc nhìn rộng mở, GV phải là người có góc nhìn rộng mở. Nếu muốn HS học tập suốt đời, GV trước hết phải là những người học tập suốt đời. Một đề thi có thể thay đổi cách đánh giá HS. Nhưng chỉ có những người thầy không ngừng học hỏi và phát triển mới có thể thay đổi chất lượng của cả một nền giáo dục", thầy Thái nói.
Tin Gốc: Thanh Niên
