Quyết định số 2557 ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, có hiệu lực từ ngày 25/5, đặt ra các yêu cầu về trung thực học thuật, minh bạch dữ liệu và trách nhiệm giải trình trong toàn bộ quá trình.
Đây là lần đầu tiên Việt Nam có khung nguyên tắc toàn diện về liêm chính khoa học. Những hướng dẫn này được định hướng là cơ sở để các cơ quan tài trợ, các tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ và triển khai áp dụng trong phạm vi tổ chức mình.
Theo hướng dẫn mới, liêm chính khoa học được định nghĩa là các yêu cầu về sự ngay thẳng, trung thực, trách nhiệm, công bằng và minh bạch của cá nhân trong toàn bộ quá trình nghiên cứu. Trong đó, một số hành vi cấu thành vi phạm nghiêm trọng bao gồm ngụy tạo hoặc giả mạo dữ liệu; đạo văn; che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu.
Đối với hành vi đạo văn, hướng dẫn nêu rõ đây là việc sử dụng ý tưởng, dữ liệu, kết quả, sản phẩm trí tuệ hoặc sao chép nội dung, lời văn, hình ảnh trong các tác phẩm được bảo hộ của người khác hoặc của chính mình dưới danh nghĩa cá nhân mà không thực hiện trích dẫn nguồn trung thực, đầy đủ.
Hướng dẫn cho phép các cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học công nghệ căn cứ vào đặc thù riêng biệt của từng ngành, từng lĩnh vực để tự quy định tỷ lệ trùng lặp cho phép trong các báo cáo công bố. Cùng với đạo văn, việc “đứng tên hộ” cũng bị siết chặt, khi quy định việc ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc cố tình loại bỏ tên của những người thực sự đóng góp vào công trình là vi phạm liêm chính.
Lần đầu thiết lập bộ quy tắc sử dụng AI
Quy định mới cũng lần đầu tiên thiết lập bộ quy tắc ứng xử riêng đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động nghiên cứu khoa học. Theo đó, AI không được dùng để tạo dữ liệu, hình ảnh hay tài liệu tham khảo không có thật; các nội dung do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng cũng không được sử dụng làm nguồn tham khảo.
Khi thực hiện công bố công trình, tác giả bắt buộc phải khai báo minh bạch, đầy đủ tên công cụ, phiên bản sử dụng cũng như phạm vi can thiệp của AI trong suốt quá trình nghiên cứu, đồng thời phải chỉ rõ những phần nội dung nào được tạo ra hoàn toàn bằng AI.
Hướng dẫn nhấn mạnh trí tuệ nhân tạo chỉ được coi là một công cụ hỗ trợ kỹ thuật và người sử dụng phải chịu trách nhiệm pháp lý cuối cùng đối với mọi thông tin, sản phẩm do công nghệ này tạo ra.
Xử lý khi có vi phạm liêm chính khoa học
Hướng dẫn của Bộ Khoa học và Công nghệ cũng nêu rõ các biện pháp phòng ngừa vi phạm, trách nhiệm của các bên trong bảo đảm liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp.
Theo đó, tùy thuộc tính chất và mức độ hậu quả gây ra, người vi phạm sẽ phải đối mặt với những hình thức xử lý về nhiều mặt. Về mặt học thuật, cá nhân sai phạm buộc phải cải chính, xin lỗi công khai và rút các bài báo hoặc ấn phẩm lỗi ra khỏi hệ thống tạp chí, kỷ yếu hội thảo.
Về mặt tài chính, tổ chức chủ trì sẽ tiến hành thu hồi kinh phí nghiên cứu đã cấp và yêu cầu cá nhân hoặc nhóm nghiên cứu hoàn trả toàn bộ số tiền đã nhận liên quan đến sản phẩm vi phạm khi bài báo bị rút hoặc bị kết luận có sai phạm nghiêm trọng.
Cơ quan quản lý sẽ áp dụng biện pháp dừng giao quyền chủ trì các nhiệm vụ khoa học công nghệ đang thực hiện, đồng thời không cho phép đăng ký chủ trì hoặc tham gia đề tài mới trong một thời hạn nhất định, có thể là vô thời hạn đối với những trường hợp vi phạm đặc biệt nghiêm trọng. Song song đó, các danh hiệu, giải thưởng và kết quả nghiệm thu liên quan đến công trình sai phạm cũng sẽ bị thu hồi hoặc hủy bỏ.
“Không cho phép chủ trì hoặc tham gia thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ vô thời hạn hoặc trong thời gian nhất định”, hướng dẫn có đoạn.
Một hình thức xử lý khác được đề cập là công khai thông tin người vi phạm. Theo đó, khi vi phạm được xác định là đúng, người vi phạm có thể được cập nhật thông tin lên nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Các thông tin được công bố gồm họ tên người vi phạm, đơn vị công tác, chi tiết hành vi và hình thức xử lý.
Bộ Khoa học và Công nghệ cũng thiết lập quy trình xác minh nhằm bảo vệ người tố cáo và tránh việc lạm quyền trong môi trường học thuật. Quy trình xem xét phải trải qua các bước từ xác minh sơ bộ, thành lập hội đồng tư vấn gồm các chuyên gia độc lập có chuyên môn phù hợp trước khi đưa ra kết luận cuối cùng. Trong suốt quá trình này, danh tính của người phản ánh và người bị cáo buộc được giữ bí mật tuyệt đối. Người bị cáo buộc được bảo đảm quyền giải trình, khiếu nại theo pháp luật và không bị xem là người vi phạm khi chưa có bằng chứng rõ ràng cùng kết luận chính thức từ người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền.
Hướng dẫn ban hành trong bối cảnh các chủ đề về liêm chính khoa học gây tranh cãi trên mạng xã hội và nhiều nhà nghiên cứu bị gỡ bài báo khi không ghi tên đầy đủ các thành viên tham gia nghiên cứu, đạo văn… Sau đó các chuyên gia, nhà khoa học đã đề nghị cần xây dựng khung liêm chính khoa học để thống nhất trong quản lý và giám sát.
Việc ban hành hướng dẫn cũng nhằm hiện thực hóa quy định của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.
Trong khi công nghệ pin sạc như lithium-ion ngày càng phát triển, việc sử dụng pin AA cho các thiết bị điện tử như đồ chơi, điều khiển từ xa và thiết bị nhà thông minh vẫn phổ biến. Đây là điều đáng chú ý khi nhiều người, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể chưa từng có thói quen dự trữ pin trong nhà. Lý do gì khiến pin AA vẫn được tin dùng?
Một trong những lý do chính đối với sự phổ biến của pin AA là tuổi thọ của chúng. Mặc dù việc thay pin cho chuột máy tính không dây mỗi năm có thể gây khó chịu, nhưng việc phải sạc pin hằng ngày cho các thiết bị còn phiền phức hơn. Chẳng hạn, một khóa thông minh sử dụng pin AA có thể hoạt động lên đến 12 tháng trước khi cần thay pin, trong khi một khóa tương tự sử dụng pin sạc chỉ có thể hoạt động khoảng 3 tháng cho mỗi lần sạc.
Ngoài ra, chi phí sản xuất pin lithium-ion sạc lại cũng là một yếu tố quan trọng. Các nhà sản xuất thường không chọn pin sạc vì chi phí cao và cần thêm mạch điện để truyền tải điện tích. Người tiêu dùng cũng nhận thấy không phải tất cả thiết bị đều xứng đáng với mức giá cao hơn do việc sử dụng pin sạc.
Một điều khác cũng khiến không ít người thắc mắc là một số thiết bị điện tử vẫn sử dụng pin AAA thay vì pin AA. Lý do rất đơn giản, bởi việc sử dụng pin AAA giúp tiết kiệm chi phí sản xuất cho các công ty, đặc biệt khi sản xuất số lượng lớn. Bên cạnh đó, pin AAA thường được sử dụng cho các thiết bị nhỏ như điều khiển từ xa hoặc đồng hồ, nơi yêu cầu năng lượng thấp và không gian hạn chế.
Tuy nhiên, việc sử dụng pin AA và AAA dùng một lần cũng tạo ra một lượng rác thải đáng kể, gây ô nhiễm môi trường. Người tiêu dùng có thể nhận thấy chi phí tăng cao nếu phải thường xuyên thay pin. Để tiết kiệm chi phí, một số thiết bị nhỏ gọn trên thị trường hiện nay đã chuyển sang sử dụng pin sạc nhằm giúp người dùng giảm thiểu việc mua pin AA thường xuyên.
Trong thông báo hôm 4/5, Google Labs cùng Saigon AI Hub công bố việc trở thành đối tác chiến lược, nhằm triển khai phòng thí nghiệm AI ứng dụng (Applied AI Lab) đầu tiên của Google Labs tại Việt Nam.
Google Labs là nơi thử nghiệm các ý tưởng AI của Google, trong đó có quỹ AI Futures Fund là sáng kiến đầu tư nhằm đồng hành cùng các tổ chức AI tiên phong ở nhiều giai đoạn phát triển. Saigon AI Hub (SAIH) là tổ chức nghiên cứu đầu tiên trên thế giới được lựa chọn tham gia chương trình này. Đây là không gian nghiên cứu AI mở tại TP HCM do VNG và Đại học Quốc gia TP HCM đồng sáng lập cuối năm ngoái.
Theo đó, quỹ của Google Labs sẽ làm việc trực tiếp với các nhóm nghiên cứu tại SAIH, cung cấp cho họ quyền truy cập sớm, độc quyền vào các công nghệ mới nhất của Google, cùng hỗ trợ kỹ thuật trực tiếp từ các chuyên gia Google và Google DeepMind. Việc này nhằm tạo điều kiện cho hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo trong nước có thể tiếp cận với các mô hình AI tiên tiến nhất của Google, từ đó tạo ra những giải pháp AI có giá trị kinh tế - xã hội cao.
Theo ông Josh Woodward, Phó chủ tịch phụ trách khối ứng dụng Gemini, Google Labs và AI Studio, việc lựa chọn Saigon AI Hub làm đối tác đầu tiên cho mô hình hợp tác thử nghiệm Applied AI Lab không chỉ cung cấp công cụ, mà còn nhằm tạo ra một môi trường thuận lợi để các nhà nghiên cứu Việt Nam có thể thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng thực tế.
"Chúng tôi tin rằng các giải pháp được phát triển tại đây sẽ không chỉ mang lại lợi ích cho riêng Việt Nam, mà còn cung cấp những góc nhìn có giá trị cho cộng đồng nghiên cứu AI toàn cầu", ông Josh Woodward nói.
Chủ tịch VNG Lê Hồng Minh cũng đánh giá những hợp tác toàn cầu như với Google Labs giúp các nhà nghiên cứu của SAIH có cơ hội ứng dụng công nghệ mới cùng một thời điểm với các tổ chức AI hàng đầu thế giới.
"Chúng tôi nhận ra rằng rào cản lớn nhất với nghiên cứu AI ở Việt Nam không phải là thiếu tài năng, mà là thiếu nguồn lực và điều kiện hỗ trợ để họ có thể phát huy được hết năng lực của mình", ông Minh nói, kỳ vọng có thể mở rộng mô hình này với các đối tác khác.
Mười nhóm nghiên cứu đầu tiên tại Saigon AI Hub tập trung vào các lĩnh vực AI ứng dụng thực tiễn, như: phát triển mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) giảm thiểu "ảo giác" và hệ thống nhận diện cảm xúc đa phương thức tối ưu cho tiếng Việt; xây dựng tác nhân AI tìm kiếm video và mô hình phân tích bóng đá chuyên nghiệp; ứng dụng LLM hỗ trợ tương tác người-robot trong môi trường thực tế ảo và xử lý tách giọng vùng miền tại Việt Nam; hỗ trợ chẩn đoán sớm ung thư đại trực tràng và tự động hóa quy trình sản xuất nội dung thực tế ảo 3D; phát triển mô hình phát hiện Deepfake và nhận diện các đối tượng gây xao nhãng trong hình ảnh.
Các nhóm này quy tụ gần 60 nhà nghiên cứu đến từ các trường đại học tại TP HCM. Họ được tuyển chọn dựa trên tiêu chí về tính ứng dụng thực tiễn, năng lực nghiên cứu và định hướng phát triển AI có trách nhiệm, với các chủ đề trải rộng trên nhiều lĩnh vực then chốt bao gồm ngôn ngữ học, thị giác máy tính, tương tác người - robot, ứng dụng y tế và an toàn thông tin.
Tất cả các nhóm đều cam kết công bố kết quả nghiên cứu tại các hội nghị và tạp chí hàng đầu quốc tế (A*/A, Q1/Q2), đồng thời hoàn thiện ít nhất một sản phẩm nguyên mẫu có khả năng ứng dụng thực tế.
Ngoài hiển thị dung lượng chi tiết theo % còn lại, các mẫu pin dự phòng cao cấp mới ra mắt thường có thêm nhiều tính năng như đo công suất sạc đầu vào, đầu ra, thời gian sạc còn lại cho thiết bị kết nối hay các biểu tượng cá nhân hóa cho người sở hữu.
Ngoài hiển thị dung lượng chi tiết theo % còn lại, các mẫu pin dự phòng cao cấp mới ra mắt thường có thêm nhiều tính năng như đo công suất sạc đầu vào, đầu ra, thời gian sạc còn lại cho thiết bị kết nối hay các biểu tượng cá nhân hóa cho người sở hữu.
Ngoài hiển thị dung lượng chi tiết theo % còn lại, các mẫu pin dự phòng cao cấp mới ra mắt thường có thêm nhiều tính năng như đo công suất sạc đầu vào, đầu ra, thời gian sạc còn lại cho thiết bị kết nối hay các biểu tượng cá nhân hóa cho người sở hữu.
Ngoài hiển thị dung lượng chi tiết theo % còn lại, các mẫu pin dự phòng cao cấp mới ra mắt thường có thêm nhiều tính năng như đo công suất sạc đầu vào, đầu ra, thời gian sạc còn lại cho thiết bị kết nối hay các biểu tượng cá nhân hóa cho người sở hữu.
