Mohammad Mokhber, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, ngày 8/5 ví eo biển Hormuz như “bom nguyên tử”, nhấn mạnh tuyến hàng hải huyết mạch này cho phép Tehran “có thể tác động đến kinh tế toàn cầu chỉ bằng một quyết định duy nhất”.
Eo biển Hormuz là tiêu điểm trong xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran. Trong thời bình, đây là tuyến đường biển vận chuyển 20% nguồn cung dầu thế giới đến từ vùng Vịnh, các tàu thương mại được tự do đi qua theo quy định của luật pháp quốc tế.
Kể từ khi chiến sự nổ ra, Iran đã phong tỏa eo biển Hormuz, chỉ cho phép tàu của quốc gia “thân thiện” đi qua, với lý do đảm bảo an ninh. Bất chấp áp lực từ chiến dịch phong tỏa của Washington, Tehran gần như vẫn khóa chặt khu vực và sẵn sàng hành động quyết liệt nhằm duy trì quyền kiểm soát vùng biển này.
Trong vòng 6 tuần xung đột, quân đội Mỹ đã phá hủy phần lớn chiến hạm chủ lực của đối phương, khiến hải quân Iran mất năng lực tác chiến trên biển. Tổng thống Donald Trump và nhiều quan chức hàng đầu của Mỹ cũng nhiều lần khẳng định hải quân Iran “đã bị xóa sổ”.
Tuy nhiên, giới chuyên gia quân sự phương Tây chỉ ra rằng nòng cốt trong chiến lược phong tỏa Hormuz của Iran hiện nay là hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).
Lực lượng này không sở hữu những tàu chiến cỡ lớn, mà tập trung vào khí tài giá rẻ và phi truyền thống như máy bay không người lái (UAV), thủy lôi cùng lượng lớn tàu, xuồng cao tốc được ví như “hạm đội muỗi”. Đây là những khí tài có khả năng cơ động rất cao, trang bị nhiều loại vũ khí và khó bị phát hiện hơn so với tàu hải quân truyền thống.
Quân đội Mỹ tuyên bố đã đánh chìm một nửa số xuồng cao tốc của Iran, song không nêu con số cụ thể, trong khi các chuyên gia nhận định IRGC còn sở hữu hàng trăm đến hàng nghìn phương tiện như vậy. Nỗ lực xác minh con số cụ thể rất khó khăn, do không thể phát hiện những chiếc xuồng này trên ảnh vệ tinh và chúng cũng có nhiều khu vực ẩn náu.
“Đây vẫn là lực lượng có khả năng gây rối và uy hiếp eo biển Hormuz. Chúng ta sẽ không bao giờ biết được Iran định làm gì và ý định của họ thế nào”, đô đốc về hưu Gary Roughead, từng là chỉ huy tác chiến của hải quân Mỹ, nhận xét.
Mỹ sở hữu ưu thế về số lượng khí tài và trình độ công nghệ, cũng là siêu cường hàng đầu thế giới trong tác chiến hàng hải, khiến đối đầu với họ bằng phương thức truyền thống là không khả thi. Do đó, “hạm đội muỗi” của Iran được phát triển cho lối đánh du kích trên biển, tận dụng lợi thế địa hình khi không có tuyến đường thay thế nào cho các tàu đang kẹt bên trong và ngoài eo biển Hormuz.
Xuồng cao tốc Iran có thể đạt tốc độ 150-180 km/h, mang được nhiều loại vũ khí, trong đó có tên lửa hành trình diệt hạm. Lực lượng này có thể triển khai từ nhiều hướng, đồng loạt phóng tên lửa để gây khó khăn cho nỗ lực đánh chặn của đối phương.
Hỏa lực của một nhóm xuồng cao tốc thường tương đương hoặc nhiều hơn tàu mặt nước truyền thống, nhưng khả năng phân tán cao khiến chúng khó bị tấn công và vô hiệu hóa hơn nhiều.
“Số lượng chiến hạm cần để bảo vệ hoạt động vận tải trong khu vực sẽ là rất lớn và tiêu tốn nguồn lực khổng lồ”, Sidharth Kaushal, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), nêu quan điểm.
Iran hồi năm 2015 tổ chức diễn tập tấn công mục tiêu giả định, mô phỏng tàu sân bay lớp Nimitz của Mỹ bằng xuồng cao tốc. Động thái được đánh giá là nhằm chuẩn bị cho xung đột trên biển với Mỹ trong tương lai, với kịch bản phong tỏa eo biển Hormuz.
Các xuồng cao tốc cùng phương tiện mặt nước không người lái (USV) của Iran được đánh giá là tương đối kín đáo. Chúng không cao hơn đáng kể so với mặt nước, khiến radar cảnh giới trên chiến hạm chỉ phát hiện được ở khoảng cách tương đối gần.
“Hải quân IRGC còn dùng phương tiện ngụy trang thành tàu dân sự trong các hoạt động bí mật, như rải thủy lôi, gây thêm phức tạp cho nỗ lực theo dõi. Chiến thuật này nhằm bào mòn đối phương, thay vì hướng tới hoặc giành chiến thắng trong một trận đánh mang tính quyết định trên biển”, các chuyên gia tại Viện Hudson, có trụ sở tại Mỹ, cho biết trong báo cáo công bố gần đây.
Giới chuyên gia Mỹ cho rằng Iran thiết kế và chế tạo các phương tiện thuộc “hạm đội muỗi” với chi phí ở mức phải chăng, tránh được lệnh trừng phạt và dễ thay thế trong xung đột.
“Cách tiếp cận này giúp họ có thể tấn công tàu nước khác với chi phí tương đối thấp, trong khi vẫn uy hiếp khí tài và phương tiện giá trị cao của đối phương, khiến nền kinh tế hàng hải toàn cầu đối mặt rủi ro”, báo cáo của Viện Hudson có đoạn.
Theo chiến lược tác chiến hàng hải nhiều lớp, Iran còn bố trí loạt bệ phóng tên lửa diệt hạm ở vùng đồi núi dài hàng trăm km dọc bờ biển phía nam. Các trận địa tên lửa đều có tính di động cao, khiến đối phương khó phá hủy được chúng.
CNN hồi đầu tháng 4 dẫn các nguồn tin am hiểu tình hình tiết lộ đánh giá tình báo của Mỹ cho thấy Iran vẫn duy trì năng lực tiến công đáng kể. Lượng lớn tên lửa hành trình chống hạm của Iran vẫn còn nguyên vẹn, phù hợp với thực tế là Mỹ không tập trung tấn công khí tài phòng thủ bờ biển.
“Hạm đội xuồng cao tốc Iran khiến đối phương không thể chắc chắn rằng vành đai phòng thủ là kín tuyệt đối. Khi kết hợp với lực lượng tên lửa bờ, IRGC sẽ tạo ra vấn đề đáng kể với quân đội Mỹ”, Nick Childs, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), cho biết.
Childs nhận định các vụ tập kích gây thiệt hại cho tàu hàng gần đây thường do tên lửa và UAV Iran. Tuy nhiên, điều gây lo ngại nhất vẫn là thủy lôi và xuồng tốc độ cao.
“Iran không cần gây ra nhiều thiệt hại, mà chỉ cần đủ để các hãng bảo hiểm và chủ tàu không muốn mạo hiểm cho phương tiện đi qua eo biển Hormuz”, Kaushal kết luận.
"Sẽ không khôn ngoan chút nào nếu trao quyền cho Nga bổ nhiệm nhà đàm phán đại diện cho chính chúng ta", Cao ủy phụ trách chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu (EU) Kaja Kallas nói với phóng viên tại cuộc họp ngoại trưởng ở Brussels ngày 11/5.
Tổng thống Nga Vladimir Putin trước đó bày tỏ tin tưởng xung đột Ukraine "đang đi đến hồi kết" và sẵn lòng đàm phán thỏa thuận an ninh mới cho châu Âu. Lãnh đạo Nga nói rằng bản thân muốn ông Gerhard Schroeder, thủ tướng Đức giai đoạn 1998-2005, là người giúp khởi động đối thoại.
Các nhà ngoại giao EU phản đối ý tưởng, chỉ ra rằng ông Schroeder là nhà vận động hành lang cấp cao cho các công ty nhà nước Nga. "Đó là lý do Tổng thống Putin muốn cựu thủ tướng Đức đảm nhận vai trò này, để ông ấy sẽ ngồi ở cả hai phía của bàn đàm phán", bà Kallas nói.
Cựu thủ tướng Đức duy trì quan hệ thân thiết với Tổng thống Putin và chưa từng lên án chiến dịch của Nga tại Ukraine. Ông từng giữ vai trò quan trọng trong những dự án năng lượng của Nga như đường ống dẫn khí đốt Nord Stream, cũng là thành viên hội đồng quản trị của công ty dầu khí Nga Rosneft trước khi rời vị trí vào năm 2022.
Bộ trưởng phụ trách các vấn đề châu Âu của Đức Gunther Krichbaum tuyên bố ông Schroeder không thể trở thành "nhà trung gian đàm phán trung thực". "Ông ấy đang và chắc chắn đã bị ảnh hưởng lớn từ ông Putin", Bộ trưởng Krichbaum nhận định.
Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha cũng bác bỏ vai trò của ông Schroeder, nhưng cho rằng châu Âu có thể tham gia các cuộc đối thoại hỗ trợ cho nỗ lực đàm phán chấm dứt xung đột mà Mỹ dẫn dắt.
Một nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết ông Sybiha đã đề xuất các đối tác EU làm trung gian cho thỏa thuận giữa Nga và Ukraine nhằm dừng các cuộc tấn công vào sân bay của nhau. Ý tưởng của Ukraine là tập trung vào một mục tiêu khả thi, thay vì giải pháp toàn diện để chấm dứt xung đột.
Ngoại trưởng Áo Beate Meinl-Reisinger cho biết đã đến lúc EU cần tích cực tham gia hơn vào các cuộc đàm phán với Nga và đề cử một nhóm đối thoại. "Chúng ta sẽ quyết định điều đó, chứ không phải Nga", bà nói.
Theo Hãng tin Reuters, 26 nhân viên của Meta đã nộp đơn kiện lên tòa án liên bang tại thành phố Oakland, bang California (Mỹ), cáo buộc công ty sử dụng các hệ thống có hỗ trợ AI trong quá trình lựa chọn nhân sự bị cắt giảm.
Đơn kiện cáo buộc Meta sử dụng các tiêu chí như năng suất làm việc và mức độ sử dụng AI token để đánh giá nhân viên. Điều này khiến những người phải nghỉ làm vì bệnh hoặc để chăm sóc người thân gặp bất lợi.
Các nguyên đơn cho biết họ được thông báo vào tháng 5 rằng sẽ bị cho nghỉ việc từ ngày 22-7. Họ đề nghị tòa án ra lệnh tạm thời ngăn Meta hoàn tất việc sa thải trong khi vụ việc được giải quyết bằng trọng tài.
Hợp đồng lao động của Meta quy định tranh chấp giữa nhân viên và công ty phải được giải quyết thông qua trọng tài chứ không phải ra toà và mỗi nhân viên phải tự theo đuổi vụ việc của mình, thay vì cùng tham gia chu một vụ kiện.
Tuy nhiên, các nhân viên khẳng định quy định này không ngăn họ đề nghị tòa án ra lệnh tạm thời dừng đợt sa thải.
26 nguyên đơn nộp đơn kiện dưới hình thức ẩn danh. Họ tố cáo Meta vi phạm luật liên bang và luật của các bang về cấm phân biệt đối xử hoặc trả đũa người lao động là người khuyết tật, nghỉ phép vì lý do y tế hoặc mang thai.
Các nguyên đơn cũng cho rằng Meta không kiểm tra các hệ thống AI để phát hiện thiên vị, vi phạm các quy định mới được ban hành tại bang California và thành phố New York.
Đơn kiện chỉ ra rằng Meta sử dụng nhiều hệ thống nội bộ có hỗ trợ AI để chấm điểm và xếp hạng nhân viên trong danh sách bị sa thải.
Các hệ thống này gồm trợ lý AI "Metamate", một công cụ do nhân viên huấn luyện để theo dõi trao đổi và tài liệu làm việc, cùng hệ thống chấm điểm năng suất dựa trên dữ liệu như thao tác bàn phím, nội dung màn hình, email và lịch sử trình duyệt.
Người phát ngôn Meta bác bỏ các cáo buộc.
"Việc quản lý nhân sự và các quyết định về tổ chức đã và đang do con người đưa ra, không phải AI", người phát ngôn Meta khẳng định.
Đây có thể là vụ kiện đầu tiên nhằm vào một công ty lớn của Mỹ liên quan đến cáo buộc sử dụng AI trong quá trình sa thải nhân viên, theo Reuters nhận định.
Meta đã cắt giảm khoảng 10% lực lượng lao động toàn cầu trong tháng 5, tương đương gần 8.000 người.
Reuters trước đó cũng đưa tin công ty dự kiến tiếp tục cắt giảm nhân sự trong năm nay, nhưng sau đó giám đốc điều hành Mark Zuckerberg cho biết ông không kỳ vọng sẽ có thêm đợt sa thải trên toàn công ty trong năm nữa.
Theo Hãng tin Reuters, tối 6-5 theo giờ Mỹ, Tổng thống Donald Trump dự đoán cuộc chiến với Iran sẽ sớm kết thúc, trong bối cảnh ông đang tìm kiếm một thỏa thuận nhằm chấm dứt thế bế tắc liên quan đến eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân của Tehran.
"Khi các vị nhìn vào những gì đang diễn ra, sẽ thấy chúng tôi làm điều đó vì một lý do rất quan trọng: Chúng tôi không thể cho phép họ sở hữu vũ khí hạt nhân. Vì vậy, tôi nghĩ phần lớn mọi người đều hiểu điều đó. Họ hiểu rằng những gì chúng tôi đang làm là đúng đắn và mọi chuyện sẽ kết thúc nhanh chóng" - ông Trump phát biểu trong cuộc vận động cho ông Burt Jones (Đảng Cộng hòa), ứng cử viên thống đốc bang Georgia.
Ông Trump nói với các phóng viên rằng Mỹ đã có các cuộc trao đổi tích cực với Iran trong 24 giờ qua, đồng thời cho biết thêm rất có thể Washington và Tehran sẽ đạt được thỏa thuận.
Sáng 7-5 (theo giờ Việt Nam), Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf - người đang giữ vai trò trưởng đoàn đàm phán của Iran trong các cuộc thương lượng với Mỹ - dường như đã chế giễu chính quyền Tổng thống Donald Trump vì tạm dừng chiến dịch "Dự án Tự do" nhằm dẫn tàu thuyền qua eo biển Hormuz, theo báo Times of Israel.
"Chiến dịch 'Trust Me Bro' đã thất bại. Giờ mọi thứ lại quay về bình thường với 'Chiến dịch Fauxios'" - ông Ghalibaf viết trên nền tảng X.
Cụm "Trust Me Bro" là cách nói mỉa mai, mang nghĩa "cứ tin tôi đi", hàm ý không đáng tin hoặc chỉ nói suông. Trong khi đó "Fauxios" dường như là cách chơi chữ từ "faux" (giả tạo) để chế giễu chiến dịch của Mỹ.
Khi thông báo tạm dừng chiến dịch "Dự án Tự do" hôm 5-5, ông Trump cho biết quyết định này được đưa ra theo đề nghị của Pakistan và một số bên khác, đồng thời khẳng định đã có "tiến triển lớn" trong các cuộc đàm phán với Iran.
Theo Hãng tin Reuters, ngày 6-5, Israel đã tấn công thủ đô Beirut của Lebanon lần đầu tiên kể từ khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn hồi tháng trước. Israel cho biết mục tiêu của họ là một chỉ huy thuộc lực lượng Radwan tinh nhuệ của nhóm vũ trang Hezbollah ở vùng ngoại ô phía nam thành phố.
Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz đã công bố hành động này trong một tuyên bố chung. Truyền thông Israel đưa tin rằng chỉ huy nói trên đã thiệt mạng trong cuộc tấn công, nhưng chưa có tuyên bố xác nhận từ quân đội Israel hay Hezbollah.
Thỏa thuận ngừng bắn ở Lebanon đã tạo nền tảng cho một thỏa thuận ngừng bắn rộng hơn giữa Mỹ - Iran. Việc Israel ngừng các cuộc tấn công vào Lebanon là một yêu cầu quan trọng mà Iran đưa ra.
Theo Hãng tin AFP, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết trong cuộc điện đàm ngày 6-5, ông đã nói với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian rằng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự của Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) và các tàu thuyền gần eo biển Hormuz là vô lý.
"Tôi đã bày tỏ quan ngại sâu sắc về tình trạng leo thang hiện nay và lên án các cuộc tấn công vô lý nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự của UAE cũng như một số tàu thuyền" - ông Macron viết trên X sau cuộc trao đổi.
Phía Iran tường thuật ông Macron và ông Pezeshkian đã thảo luận về những diễn biến mới nhất trong khu vực, tiến trình đàm phán và tình hình tại eo biển Hormuz. Tehran hoan nghênh "cách tiếp cận của Pháp dựa trên việc giải quyết các vấn đề thông qua đối thoại".
Chia sẻ với Đài Al Jazeera, lãnh đạo văn phòng chính trị của Hamas, ông Khalil al-Hayya, cho biết con trai ông đã bị thương trong một cuộc tấn công của Israel vào thành phố Gaza, Dải Gaza vào ngày 6-5.
Một người đã thiệt mạng và 10 người khác bị thương trong cuộc không kích nhằm vào khu phố Daraj ở thành phố Gaza.
Ông Hayya từng mất 3 người con trai trong các vụ ám sát trước đó của Israel, gồm hai người ở Gaza trong các cuộc giao tranh năm 2008 và 2014, và người con trai thứ ba bị giết trong một vụ ám sát lãnh đạo Hamas ở Doha năm ngoái do Israel thực hiện.
