Hôm qua (9.5), CNN dẫn lời Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết nước này vẫn đang chờ phản hồi từ Iran về đề xuất chấm dứt chiến tranh. Chủ nhân Nhà Trắng còn cho biết Mỹ có thể nối lại chiến dịch “Dự án Tự do” để hướng dẫn tàu thuyền trên tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz. Ở phía ngược lại, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei ngày 8.5 cho biết Tehran đang xem xét đề xuất mới nhất của Washington và cân nhắc phản hồi.
Liên quan tình hình thực địa, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 8.5 thông báo 1 chiến đấu cơ F/A-18 của nước này đã khai hỏa nhằm vào 2 tàu chở dầu mang cờ Iran khi tìm cách vượt qua lệnh phong tỏa của Washington, cố gắng cập cảng Iran ở vịnh Oman.
Trong phân tích gửi đến Thanh Niên, TS Ian Bremmer, nhà khoa học chính trị và là Chủ tịch Eurasia Group (Mỹ) – đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, cho rằng những gì thể hiện qua việc hải quân Mỹ cố gắng đưa các tàu khu trục và tàu thương mại mang cờ Mỹ rời khỏi eo biển Hormuz cho thấy việc mở cửa eo biển Hormuz chẳng dễ dàng. Iran vẫn có khả năng gây ra nhiều đe dọa.
Chính vì thế, theo TS Bremmer, dù “lệnh ngừng bắn” vẫn tiếp tục, thì eo biển Hormuz thực tế đang đóng cửa gây tổn thất không nhỏ cho kinh tế toàn cầu. Cứ mỗi ngày Hormuz còn đóng cửa thì mức độ thiệt hại càng tăng thêm.
“Bây giờ cần phải rõ ràng rằng trừ khi thay đổi chế độ ở Iran (điều mà có lẽ Tổng thống Trump đang nhận ra không dễ thực hiện), eo biển Hormuz chỉ mở cửa trở lại khi Washington và Tehran đạt được thỏa thuận, hoặc Mỹ phải điều động một lực lượng quân sự đủ lớn để đổ bộ vào Iran nhằm buộc mở cửa eo biển Hormuz. Không có lựa chọn thứ ba cho vấn đề này”, TS Bremmer nhận xét.
Tuy nhiên, theo nhà khoa học chính trị này, Tổng thống Trump muốn tránh sự leo thang quân sự đáng kể kéo Mỹ vào sâu hơn cuộc xung đột. Thỏa thuận ngừng bắn kéo dài một tháng (dù mong manh) và việc Mỹ tìm kiếm giải pháp cho thấy rõ điều đó. TS Bremmer cho rằng: “Cả hai bên vẫn có động lực để đạt đàm phán kết thúc cuộc chiến. Nhưng đến nay, cả hai bên đều nghĩ rằng họ có lợi thế. Tehran tin rằng họ có thể chịu đựng lâu hơn Tổng thống Trump về mặt chính trị. Ngược lại, Tổng thống Trump tin rằng Tehran đang trên bờ vực đầu hàng – để đưa ra bất kỳ nhượng bộ lớn nào và đồng ý về các điều khoản. Vì thế, các cuộc đàm phán giữa hai bên liên tục rơi vào bế tắc”.
Bên cạnh đó, dù Nhà Trắng nhiều lần tuyên bố Tehran có thể đồng ý kết thúc chương trình hạt nhân và bàn giao kho dự trữ uranium làm giàu cao cho Washington. Nhưng thực tế lại cho thấy điều này khó xảy ra. Cứ như thế, khi Iran không chịu từ bỏ lằn ranh đỏ này, Tổng thống Trump có thể tiếp tục phong tỏa đối phương với kỳ vọng tạo ra áp lực đủ lớn khiến Tehran mềm mỏng hơn. “Nhưng Dự án Tự do là một sự thừa nhận ngầm rằng cuộc phong tỏa không hiệu quả như Nhà Trắng mong muốn. Việc phong tỏa khiến Iran bị thiệt hại kinh tế, nhưng nước này vẫn đang chuyển dầu thô để bán cho Trung Quốc”, TS Bremmer đánh giá.
Theo nhà khoa học chính trị Bremmer, thực tế trên giải thích tại sao những người thân cận với tổng thống Mỹ – và những người trong chính quyền Iran – ngày càng tin rằng Mỹ đang tiến gần hơn đến việc khởi động lại cuộc chiến. “Nếu Tổng thống Trump cảm thấy các cuộc đàm phán không đủ tiến triển, ông có thể quyết định bất cứ lúc nào để bắt đầu tấn công một lần nữa”, ông Bremmer nhận định.
Nhưng vị chuyên gia này cho rằng leo thang quân sự khó có thể đạt được kết quả đáng kể, mà chỉ khiến cho Nhà Trắng phải “đặt cược” nhiều hơn vào cuộc xung đột. Ngay cả khi tấn công hạ tầng dầu mỏ ở Iran, Tehran có thể lại trả đũa bằng cách tấn công vào các cơ sở năng lượng lớn, nhà máy khử muối và lưới điện trên khắp vùng Vịnh. Nếu điều đó xảy ra, kinh tế toàn cầu lại đối diện cú sốc mới và eo biển Hormuz vẫn đình trệ.
Tuy nhiên, TS Bremmer cho rằng cũng khó có khả năng Tổng thống Trump tuyên bố chiến thắng và đơn phương chấm dứt chiến tranh – cắt giảm tổn thất của Mỹ, để các quốc gia khác đàm phán trực tiếp về việc đi qua Hormuz với Iran. Bởi nếu như thế, Tổng thống Trump phải quay về tay không sau khi đã tốn kém quá nhiều về chính trị cho Iran. Điều này gây ảnh hưởng lớn cho đảng Cộng hòa và ông Trump trong cuộc bầu cử giữa kỳ diễn ra vào tháng 11 tới.
“Tại sao phải chấp nhận một thất bại chắc chắn khi ông ấy có thể tiếp tục tung xúc xắc về khả năng có một kết quả giống như một chiến thắng?”, TS Bremmer đặt câu hỏi và nhận xét thêm: “Ông ấy dường như sẵn sàng chấp nhận tốn thêm chi phí cho cuộc chiến và leo thang hơn. Tổng thống Trump có thể thừa nhận giá dầu tăng cao hơn và khuyên dư luận “kiên nhẫn”. Điều đó vẫn hơn là rời khỏi cuộc chiến mà không có chiến thắng vốn vẫn được ông Trump kỳ vọng đạt được”. Theo TS Bremmer, những người cố vấn cho Tổng thống Trump có lẽ sẽ không ngăn cản điều vừa nêu vì biết tính cách của ông ấy.
Chuyên gia Bremmer kết luận: “Chừng nào các bên vẫn còn đàm phán, một thỏa thuận chấm dứt chiến tranh và mở cửa lại eo biển vẫn có thể xảy ra. Nhưng như chính ông Trump đã thừa nhận là chiến tranh kết thúc và eo biển chỉ mở cửa trở lại nếu Iran đồng ý – “đó có lẽ là một giả định lớn”. Và nếu không thì “cuộc ném bom bắt đầu, và sẽ ở mức độ và cường độ cao hơn nhiều so với trước đây”. Khả năng ngừng bắn này bị phá vỡ và dẫn đến một vòng giao tranh nghiêm trọng khác, trong khi nền kinh tế toàn cầu đang mong manh hơn nhiều so với trước khi bùng nổ cuộc chiến Iran”.
Hôm qua (16.5), tờ The Japan Times đưa tin Bộ Quốc phòng Nhật Bản đang xem xét xuất khẩu tên lửa đất đối hạm sang Philippines. Hồi tháng trước, Nhật Bản đã công bố việc dỡ bỏ hạn chế xuất khẩu vũ khí chưa từng có kể từ khi kết thúc Thế chiến 2.
Loại tên lửa mà Tokyo xem xét xuất khẩu cho Manila được cho là dòng tên lửa đất đối hạm Type 88. Trong cuộc tập trận vừa diễn ra trong tháng này giữa Mỹ, Nhật Bản, Úc và Philippines, tên lửa Type 88 cũng đã được bắn thử.
Thời gian qua, Tokyo nổi lên như một đối tác quân sự quan trọng của Manila. Mới đây, Nhật Bản cho biết đang xem xét để sớm cung cấp tàu hộ tống lớp Abukuma và máy bay TC-90 cho Philippines. Trong đó, tàu lớp Abukuma có độ choán nước hơn 2.000 tấn có thể mang theo tên lửa đối hạm Harpoon, ngư lôi và được trang bị pháo cận chiến Phalanx, cùng pháo chính 76 mm. Còn TC-90 là loại máy bay huấn luyện và tuần tra biển. Nhật Bản cũng đã chuyển giao một số hệ thống radar cho Philippines để tăng cường khả năng giám sát vùng biển.
Hơn 10 năm qua, Philippines không ngừng tăng cường năng lực quốc phòng, nhất là về năng lực tác chiến trên biển, giữa bối cảnh nước này liên tục xảy ra nhiều căng thẳng với Trung Quốc ở Biển Đông. Nếu như đầu thập niên 2010, Philippines gần như chỉ sở hữu những chiến hạm lỗi thời từ thập niên 1970, thì năng lực hải quân nước này đã được cải thiện. Điển hình, Philippines đã đặt mua 4 tàu hộ tống lớp Miguel Malvar, 2 tàu hộ tống lớp Jose Rizal, 6 tàu tuần tra lớp Rajah Sulayman đều của Hàn Quốc, trong đó đã nhận 2 tàu cho mỗi loại. Nước này còn đặt mua 4 tàu đổ bộ lớp Tarlac của Indonesia và đã nhận 2 chiếc. Kèm theo, Manila còn mua một số dòng máy bay trực thăng hải quân, máy bay tuần tra của phương Tây.
Không những vậy, Philippines đặt mua tên lửa bội siêu thanh Brahmos do liên doanh Ấn Độ - Nga sản xuất, có tốc độ gấp 2,8 lần vận tốc âm thanh cùng tầm bắn khoảng 300 km. Manila đã nhận tên lửa Brahmos dần dần từ năm 2024.
Trả lời Thanh Niên, TS Satoru Nagao (Viện Nghiên cứu Hudson, Mỹ) đánh giá việc nếu Nhật Bản xuất khẩu tên lửa Type 88 sang Philippines thì sẽ là thương vụ mang tính bước ngoặt.
Thứ nhất, theo TS Nagao, thương vụ trên thể hiện chiến lược đối phó với Trung Quốc ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (Indo-Pacific) - nơi Trung Quốc đang không ngừng tăng cường sức mạnh quân sự. Nếu xảy ra xung đột, Trung Quốc triển khai lực lượng nhằm vào các căn cứ quân sự của Nhật Bản, Đài Loan và Philippines ở Thái Bình Dương, thì sự hỗ trợ từ Mỹ sẽ bị siết chặt. Vì thế, phía Mỹ muốn kiềm chế các hoạt động quân sự của Trung Quốc trong chuỗi đảo thứ nhất (từ Nhật Bản, qua Đài Loan đến Philippines). Vì thế, tên lửa Type 88 là một vũ khí thích hợp vì tầm bắn của nó là 200 km. Ví dụ, giữa Philippines và Đài Loan có khoảng cách 350 km. Nếu cả hai bên triển khai tên lửa tầm bắn 200 km, tất cả các tàu chiến Trung Quốc đi qua khu vực giữa Philippines và Đài Loan đều sẽ nằm trong tầm bắn.
Hiện tại, Philippines sở hữu tên lửa chống hạm Brahmos tầm bắn 290 km (được sản xuất bởi liên doanh Ấn Độ-Nga) và tên lửa chống hạm SSM-700K C-Star tầm bắn 180 km (của Hàn Quốc) được gắn trên tàu khu trục. Nếu Nhật Bản bổ sung thêm tên lửa chống hạm Type 88 phóng từ đất liền, Philippines sẽ nâng cao sức mạnh quân sự và nếu hợp tác với Nhật Bản, Đài Loan và Mỹ, chuỗi đảo thứ nhất sẽ càng được củng cố.
"Thứ hai, Nhật Bản đang chia sẻ gánh nặng an ninh với Mỹ và trở thành "nhà cung cấp an ninh" trong khu vực này. Mỹ cần giải quyết nhiều vấn đề trên toàn thế giới. Kể từ thời Tổng thống Barack Obama, Mỹ bắt đầu chiến lược chuyển trọng tâm về châu Á - Thái Bình Dương, quân đội nước này ở châu Âu đã giảm từ 100.000 sau Chiến tranh Lạnh xuống còn 35.000 lính vào năm 2021. Nhưng sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự nhằm vào Ukraine từ năm 2022, con số này đã quay trở lại 100.000 lính. Ở Trung Đông, Mỹ đang sử dụng rất nhiều vũ khí. Từ tình hình như vậy, Nhật Bản đang dần đáp ứng yêu cầu từ Mỹ về việc các đồng minh và đối tác chia sẻ gánh nặng an ninh", TS Nagao đánh giá.
Thứ ba, theo vị chuyên gia này, việc Nhật Bản cung cấp tên lửa cho thấy chính Tokyo đang thay đổi nhận thức về quân sự. Vì vậy, so với tàu tuần tra ven biển, máy bay cứu hộ, tên lửa hoàn toàn mang tính quân sự cao hơn. Trước đây, Nhật Bản ngần ngại buôn bán những vũ khí mang tính quân sự cao, nhưng tình hình hiện tại đang khiến nước này thay đổi. Điều này sẽ tạo ra ảnh hưởng quan trọng trong cán cân an ninh giữa Mỹ và Trung Quốc.
Theo thông tin từ Bộ Ngoại giao, ngày 30-5, trả lời câu hỏi về phản ứng của Việt Nam trước việc Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) ngày 29-5 công bố khởi xướng điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 của Mỹ, đối với một số vấn đề liên quan đến bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng nêu rõ:
"Quan điểm, nỗ lực và kết quả của Việt Nam trong lĩnh vực bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã được nêu rõ trong các phát biểu ngày 1-5 và 14-5 vừa qua. Tăng cường bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ là chủ trương nhất quán của Việt Nam nhằm xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế".
Theo đại diện Bộ Ngoại giao Việt Nam, việc USTR khởi xướng điều tra theo Mục 301 là thủ tục được tiến hành theo pháp luật Mỹ. Các vấn đề liên quan sẽ tiếp tục được xem xét trên cơ sở trao đổi, tham vấn giữa hai bên trong quá trình điều tra.
"Thời gian qua, hai bên đã duy trì trao đổi chặt chẽ về vấn đề này. Phía Mỹ ghi nhận tích cực chủ trương cũng như những bước đi, biện pháp của Việt Nam.
Chúng tôi sẵn sàng tiếp tục tham vấn, chia sẻ thông tin và làm rõ các chính sách, quy định cũng như các biện pháp đang và sẽ triển khai, đồng thời đề nghị phía Mỹ đánh giá khách quan, công bằng, ghi nhận đầy đủ những nỗ lực và kết quả thực chất của Việt Nam, trên tinh thần hợp tác, xây dựng, phù hợp với quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Mỹ vì lợi ích của người dân, doanh nghiệp nói riêng và của hai nước nói chung", người phát ngôn Phạm Thu Hằng cho biết.
Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 của Mỹ được thiết kế nhằm xử lý các hành vi được cho là ảnh hưởng đến thương mại của nước này.
Trước đó vào hôm 30-4, Mỹ xác định Việt Nam là "quốc gia nước ngoài ưu tiên" trong báo cáo đánh giá thường niên về tình hình bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi toàn cầu.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng đã có các tuyên bố vào ngày 1-5 và 14-5 liên quan đến vấn đề này.
Trong đó, hôm 1-5, bà Phạm Thu Hằng khẳng định bảo vệ sở hữu trí tuệ là ưu tiên cao, chủ trương, chính sách xuyên suốt của Việt Nam nhằm xây dựng môi trường minh bạch và chuyển đổi mô hình tăng trưởng lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực chính.
Sau đó vào hôm 14-5, người phát ngôn Bộ Ngoại giao nhấn mạnh Việt Nam kiên quyết xử lý nghiêm mọi hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Bà cho biết thêm những nỗ lực của Việt Nam trong cải thiện môi trường đổi mới sáng tạo, bảo hộ, thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã được Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) ghi nhận, với xếp hạng năm 2025 đạt 44/139 quốc gia và nền kinh tế về chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu, thuộc nhóm các nước có kết quả tích cực trong ASEAN về lĩnh vực này.
Đặc biệt, ngày 5-5 vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã có Công điện số 38/CĐ-TTg tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ nhằm nỗ lực tạo bước chuyển biến mạnh mẽ, nâng cao hiệu quả thực chất trong lĩnh vực này.
"Điều này thể hiện chủ trương nhất quán của Việt Nam trong việc tăng cường bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, gắn với yêu cầu phát triển bền vững, xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, an toàn và thực hiện hiệu quả các cam kết quốc tế", người phát ngôn Phạm Thu Hằng khẳng định hôm 14-5.
Axios hôm nay dẫn lời một quan chức Mỹ và các nguồn tin am hiểu tình hình cho biết Washington đã phát hiện lực lượng hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) rải thêm thủy lôi ở eo biển Hormuz, đang theo dõi sát sao và nắm được số lượng cụ thể vũ khí triển khai.
Động thái này dường như là lý do khiến Tổng thống Donald Trump hôm 23/4 ra lệnh cho hải quân Mỹ "bắn hạ và hủy diệt mọi tàu thuyền Iran đang rải thủy lôi ở eo biển Hormuz, dù chúng nhỏ đến thế nào".
Đây là đợt rải thủy lôi thứ hai của Iran trên eo biển Hormuz kể từ khi xung đột bùng phát ngày 28/2. Các chuyên gia quân sự ước tính Iran thả chưa đầy 100 quả thủy lôi trong đợt đầu tiên, không rõ liệu tất cả đã được tìm thấy và tháo gỡ hay chưa.
Nhà Trắng từ chối bình luận về thông tin.
Ảnh vệ tinh thương mại chụp ngày 22/4 cho thấy hàng chục xuồng cao tốc và tàu cỡ nhỏ của Iran dàn hàng di chuyển tại vùng biển ngoài khơi thành phố Kargan, phía bắc eo biển Hormuz, nhưng chưa rõ mục đích.
Các chuyên gia an ninh hàng hải ước tính Iran sở hữu hàng trăm đến hàng nghìn phương tiện loại này trước chiến sự. Chúng được cất giấu trong các đường hầm và căn cứ ven biển, cũng như lẫn giữa tàu dân sự.
Giới chức Mỹ tuyên bố đã phá hủy hơn 90% kho thủy lôi của Iran và tàu cỡ lớn dùng để triển khai chúng, song tin rằng đối phương vẫn còn cất giấu một số khí tài dọc bờ biển. Iran được cho là còn hàng chục xuồng cao tốc Gashti, mỗi chiếc có thể mang được 2-4 thủy lôi.
Ông Trump tháng trước từng tuyên bố rằng quân đội Mỹ sẽ tấn công tất cả tàu rải thủy lôi ở eo biển Hormuz. Vấn đề này đã trở thành tâm điểm chú ý khi Tổng thống Mỹ tìm cách thiết lập lại lưu thông hàng hải qua khu vực, giữa lúc áp lực đối với kinh tế toàn cầu ngày càng gia tăng vì tình trạng đóng cửa eo biển Hormuz.
Bên cạnh những rủi ro đối với tàu thương mại hoạt động trong khu vực, thủy lôi tại eo biển Hormuz có thể làm trì hoãn nỗ lực mở lại tuyến hàng hải quan trọng này.
Theo CNN, giới chức Bộ Quốc phòng Mỹ tuần qua báo cáo với các nghị sĩ quốc hội rằng phải mất tới 6 tháng để dọn sạch hoàn toàn thủy lôi tại eo biển Hormuz sau khi xung đột với Iran kết thúc. Tuy nhiên, người phát ngôn Lầu Năm Góc ngày 22/4 cho rằng eo biển Hormuz phải đóng cửa trong 6 tháng là điều "không thể chấp nhận được".
Đô đốc Bradley Cooper, chỉ huy Bộ tư lệnh Trung tâm, đơn vị đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ tại Trung Đông, tuần trước cho biết họ "hoàn toàn đủ khả năng" rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz, thêm rằng Washington đã và đang thực hiện các chiến dịch dọn dẹp.
