Bác sĩ Hồng Vĩnh Tường, chuyên khoa Thận học cho rằng thận là một cơ quan cực kỳ “lầm lũi” và chịu thương chịu khó. Mỗi ngày, thận lặng lẽ lọc độc tố, điều hòa huyết áp, cân bằng lượng nước. Ngay cả khi bị tổn thương và chức năng chỉ còn 50%, thận vẫn không hề “lên tiếng”. Điều này khiến nhiều người chỉ nhận ra bất thường khi cơ thể đã bị phù nề nghiêm trọng hoặc kiệt sức.
Ông nhấn mạnh, tổn thương không đến từ một bữa ăn đơn lẻ, mà là sự tích tụ suốt nhiều năm từ chế độ ăn nhiều muối, nhiều dầu mỡ, khiến quả thận cuối cùng không thể chống đỡ nổi.
5 món ăn ngoài tàn phá thận
Để bảo vệ thận, bác sĩ Hồng nhắc nhở chế độ ăn hàng ngày cần hạn chế tối đa dầu, natri (muối) và photpho, đồng thời tránh xa 5 món ăn ngoài tàn phá thận phổ biến sau:
Mì thịt bò kho
Bác sĩ Hồng cho biết, nước dùng của món mì thịt bò kho được ninh từ lượng lớn sốt tương đậu, nước tương, muối và xương ống. Húp hết một bát nước dùng đồng nghĩa với việc bạn đã nạp vào cơ thể khoảng 4.000-5.000 mg natri, tương đương với lượng muối tiêu chuẩn của cả 2 ngày. Ngoài ra, trong nước dùng đậm đặc còn hòa tan một lượng lớn phốt pho và kali từ các mô cơ xương.
Đối với những bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn trung và cuối hoặc người có chức năng thận bị suy giảm, món ăn này có thể trực tiếp kích hoạt cơn khủng hoảng cao huyết áp, phù nề chi dưới, thậm chí gây phù phổi cấp và loạn nhịp tim.
Cơm ba báu kiểu Hong Kong (Cơm xá xíu, vịt quay, heo quay)
Vịt quay, heo quay, xá xíu trong quá trình ướp và nướng, để thấm vị và lên màu đẹp, thường được cho vào rất nhiều muối, nước tương và các loại gia vị hóa học, hàm lượng chất béo cực kỳ cao.
Tuy nhiên, điều đáng sợ nhất không nằm ở miếng thịt, mà chính là thìa “sốt mỡ hành” và “nước sốt thịt” rưới lên cơm. Cả hai đều là sự kết hợp của lượng natri cực cao và photpho vô cơ hóa học.
Một hộp cơm thường có hàm lượng natri vượt quá 2.500 mg, tức là chỉ một bữa ăn đã vượt xa giới hạn natri cho phép của cả ngày.
Gà rán, sườn rán tại các quán cơm hộp
Bác sĩ Hồng chỉ ra rằng, miếng gà rán hay sườn rán tại các quán cơm ngày nay có kích thước ngày càng lớn. Một bữa ăn như vậy có thể chứa tới 30-40 g protein, vượt xa mức giới hạn trong một bữa ăn của bệnh nhân thận.
Chế độ ăn giàu protein kéo dài buộc thận phải “tăng ca” liên tục mỗi ngày để lọc độc tố, làm đẩy nhanh quá trình suy giảm chức năng thận. Tồi tệ hơn, việc chiên ở nhiệt độ cao và sử dụng dầu chiên đi chiên lại nhiều lần sẽ sản sinh ra lượng lớn chất độc Glycation (AGEs) và hydrocacbon thơm đa vòng, gây viêm và xơ cứng nghiêm trọng hệ thống mạch máu toàn thân và mạch máu thận.
Bánh xếp áp chảo, sủi cảo
Nhiều người lầm tưởng bánh xếp hay sủi cảo tương đối thanh đạm, không dầu mỡ. Thực tế, để nhân bánh mọng nước và ngon miệng, thịt xay thường được trộn với rất nhiều mỡ heo, muối và mì chính để ướp.
Chỉ cần ăn 10 viên sủi cảo, lượng natri nạp vào đã dễ dàng vượt mốc 1.000 mg. Nếu vì muốn “tốt cho sức khỏe” mà uống kèm một ly sữa đậu nành (chứa hàm lượng photpho và kali thực vật cao), lượng photpho trong máu của bệnh nhân thận giai đoạn trung và cuối sẽ tăng vọt ngay lập tức, làm trầm trọng thêm gánh nặng chuyển hóa.
Mì ramen Nhật Bản
Món mì ramen được nhiều người yêu thích, dù là vị xương heo (tonkotsu) hay vị tương miso, phần nước dùng đậm đặc đều chứa nồng độ natri, photpho và kali cực cao. Nếu húp cạn cả bát nước mì, điều đó gần như tương đương với việc bắt quả thận phải “ngâm” trong nước muối đặc suốt cả ngày.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều natri và photpho kéo dài sẽ làm tăng nguy cơ xơ cứng cầu thận, vôi hóa mạch máu và viêm mạn tính, vốn là những yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn đến bệnh thận mạn.
Cẩm nang ăn ngoài bảo vệ thận
Mặc dù vậy, bác sĩ Hồng Vĩnh Tường cũng chỉ ra rằng việc ăn ngoài đôi khi là không thể tránh khỏi. Chỉ cần nắm vững “5 nguyên tắc ăn ngoài bảo vệ thận”, bạn vẫn có thể ăn uống vui vẻ, lành mạnh mà không cần phải đoạn tuyệt hoàn toàn với mỹ vị:
Chỉ ăn mì và thức ăn kèm, phần nước dùng chỉ nên húp một hai ngụm để thưởng thức hương vị, tuyệt đối không húp hết để giúp thận tránh phải “uống” những chén nước độc.
Khi ăn cơm hộp hoặc thịt quay kiểu Hong Kong
Hãy chủ động nói với chủ quán “không rưới nước sốt, không thêm mỡ hành”.
Khi ăn gà rán hoặc sườn rán
Hãy bỏ lớp da chiên giòn bên ngoài, điều này giúp giảm đáng kể lượng chất béo bão hòa và các độc tố chuyển hóa từ đường.
Ưu tiên thực phẩm nguyên bản (Whole foods)
Chọn những món có thể nhìn rõ hình dáng ban đầu của thực phẩm, ví dụ chọn gà kho thay vì gà rán, chọn cơm trắng thay vì các loại mì xào sệt lòng đào, chọn rau tươi xào thay vì dưa cải muối chua.
Tăng cường chất xơ và uống nước
Bất kể ăn món gì vào buổi trưa, nhất định phải gọi thêm một đĩa rau luộc ít nước sốt, hoặc ăn một quả táo, quả ổi sau bữa ăn. Chất xơ sẽ giúp đường ruột đào thải bớt dầu, muối, đường và các chất độc từ thực phẩm chế biến sẵn.
Nếu lỡ ăn một bữa trưa đậm vị, buổi chiều hãy uống nhiều nước ấm để giúp cơ thể đào thải lượng natri dư thừa qua nước tiểu, giảm nhẹ gánh nặng cho thận.
Giờ đây, thân hình nặng nề đó đã biến mất, nhường chỗ cho một diện mạo săn chắc, gọn gàng sau hành trình miệt mài đạp xe giảm cân suốt 100 ngày, Khoa tâm sự.
Cuối tháng 10/2025, sau một thời gian xem mạng xã hội, Khoa liên tục nhìn thấy hình ảnh các diễn viên Hàn Quốc vóc dáng cân đối, rồi những bạn trẻ cùng lứa vừa có thu nhập tốt vừa sống phong cách. "Họ làm được, tại sao mình lại không?", anh tự hỏi. Ngay hôm sau, Khoa đặt máy quay, bước vào hành trình 100 ngày giảm cân và chia sẻ toàn bộ quá trình lên mạng xã hội.
Công thức Khoa chọn không có thuốc giảm cân hay nhịn ăn, chỉ là ăn ít, tập nhiều. Tháng đầu tiên là giai đoạn chật vật nhất. Không có huấn luyện viên, anh cắt giảm khẩu phần ăn và tự học cách tập theo video trên mạng. Phòng gym lúc đó không phải chốn chào đón: những ánh mắt dò xét và lời châm chọc về thân hình quá khổ theo anh vào từng buổi tập. Thay vì bỏ cuộc, Khoa lấy chính những bình luận trái chiều làm động lực. Sau 30 ngày, chàng trai sụt 10 kg.
Sang tháng thứ hai, phòng tập trở thành "ngôi nhà thứ hai" của Khoa. Có ngày anh ở đó 4-5 tiếng. Ban đầu anh chỉ đi bộ 15 phút, nâng dần lên 30 phút rồi một tiếng. Khi nhận ra đi bộ kéo dài tạo áp lực lên khớp chân, Khoa chuyển sang đạp xe trong nhà. Có những buổi anh miệt mài trên yên xe suốt ba đến bốn tiếng. "Thay vì tập tạ nặng để lấy thành tích, mình chọn tập nhẹ, đúng động tác để tránh chấn thương", anh nói. Tháng thứ hai, cân nặng giảm thêm 5 kg.
Theo nghiên cứu của Hiệp hội Y khoa Anh Quốc, đạp xe 40 km mỗi tuần giảm một nửa nguy cơ mắc bệnh tim mạch vành. Bộ môn này tác động đồng thời lên nhiều nhóm cơ từ chân, lưng dưới đến vai và cánh tay, đồng thời kích thích sản xuất chất lỏng hoạt dịch để bôi trơn khớp, tránh đau nhức và cứng khớp. Điểm cộng lớn nhất so với chạy bộ là cường độ tác động lên khớp thấp hơn đáng kể, phù hợp với người thừa cân muốn tập luyện dài hơi. Ngay cả khi đạp ở tốc độ nhẹ nhàng, cơ thể vẫn tiếp tục đốt cháy mỡ trong nhiều giờ sau đó.
40 ngày cuối cùng, Khoa tăng cường độ thêm một bậc và giảm tiếp 5 kg. Kết thúc 100 ngày, cân nặng dừng ở 78 kg. Tổng cộng 20 kg biến mất. "Đây là con số khủng khiếp với chàng trai vốn lười vận động", anh nói.
Sự thay đổi kéo theo những cơ hội mà trước đây Khoa chỉ nhìn qua màn hình điện thoại: các nhãn hàng bắt đầu gửi lời mời hợp tác, anh chú trọng hơn vào chăm sóc da và dùng kem chống nắng. Dù vậy, anh xác định đây mới là giai đoạn một. Những tháng tới, nam thanh niên tìm hiểu sâu hơn về luyện tập cơ bắp và siết chặt chế độ ăn uống để hướng tới thân hình 6 múi.
"Đừng nhìn vào cái đích quá xa, hãy chia nhỏ mục tiêu theo từng mốc thời gian. Khi bạn biến việc tập luyện thành thói quen như cơm ăn nước uống, kết quả sẽ là quả ngọt", Khoa nói.
Sau đây, cô Jenessa Connor, chuyên gia sức khỏe - kiêm huấn luyện viên thể hình ở Mỹ, sẽ giải thích rõ thắc mắc trên.
Cô Connor cho biết huyết áp bị ảnh hưởng trực tiếp bởi việc vận động. Cụ thể, tập thể dục mỗi sáng hoặc bất kỳ thời điểm nào trong ngày sẽ tạm thời làm tăng huyết áp. Tuy nhiên, theo thời gian, tập luyện thường xuyên có thể làm giảm mức huyết áp cao hoặc giúp duy trì mức huyết áp bình thường, khỏe mạnh.
Trong quá trình tập luyện buổi sáng, hầu hết mọi người sẽ thấy huyết áp tăng lên do 2 yếu tố chính:
Bản thân việc tập luyện: Khi tập thể dục, tim đập nhanh hơn để đưa oxy đi khắp cơ thể, tạo ra lực lớn hơn lên các động mạch làm huyết áp tăng lên. Đây là phản ứng sinh lý bình thường.
Thời gian trong ngày: Theo nhịp sinh học, huyết áp tự nhiên giảm 10 - 20% khi ngủ và bắt đầu tăng lên khi thức dậy, thường đạt đỉnh điểm từ 6 giờ sáng đến 12 giờ trưa.
Dù tập luyện buổi sáng làm tăng huyết áp ở người huyết áp cao, nhưng bằng chứng từ các nghiên cứu cho thấy điều này không gây thêm áp lực đáng kể lên hệ tim mạch. Trong trường hợp này, huyết áp chỉ tăng tạm thời rồi hạ xuống sau khi tập thể dục, kéo dài từ vài phút đến vài giờ. Tuy nhiên, vì đau tim và đột quỵ dễ xảy ra hơn từ 6 giờ sáng đến 12 giờ trưa, người huyết áp cao cần phải hỏi ý kiến bác sĩ về cách tập luyện cho an toàn, theo trang tin sức khỏe Health.
Về lâu dài, tập luyện đều đặn là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để kiểm soát huyết áp. Hiệp hội Tim mạch Mỹ khuyến nghị ít nhất 150 phút tập thể dục cường độ vừa phải mỗi tuần để bảo vệ tim mạch. Tập thể dục giúp tăng cường sức khỏe tim mạch và khuyến khích cơ thể sản sinh oxit nitric, giúp mạch máu giãn nở và linh hoạt.
Nếu bạn muốn giảm huyết áp hoặc giữ huyết áp ở mức khỏe mạnh, điều quan trọng nhất là đưa việc tập thể dục vào lịch trình thường xuyên của bạn. Sự nhất quán là quan trọng nhất.
Nghiên cứu cho thấy hầu hết các bài tập như tập tạ, tập aerobic và tập luyện cường độ cao ngắt quãng (HIIT), đều có hiệu quả trong việc giảm huyết áp.
Nghiên cứu cũng cho thấy cả tập thể dục buổi sáng và buổi tối đều cải thiện chức năng mạch máu. Vì vậy, hãy chọn thời gian phù hợp với lịch trình và sở thích của bạn sao cho việc tập luyện được duy trì đều đặn nhất.
Ngoài ra, để ổn định huyết áp, cũng cần bỏ hút thuốc, hạn chế bia rượu, chú ý lượng natri nạp vào và kiểm soát căng thẳng.
Vài tháng nay, Minh Anh thường xuyên rơi vào trạng thái "nhớ nhớ quên quên", không thể tập trung làm việc, cơ thể rệu rã khiến hiệu suất sa sút. "Có hôm tôi quên gửi tài liệu cho đối tác lớn, lúc thì đứng thẫn thờ trước cửa nhà vì không nhớ đã khóa xe chưa, thậm chí quên cả những gì định phát biểu trong cuộc họp hàng chục người", cô kể.
Ngày làm việc của cô gái bắt đầu từ 7h và thường kéo dài đến 2h sáng hôm sau. Giữa guồng quay deadline dồn dập, Minh Anh liên tục phải kiểm tra tin nhắn từ gần chục nhóm chat công việc. Đêm xuống, dù cơ thể kiệt sức, cô vẫn lướt TikTok như một cách giải tỏa áp lực. Cô ví não bộ của mình như chiếc máy tính bị buộc chạy quá nhiều ứng dụng nặng cùng lúc, đến mức "treo hệ thống".
Rơi vào tình trạng tương tự Minh Anh, nhưng Hoàng Nam, 25 tuổi, chọn cách "sửa chữa" bằng thuốc. Áp lực doanh số kéo dài khiến Nam mất ngủ triền miên. Khi bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu đãng trí như quên lịch hẹn với đối tác quan trọng hay nhầm lẫn giờ làm việc, anh lên mạng tìm mua những loại được quảng cáo là "thần dược" bổ não.
Mỗi tháng, Nam chi hàng triệu đồng cho thực phẩm chức năng, kết hợp cà phê đậm đặc để ép bản thân duy trì tỉnh táo. Tuy nhiên, trí nhớ không cải thiện.
Gần đây, Nam xuất hiện các triệu chứng tim đập nhanh, đau dạ dày, đêm ngủ chập chờn và thường xuyên giật mình. Chứng hay quên ngày càng nặng khi não bộ liên tục bị kích thích quá mức, không có thời gian phục hồi. Sau khi khám, bác sĩ yêu cầu anh ngừng toàn bộ thuốc bổ não và điều chỉnh lại lối sống cũng như cường độ làm việc.
TS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Chủ nhiệm khoa Nội Thần kinh, Bệnh viện Quân y 175, ghi nhận tình trạng "nhớ nhớ quên quên" hay suy giảm trí nhớ ở người trẻ hiện nay ngày càng phổ biến. Dù Việt Nam chưa thống kê cụ thể, các cơ sở y tế ghi nhận số bệnh nhân đến khám vì vấn đề sức khỏe trí não đang gia tăng. "Bản chất của tình trạng này thường là não bộ bị quá tải, giống như lỗi phần mềm hơn là tổn thương cấu trúc hay bệnh lý nguy hiểm", bác sĩ nói. Tuy nhiên, nếu tình trạng kéo dài kèm theo thay đổi về ngôn ngữ hoặc hành vi, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo sa sút trí tuệ khởi phát sớm.
Theo bác sĩ Nghĩa, suy giảm trí nhớ ở người trẻ chủ yếu liên quan đến lối sống thiếu lành mạnh và áp lực kéo dài. Những thói quen như lạm dụng thiết bị công nghệ, dành quá nhiều thời gian trước màn hình, hút thuốc lá hoặc thường xuyên căng thẳng đều có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng nhận thức.
Nghiên cứu trên Tạp chí Tâm thần học Lão khoa Mỹ, khảo sát 18.000 người từ 18 đến 99 tuổi, cho thấy 14% người trong nhóm 18-39 tuổi thường xuyên gặp vấn đề về trí nhớ ngắn hạn, chủ yếu liên quan đến stress và thói quen sử dụng công nghệ. Phân tích khác trên Plos One cho thấy người hút thuốc có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn 30% và nguy cơ mắc bệnh Alzheimer cao hơn 40%. Mức độ hút thuốc càng nhiều, nguy cơ càng tăng; trung bình hút 20 điếu mỗi ngày có thể làm nguy cơ sa sút trí tuệ tăng khoảng 34%.
Thức khuya và thiếu ngủ kéo dài cũng là yếu tố đáng lo ngại ở người trẻ. Khi não bộ không có đủ thời gian phục hồi, trí nhớ và khả năng tập trung sẽ suy giảm, về lâu dài có thể làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức. Ngoài ra, chế độ ăn uống kém lành mạnh, ít đọc sách hoặc tác dụng phụ của thuốc mê sau phẫu thuật cũng có thể góp phần gây ra tình trạng này.
PGS.TS.BS Đỗ Đức Thuần, Chủ nhiệm Khoa Đột quỵ, Bệnh viện Quân y 103, nói chứng "nhớ nhớ quên quên" có thể gặp ở mọi lứa tuổi, kể cả người trẻ. Các dấu hiệu thường gặp gồm giảm khả năng tập trung, dễ lơ đãng trong học tập và công việc, hay quên, khó ghi nhớ, suy giảm tư duy và khả năng đánh giá sự việc. Một số trường hợp còn xuất hiện rối loạn hành vi như lặp đi lặp lại cùng một câu nói, diễn đạt vòng vo do quên từ, cảm xúc thay đổi thất thường, dễ nóng giận, phiền muộn hoặc trở nên thờ ơ.
Để phòng ngừa suy giảm trí nhớ, các chuyên gia khuyến cáo người trẻ cần điều chỉnh lối sống, hạn chế căng thẳng và kiểm soát stress kéo dài. Mỗi người nên xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, bảo đảm đủ các nhóm dưỡng chất, đồng thời bổ sung vi chất cần thiết như vitamin B1 và sắt. Bên cạnh đó, cần tránh hút thuốc lá, hạn chế rượu bia và các chất kích thích.
Việc nghỉ ngơi hợp lý cũng đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe não bộ. Người trẻ nên ngủ đủ 7-9 tiếng mỗi đêm, hạn chế thức khuya, tránh làm việc quá sức và duy trì tập thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày. Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm các bất thường. Đặc biệt, những người có yếu tố nguy cơ tim mạch như tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc xuất hiện tình trạng hay quên trước tuổi 40 nên tầm soát sớm.
Các loại thuốc bổ não đắt tiền không phải "chìa khóa vạn năng" để cải thiện trí nhớ. "Khi các yếu tố nguy cơ như áp lực, lối sống không lành mạnh được loại bỏ, hệ thần kinh sẽ tự kích hoạt cơ chế phục hồi, trả lại khả năng tập trung và ghi nhớ tự nhiên cho người trẻ mà không cần đến bất kỳ viên thuốc nào", bác sĩ nói.
