Tòa án Tối cao Mỹ (SCOTUS) gần đây liên tiếp ra hai phán quyết về quyền lực của Tổng thống Donald Trump. Tòa bác nỗ lực của ông Trump nhằm xóa bỏ luật cấp quyền công dân theo nơi sinh, nhưng giúp Tổng thống mở rộng quyền kiểm soát với các cơ quan hành pháp độc lập.
Hai phán quyết khép lại nhiệm kỳ xét xử 2025-2026, với các vụ kiện xoay quanh một Tổng thống liên tục thử thách giới hạn pháp lý, thậm chí còn công kích SCOTUS. Trong năm qua, ông Trump ghi nhận những chiến thắng có thể mở rộng quyền lực Nhà Trắng, nhưng cũng thất bại trong một số vụ kiện quan trọng.
Các diễn biến cho thấy 9 thẩm phán Tòa án Tối cao sẵn sàng trao thêm quyền cho ông Trump trong điều hành bộ máy hành pháp, nhưng vẫn duy trì những giới hạn mà họ cho là bắt nguồn từ hiến pháp hoặc do quốc hội quy định.
“Các phán quyết còn giúp SCOTUS thể hiện tính độc lập, rằng cơ quan này không phải một nhóm chính trị gia khoác áo choàng thẩm phán”, Elizabeth Price Foley, luật sư chuyên về kiện tụng hiến pháp, nói với WSJ.
Những lằn ranh không thể vượt qua
Xóa bỏ luật “sinh ở Mỹ là công dân Mỹ” là một trong những cam kết nổi bật về nhập cư mà Tổng thống Trump thực hiện ngay sau khi trở lại Nhà Trắng. Ông đã ký sắc lệnh rằng chính quyền liên bang sẽ không cấp hộ chiếu, giấy chứng nhận quốc tịch hoặc các giấy tờ khác cho trẻ em có mẹ đang ở Mỹ bất hợp pháp hoặc tạm thời, và có cha không phải là công dân Mỹ hoặc thường trú nhân.
Các tòa án cấp dưới đã chặn sắc lệnh, cho rằng gần như mọi người sinh ra trên lãnh thổ Mỹ đều là công dân Mỹ theo Điều khoản Quốc tịch của Tu chính án thứ 14. Đa số thẩm phán Tòa án Tối cao ngày 30/6 đồng tình với quan điểm này.
Chánh án John Roberts, một trong 6 thẩm phán theo khuynh hướng bảo thủ, cho rằng có “rất ít cơ sở” để ủng hộ “cách diễn giải mang tính xét lại sâu sắc” của Nhà Trắng. Phán quyết đồng nghĩa một tổng thống không thể dùng sắc lệnh hành pháp để thay đổi cách hiểu đã được duy trì với Tu chính án thứ 14 suốt hơn một thế kỷ.
Tổng thống Trump cũng không đạt được mục tiêu sử dụng Đạo luật Quyền Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế quan diện rộng mà không cần thông qua quốc hội. Đây là đạo luật ông đã viện dẫn khi áp thuế đối ứng với loạt đối tác thương mại hồi đầu nhiệm kỳ hai.
Chính sách thuế quan này đã gây nhiều tranh cãi trong nội bộ nước Mỹ, làm dấy lên một số chỉ trích. Phe phản đối cũng dựa vào IEEPA để khởi kiện chính quyền ông Trump.
Trong phán quyết hồi tháng 2, ba thẩm phán bảo thủ và ba thẩm phán cấp tiến kết luận IEEPA không trao cho Tổng thống quyền áp đặt một chương trình thuế quan toàn cầu như Nhà Trắng lập luận. Tuy nhiên, SCOTUS để ngỏ khả năng Tổng thống có thể sử dụng cơ sở pháp lý khác nhằm điều chỉnh chính sách thương mại.
Một giới hạn khác được SCOTUS bảo vệ là tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang (Fed). Tổng thống Trump hồi tháng 8/2025 tuyên bố sa thải thống đốc Fed Lisa Cook, điều chưa từng có tiền lệ trong hơn 100 năm. Ông chủ Nhà Trắng trước đó đã nhiều lần công khai chỉ trích Fed vì không hạ lãi suất.
Tuy nhiên, SCOTUS cho phép bà tiếp tục giữ chức trong thời gian vụ kiện được giải quyết, phát tín hiệu rằng Fed vẫn có vị thế đặc biệt trong hệ thống các cơ quan liên bang.
Quyền lực mở rộng
Trong phán quyết công bố ngày 29/6, SCOTUS đã đảo ngược tiền lệ tồn tại từ năm 1935 và trao thêm quyền lực cho ông Trump trong việc cách chức lãnh đạo các cơ quan độc lập. Đây là phán quyết trong vụ kiện bắt nguồn từ việc ông Trump sa thải bà Rebecca Slaughter, thành viên đảng Dân chủ tại Ủy ban Thương mại Liên bang.
Những đạo luật trước đây quy định tổng thống chỉ được sa thải lãnh đạo những cơ quan độc lập khi có lý do chính đáng như họ phạm pháp hoặc không hoàn thành nhiệm vụ, giúp họ không đối mặt với áp lực chính trị. Phán quyết mới kết luận những quy định đó đã hạn chế quyền hành pháp của tổng thống.
Tuy nhiên, SCOTUS một lần nữa vạch rõ Fed là trường hợp khác biệt, qua đó giữ nguyên lớp bảo vệ đối với ban lãnh đạo Fed.
Đây cũng là chiến thắng phản ánh rõ nhất quan điểm pháp lý mà nhiều học giả bảo thủ theo đuổi nhiều năm qua, cho rằng quyền hành pháp phải được tập trung vào tổng thống thay vì phân tán cho các thiết chế độc lập.
Xu hướng này còn xuất hiện trong nhiều phán quyết khác của Tòa án Tối cao gần đây.
Trong lĩnh vực nhập cư, tòa phần lớn đứng về phía chính quyền ông Trump khi cho phép chấm dứt quy chế bảo vệ khỏi bị trục xuất đối với hàng trăm nghìn người nhập cư, siết quy trình tiếp nhận người xin tị nạn và mở rộng thẩm quyền của lực lượng biên phòng trong một số trường hợp.
Theo AP, đây đều là những quyết định giúp ông Trump hiện thực hóa cam kết tiến hành chiến dịch trục xuất quy mô lớn, một trong những ưu tiên hàng đầu của ông sau khi trở lại Nhà Trắng.
Các phán quyết về bầu cử tiếp tục thúc đẩy những mục tiêu mà phe bảo thủ theo đuổi nhiều năm.
Hồi tháng 4, SCOTUS thu hẹp phạm vi áp dụng Đạo luật Quyền Bầu cử năm 1965 khi nâng tiêu chuẩn đối với các vụ kiện về phân chia khu vực bầu cử. Phán quyết khiến các nhóm cử tri thiểu số khó phản đối việc vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử nếu không chứng minh được có hành vi cố tình phân biệt chủng tộc.
Tòa cũng hủy bỏ giới hạn đối với khoản chi phối hợp giữa các chính đảng và ứng viên tranh cử, cho rằng quy định tồn tại hơn nửa thế kỷ đã hạn chế quyền tự do ngôn luận được hiến pháp bảo vệ.
Ở các vấn đề xã hội, tòa bảo vệ quy định của bang Idaho và West Virginia về cấm vận động viên chuyển giới thi đấu trong các đội thể thao nữ tại trường công, mở rộng thêm phạm vi bảo vệ quyền sở hữu súng.
Trước khi kết thúc nhiệm kỳ xét xử, SCOTUS cũng thụ lý thêm nhiều vụ kiện có khả năng tiếp tục định hình cán cân quyền lực giữa các nhánh quyền lực, trong đó có tính hợp hiến của lệnh cấm súng trường bán tự động kiểu AR-15, quy định yêu cầu chứng minh quốc tịch khi đăng ký bầu cử và liên quan biến đổi khí hậu.
9 thẩm phán SCOTUS bắt đầu kỳ nghỉ mùa hè từ ngày 1/7 và chỉ trở lại Washington làm việc vào tháng 10, bắt đầu nhiệm kỳ xét xử mới.
Tin Gốc: Vnexpress
