Thanh niên mong được đóng góp nhiều hơn vào kỷ nguyên số

TP.HCM đang vào mùa mưa. Ngày bà tôi mất, trời mưa như trút nước. Sau đám tang bà, khi những cơn đau xé lòng đã lắng xuống, nhường chỗ cho cuộc sống thường nhật, cả nhà tôi vẫn không thôi lo lắng về người kề cận với bà nhất lúc sinh thời - ông tôi.

Bà ra đi đột ngột khiến cả nhà bàng hoàng, ông là người đau lòng nhất. Lo lắng cho ông, trong lúc mọi người chưa biết sắp xếp thế nào vì ai cũng ở xa, ai cũng có gia đình và công việc riêng, ba tôi lặng lẽ gói ghém quần áo, gác lại mọi thứ đang dở dang ở phố thị để về quê chăm sóc ông.

Ba tôi là con trai cả trong gia đình có sáu anh em nhưng mỗi người tha phương một nơi. Nhà tôi vào thành phố lập nghiệp đã hơn 20 năm nay, thi thoảng vài ba tháng hoặc khi có việc mới tranh thủ về quê.

Từ ngày ba còn bé, ba và ông nội ít gần gũi nhau nên những tâm sự tỉ tê hằng ngày, những yêu thương, nũng nịu hầu như không có. Ba tôi trầm tính, ít nói và không thể hiện cảm xúc ra ngoài. Ông thì ngược lại. Ông hay hỏi, hay nói và luôn thể hiện cảm xúc cho người khác biết. Chính vì tính cách trái ngược nên mỗi lần mâu thuẫn xảy ra, ông dễ nóng giận, lớn tiếng còn ba chỉ ngậm ngùi chịu đựng.

Ngày qua ngày, một bức màn vô hình cứ thế giăng mắc giữa hai người. Ông sống theo cách của ông, còn ba lặng lẽ chăm lo cho ông theo cách của ba. Có món nào ngon ba đều mang về mời ông ăn trước rồi ba cặm cụi ra vườn tưới rau, hái cỏ, xong xuôi ba mới thủng thẳng ăn sau. Khi ông cần đi đâu xa, ba sẽ chở ông, lúc ông nằm viện ba cận kề chăm sóc.

Sáng sáng ba thức sớm, chạy ra chợ mua đồ ăn cho ông rồi ra đồng làm việc. Cứ như thế, ba âm thầm bên ông. Nhưng có lẽ những điều ấy chưa đủ để ông cảm nhận tình cảm từ ba.

Ngày trước chú tôi ra đi vì bị tai nạn sau một bữa tiệc, ông tôi từ đó trở nên ghét cay ghét đắng những người uống rượu, thấy ba tôi uống rượu là ông sẽ rầy la.

Nhưng cuộc sống mà, ba cũng phải có bạn bè, phải xã giao. Sau giờ làm, thi thoảng mấy anh em ngồi lại nhâm nhi vài ly. Và ông lại giận. Có lần, ông không kiềm chế được mình nên dùng cây đánh và đuổi ba đi. Ba gọi điện vào trò chuyện với má tôi trong uất ức, nhưng qua cơn giận rồi ba lại trở về với trách nhiệm của mình. Ba vẫn ở đó bên ông.

Cho đến hôm mãn tang bà, đại gia đình tập trung về đầy đủ. Sau bữa tiệc, cả nhà ngồi lại trò chuyện. Trong lúc cảm xúc trào dâng, ba đã bật khóc như một đứa trẻ. Trong tiếng nấc nghẹn ngào, nước mắt giọt ngắn giọt dài trên má, ba buồn bã thốt lên: "Ba đâu có thương tui, ba đánh, ba đuổi tui như cơm bữa mà".

Ông nội lặng người, rồi như nhận ra điều gì đó, ông lao tới ôm chầm lấy ba, hai ba con cùng nức nở và ông tôi cũng không kiềm được nữa: "Tao không thương mày thì thương ai chứ, con ơi là con". Cả nhà tôi cùng rơi nước mắt trước khoảnh khắc ấy.

Không chỉ với ông mà với các con, ba cũng luôn chu đáo chăm sóc. Ngày ở TP.HCM, cứ cuối tuần ba nôn nao nhắc má đi chợ sớm, mua những nguyên liệu tươi ngon để sẵn rồi gọi điện nhắc chị em tôi về nhà dùng cơm.

Tối thứ bảy hằng tuần, cả nhà tôi tụ tập đông đủ hơn mười thành viên quây quần bên mâm cơm má nấu. Ăn tối xong ba lại phụ má gói ghém riêng đồ ăn để chị em tôi mang về, hôm nào má quên là ba nhắc khéo: "Bà có quên gì không bà ơi?".

Tới giờ vẫn vậy, ba chẳng thích nói nhiều mà chỉ lẳng lặng lo lắng cho người thương xung quanh. Ba gieo vào mảnh đất tâm hồn chị em tôi những hạt mầm yêu thương đủ đầy dinh dưỡng, rồi chính tay ba kiên trì chăm bón chúng mỗi ngày cho đến khi thành một rừng cây rợp bóng, che mát cả đời chị em tôi và che cả những đời sau.

Tin Gốc: Tuổi Trẻ

Quê tôi ngày ấy nhà nào cũng có một vài cây cau, có nhà lại trồng hẳn hai hàng cau trước ngõ. Những cây cau như làm nên nét riêng của làng quê tôi. Khi nhìn thấy nhà nào không có bóng dáng cây cau, tôi thấy thiếu thiếu một điều gì. Tuổi thơ chúng tôi lại có những kỷ niệm đẹp với những chiếc mo cau rụng.

Những cây cau đứng đó, đôi khi không ai để ý sự tồn tại của nó, nhưng như là người lính canh gìn giữ bình yên cho tâm hồn mỗi người con của làng quê.

Đôi khi cây cau như là dáng bà, dáng mẹ dịu hiền lặng thầm đứng đó mong ngóng những đứa con xa. Quả cau, lá trầu dâng lên bàn thờ như là tấm lòng thảo thơm của cháu con với tổ tiên.

Những miếng cau, lá trầu làm thắm nồng câu chuyện của các bà các mẹ, lưu giữ nét văn hóa dân tộc Việt.

Hoa cau nở, làn hương buông xuống đêm quê những thủ thỉ tâm tình, hương thơm thanh mát ấy quyện vào gió cho lòng người thanh tịnh.

Có bao điều đẹp đẽ, ý nghĩa về cây cau như thế khiến tôi thêm yêu quê nhà.

Tưởng đâu tôi chỉ yêu những cây cau vì những điều đẹp đẽ ấy thôi, nhưng không, tôi còn yêu cả những chiếc mo cau. Mo cau chính là phần nối giữa thân và tàu cau, khi tàu cau già, lá ngã màu vàng báo hiệu sắp hết một đời lá thì phần nối giữa mo cau và thân cau mủi ra. Một cơn gió nhẹ đi qua là tàu cau lặng lẽ trút xuống mặt đất cạnh gốc cây.

Khi ấy, lũ trẻ nhà quê chúng tôi sung sướng nhặt mo cau về, tước bỏ lá đi chỉ để lại bẹ cau và cuống lá. Chiếc mo cau ấy lại trở thành một thứ đồ chơi bình dị mà vô cùng vui nhộn.

Chúng tôi thay nhau làm người kéo tàu cau, người còn lại ngồi trên mo cau cười thích thú. Hết lượt, lại đổi nhau, người kéo thì mệt, người ngồi trên thì cười vui, hò hét đến khản giọng. Mệt đấy, mà vui đấy, trò chơi ấy đã làm nên một tuổi thơ thật hồn nhiên, ăm ắp kỷ niệm.

Chiếc mo cau không chỉ là trò chơi cho lũ trẻ con tinh nghịch. Lúc tàu cau mới rụng, mo cau chưa khô còn mềm thì bà tôi lấy kéo cắt mo cau ra hình cái quạt, xong lấy hai cục gạch chèn lên rồi đem phơi nắng.

Cái quạt mo cau khô nhưng không bị cong vênh vì bị sức nặng của cục gạch đè.

Vậy là mùa hè ông tôi có chiếc quạt phe phẩy, có khi dùng che đầu đi ra đường.

Có lúc hào hứng kể câu chuyện nào đó với cả nhà, ông phẩy quạt mo cau rồi đọc: "Mát mặt anh hùng khi khuất gió/ Che đầu quân tử lúc mưa sa". Rồi ông cười khoan khoái, còn bà nhìn ông vẻ trìu mến, hân hoan.

Có lần, tôi thấy bà hì hụi cắt mo cau nhưng không làm quạt cho ông mà làm cái nón cho vại tương. Chiếc mo cau cong queo vậy mà ngoan ngoãn biến thành cái nón cho vại tương của bà thật.

Tôi vẫn nhớ mãi hình ảnh vại tương đội nón để ở góc sân nắng im lìm buổi xế, có con chuồn chuồn ớt đỏ chói đậu trên chóp nón. Tôi ngẩn ngơ đến quên cả việc canh bắt chuồn chuồn. Không hiểu vì sao hình ảnh ấy, cho đến tận bây giờ tôi vẫn nhớ và thấy đáng yêu vô cùng.

Đến mùa gặt, đôi tay bà lại khéo léo tách đôi bề dày làm cho mo cau mỏng ra để nắm cơm. Cơm nắm trong mo cau thật là ngon, vị bùi có cả mùi thơm của gạo mới và mùi mo cau hòa quyện.

Một buổi chiều bước chân ra ngõ, có chiếc mo cau rời thân rụng xuống nghe cái xào dưới gốc cau. Ngỡ ngàng, tôi chợt thốt lên: mo cau! Chiếc mo cau kéo tôi dời khỏi thực tại để về những năm tháng ấu thơ êm đềm. Lòng chợt thấy bình yên đến lạ, và một lần nữa tôi lại khẽ gọi mo cau!

Tin Gốc: Tuổi Trẻ

Chưa bao giờ người trẻ kết nối nhiều như hôm nay, nhưng cũng chưa bao giờ người lớn lo lắng nhiều đến thế trước những tổn thương từ mạng xã hội ở các em.

Mạng xã hội đang mở rộng thế giới của thanh thiếu niên, nhưng cũng có thể âm thầm thu hẹp khả năng tập trung, năng lực tự kiểm soát và sự bình yên nội tâm nếu thiếu bản lĩnh số cần thiết.

Theo báo cáo năm 2024 của Văn phòng Khu vực châu Âu thuộc WHO, tình trạng sử dụng mạng xã hội có vấn đề ở thanh thiếu niên đang gia tăng đáng kể tại nhiều quốc gia. Các biểu hiện thường gặp gồm khó kiểm soát thời gian trực tuyến, lệ thuộc cảm xúc và suy giảm chất lượng giấc ngủ - những yếu tố được xem là có liên hệ với sức khỏe tâm thần và sự ổn định tâm lý.

UNICEF từng cảnh báo rằng trẻ em hôm nay không chỉ lớn lên trong đời sống thực mà còn trưởng thành giữa một "hệ sinh thái số" đầy cơ hội và cả nguy cơ. Bắt nạt trực tuyến, xâm phạm dữ liệu cá nhân, thao túng hành vi hay tiếp cận nội dung độc hại đang trở thành những rủi ro nếu người trẻ thiếu năng lực tự bảo vệ và thiếu sự đồng hành cần thiết từ người lớn.

Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu và khảo sát về đời sống học đường cho thấy không ít học sinh rơi vào tình trạng giảm khả năng tập trung học tập, lệ thuộc vào tương tác ảo và gia tăng căng thẳng tâm lý do sử dụng mạng xã hội quá mức. Điều đó cho thấy đây không còn đơn thuần là câu chuyện công nghệ, mà đã trở thành một vấn đề giáo dục và phát triển con người.

Thực tế trên thế giới và tại Việt Nam đã xuất hiện nhiều tình huống nguy hiểm liên quan đến mạng xã hội ở nhóm vị thành niên. Đó là những thử thách độc hại được lan truyền trên TikTok hay YouTube khiến trẻ em tự gây nguy hiểm cho bản thân. Hay các vụ bắt nạt trực tuyến kéo dài làm học sinh rơi vào khủng hoảng tâm lý, mất niềm tin hoặc thu mình khỏi các mối quan hệ xã hội.

Một số nghiên cứu về tâm lý học truyền thông cũng ghi nhận việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung kích thích nhanh, hình ảnh bạo lực hoặc chuẩn mực ngoại hình phi thực tế có thể làm gia tăng cảm giác tự ti, lo âu và áp lực xã hội ở thanh thiếu niên.

Điều đáng lưu ý là tác động của mạng xã hội thường diễn ra âm thầm nhưng có sức bào mòn đáng lo ngại. Không phải lúc nào cũng là những cú sốc lớn, mà nhiều khi là sự xói mòn dần khả năng tập trung, năng lực tự kiểm soát và sự ổn định cảm xúc của người trẻ và hàng loạt những vấn đề khác về cảm xúc, nhận thức, ứng xử.

Rõ ràng, không một phần mềm kiểm soát nào đủ sức bảo vệ một đứa trẻ nếu chính đứa trẻ không có bản lĩnh số và chưa đủ năng lực để làm chủ thế giới số.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đã bắt đầu áp dụng các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn. Từ 0h ngày 10-12-2025, Úc trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới quyết chặn quyền truy cập của người dưới 16 tuổi vào các nền tảng mạng xã hội bao gồm TikTok, YouTube của Alphabet, cùng với Instagram và Facebook của Meta.

Dù còn nhiều tranh luận, quyết định này phản ánh xu hướng toàn cầu trong việc tăng cường bảo vệ trẻ em trên không gian số.

Tại Việt Nam, cách tiếp cận hiện nay mang tính quản lý kết hợp giáo dục hơn là cấm tuyệt đối. Luật An ninh mạng cùng Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp và sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng đã quy định rõ: trẻ dưới 16 tuổi khi đăng ký tài khoản mạng xã hội phải sử dụng thông tin của cha mẹ hoặc người giám hộ; đồng thời cha mẹ có trách nhiệm giám sát nội dung trẻ truy cập, đăng tải và chia sẻ.

Đây là một định hướng có tính pháp lý nhưng đồng thời cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình trong giáo dục và bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Tuy nhiên, nếu tiếp cận vấn đề chỉ bằng góc nhìn "cấm hay không cấm", chúng ta có thể bỏ qua đặc điểm tâm lý rất quan trọng của lứa tuổi vị thành niên. Không ít học sinh hiện nay xem mạng xã hội như một không gian kết nối, học tập, giải trí và thể hiện bản thân. Khi bị cấm đoán một cách đơn giản, các em dễ xuất hiện tâm lý phản kháng, tìm cách vượt rào hoặc chuyển sang những nền tảng khó kiểm soát hơn.

Cần nhận ra rằng việc giới hạn người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội không nên được nhìn như một sự cấm đoán giản đơn, mà là một khoảng lùi cần thiết để bảo vệ sự phát triển tâm lý, cảm xúc và năng lực tự kiểm soát của người trẻ.

Trong giáo dục có những giới hạn mang ý nghĩa bảo vệ. Giống như trẻ em chưa đủ tuổi để lái xe hay sử dụng chất kích thích, việc giới hạn tiếp cận mạng xã hội ở một độ tuổi nhất định cũng cần được nhìn như một giải pháp dự phòng cho sự an toàn phát triển.

Việc xác thực độ tuổi, giới hạn thời gian sử dụng, kiểm soát nội dung độc hại và tăng trách nhiệm của các nền tảng công nghệ là những biện pháp quan trọng nhằm bảo vệ trẻ vị thành niên. Nhà trường cũng cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng tự bảo vệ và hỗ trợ tâm lý học đường cho học sinh.

Giá trị cốt lõi của giáo dục là giúp con người hình thành năng lực tự điều chỉnh từ bên trong. Điều giúp người trẻ an toàn lâu dài không phải là sự giám sát liên tục, mà là khả năng tự nhận diện nguy cơ và tự điều chỉnh hành vi. Khi mỗi cá nhân chưa đảm bảo các yêu cầu tối thiểu sử dụng mạng xã hội thì việc cần tiếp tục chuẩn bị, chờ độ "chín" để làm chủ mạng xã hội là rất cần thiết.

Điều cũng cần nhấn mạnh là trách nhiệm xã hội của các nền tảng mạng xã hội, cơ quan quản lý và cả những nhà đầu tư công nghệ. Không thể nói đến đổi mới số nếu lợi nhuận được đặt cao hơn sự an toàn của trẻ em. Thuật toán không thể vô cảm trước những tổn thương tâm lý, sự lệ thuộc hành vi hay các nội dung độc hại đang len vào đời sống người trẻ mỗi ngày.

Một không gian mạng lành mạnh không chỉ được tạo ra bằng công nghệ hiện đại, mà còn bằng đạo đức số, trách nhiệm xã hội và cam kết bảo vệ con người, đặc biệt là trẻ vị thành niên.

Trong bức tranh ấy, vai trò của phụ huynh đặc biệt quan trọng. Nghị định 147/2024/NĐ-CP không chỉ là một quy định quản lý hành chính mà còn là lời nhắc mạnh mẽ về trách nhiệm giáo dục của gia đình trong thời đại số.

Nhiều cha mẹ đang cố quản lý con trên mạng xã hội, nhưng lại quên rằng chính sự cô đơn trong đời sống thực mới khiến trẻ tìm nơi trú ẩn trên không gian số. Hơn thế, trẻ em không thể có năng lực sử dụng mạng xã hội lành mạnh nếu người lớn hoàn toàn buông lỏng việc đồng hành, hỗ trợ.

Nhiều phụ huynh hiện nay giao điện thoại cho con như một công cụ giải trí nhưng lại ít quan tâm đến việc con đang tiếp xúc với nội dung gì, chịu ảnh hưởng từ ai hay đang gặp khó khăn tâm lý nào trên không gian mạng.

Thực tế cho thấy trẻ học từ hành vi của người lớn nhiều hơn từ những lời nhắc nhở. Một gia đình biết đối thoại, biết thiết lập nguyên tắc sử dụng thiết bị và biết làm gương trong văn hóa số sẽ tạo ra nền tảng bảo vệ hiệu quả hơn rất nhiều. Đó cũng là cách để phụ huynh dành thời gian thực, tiếp cận thực, quan tâm thực và sẻ chia thực đúng tương tác.

Suy cho cùng, giáo dục vẫn là sức mạnh căn cơ và bền vững nhất. Giáo dục để trẻ biết sử dụng mạng xã hội như một công cụ hỗ trợ học tập, kết nối và phát triển bản thân thay vì lệ thuộc vào nó. Giáo dục để học sinh biết kiểm chứng thông tin, biết bảo vệ dữ liệu cá nhân, biết ứng xử văn minh và biết giới hạn thời gian sử dụng.

UNESCO từng nhấn mạnh rằng năng lực số và năng lực công dân số đang trở thành một phần quan trọng của giáo dục công dân trong thế kỷ XXI. Một đứa trẻ biết bơi sẽ an toàn hơn nhiều so với một đứa trẻ chỉ được dạy tránh xa nước. Cũng vậy, một học sinh có năng lực số, có bản lĩnh tâm lý và có giá trị sống rõ ràng sẽ có khả năng đi qua không gian mạng mà không đánh mất chính mình.

Không ít người trẻ nghĩ mình đang sử dụng mạng xã hội, nhưng thực tế lại đang bị mạng xã hội sử dụng cảm xúc và sự chú ý của chính mình. Mạng xã hội nguy hiểm nhất không phải khi nó quá mạnh, mà khi người sử dụng quá yếu trước nó.

Việc quy định sử dụng mạng xã hội theo độ tuổi là cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Nhưng điều quan trọng hơn là không hiểu chữ "cấm" theo nghĩa giản đơn của việc đóng lại một cánh cửa. Đó phải là một quá trình lựa chọn phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ, đi kèm với sự chuẩn bị, đồng hành và điều chỉnh theo thời gian.

Không thể xây dựng tương lai số cho trẻ em bằng những thuật toán chỉ ưu tiên thời gian tương tác và lợi nhuận quảng cáo. Có những giới hạn được đặt ra không phải vì xã hội thiếu niềm tin vào người trẻ, mà vì người lớn cần có trách nhiệm bảo vệ sự trưởng thành của các em trước khi quá nhiều tổn thương âm thầm xảy ra trên không gian số.

Khi gia đình, nhà trường, chính sách và xã hội cùng tạo thành một hệ sinh thái giáo dục số đúng nghĩa, mạng xã hội sẽ không chỉ là vùng nguy cơ cần kiểm soát mà còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ cho sự trưởng thành của thế hệ trẻ.

Tin Gốc: Tuổi Trẻ