Tuyến tụy đóng vai trò cốt lõi trong cả hệ nội tiết (điều hòa đường huyết qua insulin, glucagon, amylin, PP…) và hệ ngoại tiết (tiết men trypsin, lipase, amylase để tiêu hóa chất đạm, chất béo, chất bột đường). Tuy nhiên, một số thói quen giải nhiệt và sinh hoạt thất thường trong mùa hè có thể vô tình ép cơ quan này phải làm việc quá công suất, thậm chí làm tăng nguy cơ viêm tụy cấp.
Theo Cử nhân dinh dưỡng Mai Thị Thùy, Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á TP HCM, dưới đây là 4 sai lầm phổ biến trong mùa nóng mà người dân cần lưu ý thay đổi để bảo vệ sức khỏe tuyến tụy.
Lạm dụng “combo” bia lạnh và thức ăn nhiều dầu mỡ
Đây là thói quen ăn uống kinh điển gây áp lực nặng nề lên tuyến tụy. Sự nguy hiểm không đến từ bản chất của đá lạnh, mà nằm ở lượng cồn kết hợp với lượng chất béo nạp vào cơ thể liên tục trong nhiều giờ.
Rượu bia kích thích tuyến tụy, làm thay đổi dòng chảy của dịch tụy và gia tăng phản ứng viêm. Sử dụng rượu bia lượng nhiều và kéo dài là nguyên nhân làm tăng triglycerid (mỡ máu) – một yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến viêm tụy cấp. Còn đồ dầu mỡ khiến tuyến tụy phải tăng cường tiết nhiều men tiêu hóa hơn bình thường để xử lý.
Uống nước ngọt, đồ uống có đường thay nước lọc
Để giải nhiệt nhanh, nhiều người có thói quen uống liên tục các loại nước ngọt, trà sữa hoặc nước tăng lực. Các thức uống này chứa hàm lượng đường hấp thu nhanh rất cao. Nếu duy trì thói quen này hằng ngày, tuyến tụy buộc phải liên tục tăng tiết insulin để xử lý lượng đường lớn trong máu.
Hệ quả lâu dài là dẫn đến tăng cân, tích tụ mỡ nội tạng (béo phì vùng trung tâm), gây đề kháng insulin và làm tăng nguy cơ mắc hội chứng rối loạn chuyển hóa cùng bệnh đái tháo đường type 2.
Ăn quá nhiều trái cây ngọt ngay sau bữa ăn chính
Trái cây là nguồn vitamin tốt, nhưng việc tiêu thụ “cả đĩa lớn” ngay sau bữa cơm (khi cơ thể đã nạp đủ lượng tinh bột) sẽ khiến tổng lượng đường dung nạp tăng vọt. Tình trạng này dễ xảy ra trong mùa hè do sự xuất hiện của các loại quả lượng đường cao như vải thiều, nhãn, sầu riêng, chôm chôm hoặc trái cây đóng hộp.
Dù thói quen này không trực tiếp gây viêm tụy ở người khỏe mạnh, nhưng nó bắt buộc cơ thể phải xử lý một lượng đường quá tải. Điều này đặc biệt nguy hại cho nhóm đối tượng bị tiền đái tháo đường, béo phì hoặc có chỉ số triglycerid máu cao.
Nhịn đói rồi “ăn bù” dồn dập vào ban đêm
Thời tiết nắng nóng khiến nhiều người mệt mỏi, ăn uống thất thường như bỏ bữa sáng nhưng lại ăn quá no vào buổi tối, hoặc kết hợp vừa nhậu vừa ăn khuya.
Việc nạp lượng lớn thức ăn dồn dập khiến toàn bộ hệ tiêu hóa, bao gồm cả tuyến tụy, phải làm việc quá sức. Đáng chú ý, tình trạng nhịn ăn kết hợp với mất nước kéo dài do uống nhiều rượu bia là những yếu tố tiền đề quan trọng dễ hình thành cặn trong dịch tụy hoặc dịch mật, dẫn đến viêm tụy cấp do rượu.
Dấu hiệu cảnh báo viêm tụy là đau vùng thượng vị (vùng bụng trên rốn) có thể lan ra sau lưng là triệu chứng đặc trưng của cả viêm tụy cấp và mãn tính. Đối với viêm tụy cấp, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng đi kèm bao gồm:
Để giảm tải cho tuyến tụy và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm, chuyên gia khuyến nghị người dân thực hiện các biện pháp sau:
Ưu tiên nước lọc: Hãy dùng nước lọc làm nguồn cấp nước chính cho cơ thể mỗi ngày.
Kiểm soát lượng rượu bia: Nếu có uống rượu bia, cần tránh các cuộc nhậu kéo dài với đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ. Tuân thủ khuyến nghị giới hạn của Viện Dinh dưỡng Quốc gia: Nam giới không quá 2 đơn vị cồn/ngày, nữ giới không quá 1 đơn vị cồn/ngày (1 đơn vị cồn tương đương 12-13 g cồn, khoảng 330 ml bia).
Ăn trái cây khoa học: Ăn một lượng vừa phải. Nên chuyển trái cây sang các bữa phụ trong ngày thay vì ăn dồn dập ngay sau bữa ăn chính.
Sinh hoạt điều độ: Không ăn quá no vào đêm muộn, duy trì ăn uống đúng giờ.
Lưu ý nhóm nguy cơ cao: Những người có tiền sử mỡ máu cao, sỏi mật, viêm tụy hoặc thói quen uống nhiều rượu cần đặc biệt cẩn trọng, tốt nhất nên hạn chế tuyệt đối các tác nhân gây hại vì đây là nhóm có nguy cơ tái phát hoặc biến chứng rất cao.
Cà phê là một trong những thức uống đem đến nhiều lợi ích đối với gan. Theo Medical News Today, các nghiên cứu cho thấy người uống cà phê thường xuyên có nguy cơ mắc bệnh gan thấp hơn so với những người không uống.
Cà phê chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa có thể giúp giảm viêm, đẩy lùi mỡ gan và hỗ trợ chức năng ở những người mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu.
Cà phê là một trong những thức uống đem đến nhiều lợi ích đối với gan. Theo Medical News Today, các nghiên cứu cho thấy người uống cà phê thường xuyên có nguy cơ mắc bệnh gan thấp hơn so với những người không uống.
Cà phê chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa có thể giúp giảm viêm, đẩy lùi mỡ gan và hỗ trợ chức năng ở những người mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu.
Các loại cá béo như cá hồi, cá thu, cá mòi và cá ngừ là nguồn cung cấp axit béo omega-3 dồi dào. Theo Healthline, omega-3 có thể giúp giảm lượng mỡ trong gan, giảm viêm và cải thiện nồng độ triglyceride trong máu.
Với người không ăn cá, hạt chia, hạt lanh và quả óc chó cũng chứa một lượng omega-3 nhất định.
Các loại cá béo như cá hồi, cá thu, cá mòi và cá ngừ là nguồn cung cấp axit béo omega-3 dồi dào. Theo Healthline, omega-3 có thể giúp giảm lượng mỡ trong gan, giảm viêm và cải thiện nồng độ triglyceride trong máu.
Với người không ăn cá, hạt chia, hạt lanh và quả óc chó cũng chứa một lượng omega-3 nhất định.
Dầu ôliu là thành phần quan trọng trong chế độ ăn Địa Trung Hải - mô hình ăn uống thường được khuyến nghị cho người mắc bệnh gan nhiễm mỡ. Loại dầu này chứa nhiều chất béo không bão hòa đơn, có thể giúp giảm tích tụ mỡ trong gan và cải thiện độ nhạy insulin.
Dầu ôliu là thành phần quan trọng trong chế độ ăn Địa Trung Hải - mô hình ăn uống thường được khuyến nghị cho người mắc bệnh gan nhiễm mỡ. Loại dầu này chứa nhiều chất béo không bão hòa đơn, có thể giúp giảm tích tụ mỡ trong gan và cải thiện độ nhạy insulin.
Các loại quả mọng như dâu tây, việt quất, mâm xôi giàu polyphenol - nhóm hợp chất chống oxy hóa có khả năng bảo vệ tế bào trước tổn thương do gốc tự do. Theo Times of India, các chất chống oxy hóa trong quả mọng có thể giúp giảm viêm và giảm stress oxy hóa - yếu tố liên quan đến sự tiến triển của gan nhiễm mỡ.
Các loại quả mọng như dâu tây, việt quất, mâm xôi giàu polyphenol - nhóm hợp chất chống oxy hóa có khả năng bảo vệ tế bào trước tổn thương do gốc tự do. Theo Times of India, các chất chống oxy hóa trong quả mọng có thể giúp giảm viêm và giảm stress oxy hóa - yếu tố liên quan đến sự tiến triển của gan nhiễm mỡ.
Trái cây giàu vitamin C gồm chanh, cam, bưởi, kiwi cũng được đánh giá có lợi cho người mắc gan nhiễm mỡ. Vitamin C hoạt động như một chất chống oxy hóa mạnh, giúp bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương. Chế độ ăn giàu trái cây và rau củ không chỉ cung cấp vitamin C mà còn bổ sung chất xơ, hỗ trợ kiểm soát cân nặng - yếu tố quan trọng trong việc cải thiện gan nhiễm mỡ.
Trái cây giàu vitamin C gồm chanh, cam, bưởi, kiwi cũng được đánh giá có lợi cho người mắc gan nhiễm mỡ. Vitamin C hoạt động như một chất chống oxy hóa mạnh, giúp bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương. Chế độ ăn giàu trái cây và rau củ không chỉ cung cấp vitamin C mà còn bổ sung chất xơ, hỗ trợ kiểm soát cân nặng - yếu tố quan trọng trong việc cải thiện gan nhiễm mỡ.
Theo TS.BS.CK2 Trà Anh Duy, suy giảm testosterone thường diễn tiến âm thầm. Vì các triệu chứng đến chậm, nhiều người thường nhầm lẫn với tình trạng thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài hoặc mặc định đó là quy luật tất yếu của tuổi tác.
Tuy nhiên, theo hướng dẫn từ Hiệp hội Nội tiết Mỹ (Endocrine Society) năm 2018, việc chẩn đoán suy giảm testosterone chỉ được xác lập khi hội đủ hai yếu tố: triệu chứng lâm sàng phù hợp và xét nghiệm nồng độ testosterone trong máu thấp (thực hiện vào buổi sáng).
Dưới đây là 5 dấu hiệu cảnh báo "ngọn lửa" nội tiết đang lụi dần mà phái mạnh cần đặc biệt lưu ý:
Giảm ham muốn
Đây là dấu hiệu phổ biến nhất nhưng lại khó tự nhận biết nhất. Không phải là sự "mất hẳn" nhu cầu, mà là cảm giác ít nghĩ đến chuyện chăn gối hơn, ít chủ động và sự hứng thú dần nhạt đi.
Một nghiên cứu công bố trên The New England Journal of Medicine trên hơn 3.000 nam giới cho thấy: giảm ham muốn cùng với rối loạn cương dương là những triệu chứng có mối liên hệ chặt chẽ nhất với nồng độ testosterone thấp.
Mất hiện tượng cương buổi sáng
Nhiều người có tâm lý chủ quan: "Miễn là khi lâm trận vẫn ổn là được". Thế nhưng, hiện tượng cương buổi sáng là "thước đo" cực kỳ quan trọng phản ánh hoạt động nội tiết và sức khỏe mạch máu của nam giới.
Khi những lần "chào cờ" thưa thớt dần, đó là tín hiệu cho thấy nồng độ hormone nam tính đang ở mức báo động.
Nhanh "đuối" sức, mất đi sự sung mãn
Dù vẫn duy trì nhịp sống bình thường, nhưng nếu bạn cảm thấy "không còn lửa" trong các hoạt động hàng ngày, tập luyện nhanh mệt hơn, làm việc thiếu hăng hái... thì đừng chỉ nghĩ do stress.
Mặc dù mệt mỏi và giảm năng lượng là các triệu chứng không đặc hiệu (dễ lẫn với bệnh mạn tính hoặc mất ngủ), nhưng theo các đánh giá hệ thống trên tạp chí CMAJ, đây vẫn là một mảnh ghép quan trọng trong bức tranh suy giảm nội tiết tố nếu đi kèm các biểu hiện sinh lý khác.
Bụng to hơn, cơ bắp kém săn chắc
Nếu bạn nhận thấy vòng eo tăng lên dù chế độ ăn không thay đổi, hoặc cơ bắp lỏng lẻo dần dù vẫn tập luyện, đó có thể là do thiếu hụt testosterone.
Nghiên cứu từ dự án EMAS cho thấy nam giới suy giảm testosterone có nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa rất cao. Cụ thể, nhóm này thường có vòng eo lớn hơn trung bình gần 2 cm và mật độ xương thấp hơn, sức khỏe tổng thể kém hơn rõ rệt. Hormone này đóng vai trò then chốt trong việc duy trì khối cơ và phân phối chất béo trong cơ thể.
Thay đổi tâm trạng thất thường
Dễ cáu gắt, chán nản, thiếu động lực hoặc khó tập trung là những biểu hiện tâm lý thường gặp. Tuy nhiên, các bác sĩ nhấn mạnh rằng triệu chứng tâm trạng chỉ thực sự có ý nghĩa chẩn đoán cao khi nó xuất hiện cùng lúc với các dấu hiệu về tình dục và thể chất kể trên.
Bác sĩ Duy khuyến cáo đừng tự ý đoán bệnh hay tự ý bổ sung các loại thực phẩm chức năng, hormone truyền miệng khi thấy các dấu hiệu trên.
Cách đúng đắn nhất là đến các cơ sở chuyên khoa nam học để được thăm khám. Nếu tình trạng suy giảm diễn ra kéo dài, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm máu vào buổi sáng (thời điểm testosterone cao nhất trong ngày) để có kết quả chính xác nhất.
Việc phát hiện sớm và can thiệp đúng cách sẽ giúp phái mạnh lấy lại phong độ, bảo vệ sức khỏe nền tảng và duy trì chất lượng cuộc sống gia đình.
Trong nhiều gia đình Việt, bột sắn dây là thức uống quen thuộc mỗi khi thời tiết oi bức. Chỉ cần vài thìa bột sắn dây pha cùng nước, thêm chút đường hoặc nước cốt chanh, nhiều người đã có một ly nước mát để giải nhiệt sau bữa ăn hoặc khi cơ thể có cảm giác nóng trong.
Theo bác sĩ Đông y Trương Văn Quân, trong y học cổ truyền, sắn dây còn được gọi là cát căn. Đây là vị thuốc có vị ngọt, tính mát, thường được sử dụng với mục đích thanh nhiệt, sinh tân dịch, giải khát và hỗ trợ làm dịu cơ thể.
Bác sĩ Quân cho biết, gan là cơ quan đảm nhiệm vai trò chuyển hóa và đào thải các chất không cần thiết ra khỏi cơ thể. Khi chế độ ăn nhiều dầu mỡ, thức khuya hoặc cơ thể thường xuyên mệt mỏi, việc bổ sung các thực phẩm có tính thanh mát như bột sắn dây có thể giúp cơ thể nhẹ nhõm, dễ chịu hơn.
Một trong những điểm đáng chú ý của bột sắn dây là khả năng hỗ trợ giảm cảm giác nóng trong. Với những người hay khát nước, ăn uống nhiều đồ cay nóng hoặc thường có biểu hiện nhiệt trong cơ thể, bột sắn dây có thể được dùng như một thức uống thanh mát tự nhiên.
“Bột sắn dây không chỉ là thực phẩm giải khát. Trong Đông y, cát căn còn được xem là vị thuốc có tác dụng thanh nhiệt, sinh tân, hỗ trợ làm mát cơ thể và giúp người dùng cảm thấy khoan khoái hơn trong những ngày nắng nóng”, BS Quân chia sẻ.
Ngoài tác dụng giải nhiệt, bột sắn dây còn được nhiều gia đình sử dụng để hỗ trợ tiêu hóa. Khi được nấu chín, bột sắn dây tạo thành dạng sánh, mềm, dễ ăn. Đây là món phù hợp trong những ngày cơ thể mệt, chán ăn hoặc cần một món nhẹ nhàng, dễ tiêu.
BS Quân gợi ý, người dân có thể pha 1 đến 2 thìa bột sắn dây với nước đun sôi để nguội, khuấy đều, thêm một chút đường hoặc vài giọt chanh để tăng hương vị. Với người thích dùng dạng chín, có thể nấu bột sắn dây thành món chè loãng, kết hợp cùng đậu xanh hoặc hạt sen để tăng tính thanh mát và bổ dưỡng.
Theo bác sĩ, cách dùng đơn giản này giúp bột sắn dây trở thành lựa chọn phù hợp cho nhiều gia đình, nhất là trong mùa hè. Khi sử dụng điều độ, bột sắn dây có thể góp phần hỗ trợ cơ thể cân bằng, giảm cảm giác háo khát, nóng trong và giúp bữa ăn gia đình có thêm một món giải nhiệt tự nhiên.
Lưu ý khi dùng bột sắn dây
Với người có hệ tiêu hóa yếu, trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi, nên nấu chín bột sắn dây thay vì uống sống. Khi được nấu chín, bột chuyển sang dạng trong, sánh, dễ tiêu hơn. Đây cũng là cách giúp giảm nguy cơ đau bụng, lạnh bụng ở những người nhạy cảm.
“Không nên uống bột sắn dây thay nước lọc, càng không nên uống nhiều lần trong ngày. Mỗi tuần chỉ nên dùng vài lần, mỗi lần lượng vừa phải. Nếu uống vào thấy đầy bụng, tiêu chảy, lạnh người hoặc khó chịu thì nên dừng”, BS Quân lưu ý.
Một điểm quan trọng khác là chất lượng bột. Bột sắn dây bán trên thị trường có nhiều loại, từ bột nguyên chất đến sản phẩm pha trộn. Người dân nên chọn bột có nguồn gốc rõ ràng, màu trắng tự nhiên, khô, không ẩm mốc, không có mùi lạ. Bột đã vón cục, đổi màu, có mùi chua hoặc mốc không nên sử dụng.
Bác sĩ cũng khuyến cáo phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp, người đang tiêu chảy, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc dài ngày nên hỏi ý kiến thầy thuốc trước khi dùng thường xuyên.
Với người có biểu hiện như vàng da, vàng mắt, đau tức hạ sườn phải, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi kéo dài, chán ăn, sụt cân, không nên tự “thải độc gan” tại nhà mà cần đi khám để tìm nguyên nhân.
Theo BS Quân, muốn bảo vệ gan, điều quan trọng nhất vẫn là thay đổi lối sống. Hạn chế rượu bia, ăn ít đồ chiên rán, giảm thực phẩm chế biến sẵn, ngủ đủ giấc, kiểm soát cân nặng, vận động đều đặn và không tự ý dùng thuốc, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc.
