Ung thư phổi hiện là một trong những nguyên nhân gây tử vong do ung thư hàng đầu trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Điều đáng lo ngại là phần lớn trường hợp được phát hiện ở giai đoạn muộn, khi khối u đã phát triển hoặc di căn.
Bệnh thường tiến triển âm thầm trong thời gian dài mà không có triệu chứng rõ rệt. Nhiều người chỉ phát hiện bệnh khi xuất hiện các dấu hiệu như đau ngực, khó thở hoặc sụt cân bất thường. Lúc này, cơ hội điều trị hiệu quả đã giảm đáng kể.
Hút thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu của bệnh ung thư phổi. Đối với những người không hút thuốc nhưng tiếp xúc với khói thuốc ở nhà hoặc nơi làm việc, khói thuốc có thể làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư phổi của họ. Theo Viện Ung thư Quốc gia Mỹ (NCI), hút thuốc lá là nguyên nhân của khoảng 90% ca ung thư phổi ở nam giới và 80% ca ở nữ giới.
Tuy nhiên, ung thư phổi không chỉ xảy ra ở người hút thuốc. Thực tế lâm sàng cho thấy nhiều bệnh nhân chưa từng hút thuốc, trong đó có phụ nữ, người nội trợ và nhân viên văn phòng, vẫn được chẩn đoán mắc bệnh.
PGS.TS.BS Phạm Cẩm Phương, Giám đốc Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây ung thư phổi. Tuy nhiên, đây không phải là yếu tố nguy cơ duy nhất.
Bên cạnh đó, nhiều tác nhân từ môi trường sống hằng ngày có thể làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh ở những người không hút thuốc. Trong đó, hút thuốc lá thụ động là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất. Việc thường xuyên sống hoặc làm việc trong môi trường có khói thuốc khiến cơ thể hấp thụ nhiều chất độc hại, làm tăng nguy cơ tổn thương phổi theo thời gian.
Ô nhiễm không khí, bụi mịn PM2.5, khí thải giao thông, hóa chất công nghiệp hay khí radon tích tụ trong không gian kín cũng được xem là những yếu tố nguy cơ đáng lưu ý.
Đối với phụ nữ, đặc biệt là người thường xuyên nấu ăn trong không gian chật hẹp, thiếu thông khí, khói sinh ra từ quá trình chiên rán ở nhiệt độ cao cũng có thể chứa các hợp chất gây tổn thương tế bào phổi.
Ngoài ra, những người có tiền sử lao phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc có người thân mắc ung thư phổi cũng thuộc nhóm nguy cơ cao cần được theo dõi sức khỏe định kỳ.
Dấu hiệu cảnh báo sớm ung thư phổi
Các chuyên gia khuyến cáo, người dân cần chú ý đến những tín hiệu bất thường kéo dài của hệ hô hấp thay vì đợi đến khi xuất hiện các triệu chứng nặng.
Một số dấu hiệu cảnh báo sớm có thể gặp gồm:
– Ho kéo dài trên 3 tuần không rõ nguyên nhân.
– Ho ra máu, dù chỉ với lượng rất ít.
– Đau tức ngực kéo dài hoặc đau lan ra vai, lưng.
– Khó thở, hụt hơi khi vận động.
– Khàn tiếng kéo dài không rõ nguyên nhân.
– Sụt cân, mệt mỏi kéo dài.
Khi xuất hiện các biểu hiện trên, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và đánh giá chuyên sâu.
Theo PGS Cẩm Phương, việc phòng ngừa ung thư phổi cần bắt đầu từ việc giảm thiểu các yếu tố nguy cơ trong môi trường sống. Mỗi người cần kiên quyết nói không với thuốc lá, tránh tiếp xúc với khói thuốc thụ động, sử dụng khẩu trang đạt chuẩn khi làm việc hoặc di chuyển trong môi trường nhiều khói bụi.
Không gian sống, đặc biệt là khu vực bếp, cần được thiết kế thông thoáng, có hệ thống hút mùi và lưu thông không khí tốt. Đồng thời, duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tăng cường rau xanh và các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa.
Chụp X-quang ngực thông thường có thể bỏ sót nhiều tổn thương nhỏ ở phổi, đặc biệt là các nốt mờ kích thước dưới 1cm hoặc nằm ở vị trí khó quan sát. Hiện nay, kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính (CT) lồng ngực liều thấp được nhiều hiệp hội ung thư trên thế giới khuyến cáo sử dụng trong tầm soát ung thư phổi ở nhóm nguy cơ cao.
Phương pháp này cho phép phát hiện các tổn thương chỉ vài milimet trong nhu mô phổi với lượng tia xạ thấp hơn đáng kể so với chụp CT thông thường. Nhờ đó, bệnh có thể được phát hiện từ giai đoạn rất sớm, khi cơ hội điều trị khỏi còn cao.
Ai là đối tượng cần phải sàng lọc?
Hiện nay, Hiệp hội ung thư lâm sàng Mỹ và Mạng lưới ung thư quốc gia của Mỹ đã khuyến cáo sàng lọc ung thư phổi cho các đối tượng có yếu tố nguy cơ cao là người có độ tuổi 55-74 tuổi, có tiền sử hút thuốc lá ít nhất 30 (bao-năm), đang hút thuốc lá hoặc đã bỏ chưa quá 15 năm, có sức khỏe tương đối tốt.
Hoặc người có tuổi từ 50 trở lên, có tiền sử hút thuốc ít nhất 20 (bao-năm) và có các yếu tố nguy cơ khác như hút thuốc lá thụ động, tiền sử gia đình, tiếp xúc khói bụi độc hại, có bệnh phổi mạn tính khác như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
Với các trường hợp có yếu tố nguy cơ ở mức độ trung bình và mức độ thấp, không khuyến cáo sàng lọc ung thư phổi.
Các trường hợp có yếu tố nguy cơ trung bình là người từ 50 tuổi trở lên, có tiền sử hút thuốc lá ít nhất 20 (bao-năm) nhưng không kèm theo các yếu tố nguy cơ khác.
Các trường hợp có yếu tố nguy cơ thấp là người dưới 50 tuổi, có tiền sử hút thuốc dưới 20 (bao-năm).
Cách tính chỉ số bao – năm:
Chỉ số bao – năm = (số gói thuốc hút trong một ngày) x (số năm đã hút thuốc). Trong đó, 1 gói thuốc = 20 điếu.
Ví dụ, bạn hút thuốc 2 gói/ngày, trong vòng 10 năm, nghĩa là bạn đã hút 2×10 = 20 (bao – năm).
Chuyên gia dinh dưỡng Phương Phương mới đây đã chia sẻ câu chuyện giảm cân thực tế của anh Trần, một nhân viên văn phòng cao 1,72 m. Do đặc thù công việc ngồi nhiều và bận rộn, anh từng chạm mốc 85 kg với vòng eo vượt quá mức chuẩn.
Trước đây, anh thường xuyên bỏ bữa sáng, ăn trưa bằng thức ăn nhanh cao calo và ăn bù rất nhiều vào buổi tối. Chu kỳ này khiến anh rơi vào vòng xoáy giảm cân thất bại. Tuy nhiên, chỉ sau 3 tháng áp dụng công thức "bữa sáng vàng", anh đã giảm xuống còn 77 kg, vóc dáng cải thiện rõ rệt.
Công thức bữa sáng "vàng": Đạm cao kết hợp tinh bột chất lượng
Thay đổi lớn nhất của anh Trần nằm ở việc ổn định đường huyết và tăng cảm giác no bằng thực đơn sáng sau:
1 củ khoai lang vừa (khoảng 100 g): Giàu chất xơ, cung cấp năng lượng bền bỉ, tránh tình trạng đường huyết tăng giảm đột ngột.
1 quả trứng + 200 ml sữa đậu nành không đường: Cung cấp nguồn đạm kép chất lượng cao, giúp duy trì cảm giác no lâu.
1 quả kiwi: Giàu vitamin C, hỗ trợ chống oxy hóa và thúc đẩy tiêu hóa.
1 nắm nhỏ hạt tổng hợp không gia vị (5-8 hạt): Bổ sung chất béo tốt, duy trì chức năng trao đổi chất.
Lưu ý từ chuyên gia: Ăn khi bụng đói không có nghĩa là ăn tùy tiện. Khoai lang nên hấp hoặc luộc, tránh chiên rán; sữa đậu nành bắt buộc phải không đường và kiểm soát chặt chẽ lượng hạt ăn vào.
Thực đơn 3 bữa cân bằng: Ăn no mà không áp lực
Bên cạnh bữa sáng, các bữa còn lại cũng được điều chỉnh để đảm bảo dinh dưỡng:
Bữa sáng: Khoai lang hấp (100 g) + 1 quả trứng + sữa đậu nành không đường (200 ml) + 1 quả kiwi + 5-8 hạt.
Bữa trưa: 3/4 bát cơm ngũ cốc + 100 g ức gà áp chảo + 150 g rau xanh luộc (trộn chút dầu ôliu và tỏi băm).
Bí quyết chế biến: Ưu tiên hấp, luộc, nướng, nộm; hạn chế tối đa chiên xào hoặc các loại sốt đặc có tinh bột. Hãy cố gắng thưởng thức hương vị nguyên bản của thực phẩm.
Cách tiêu hao calo từ vận động
Không cần tập luyện cường độ cao, bạn có thể tiêu hao calo thông qua những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt:
Khi đi làm: Xuống xe sớm hơn một trạm để đi bộ nhanh khoảng 10-15 phút.
Trong giờ làm: Mỗi giờ đứng dậy vận động 3 phút, thực hiện vài động tác giãn cơ cơ bản.
Sau giờ làm: Đi dạo 20 phút sau bữa ăn, hoặc duy trì 2-3 buổi tập thể lực tại nhà mỗi tuần (như squat hoặc tập cơ mông).
Ngày 30/6, bác sĩ Vũ Quang Nghĩa, Trưởng Khoa Chấn thương chỉnh hình, Bệnh viện Bãi Cháy, cho biết sức khỏe người bệnh hiện đã tạm thời ổn định và tỉnh táo sau ca mổ cấp cứu.
Trước đó, cô gái nhập viện trong tình trạng đau đớn dữ dội, bàn tay trái vẫn mắc kẹt sâu bên trong chiếc máy xay thịt, vết thương chảy nhiều máu. Kíp trực lập tức hồi sức tích cực, cho bệnh nhân dùng thuốc giảm đau, an thần, đặt nội khí quản kiểm soát đường thở, rồi phối hợp tháo gỡ thiết bị để giải phóng chi thể.
Kết quả chụp X-quang sau đó xác định toàn bộ bàn tay trái từ ngón II đến ngón V đã dập nát hoàn toàn, phá hủy hết cấu trúc giải phẫu và không còn khả năng bảo tồn. Do đó, các bác sĩ quyết định phẫu thuật tạo mỏm cụt nhằm giữ lại tối đa phần chi lành, ngăn chặn nguy cơ nhiễm trùng và chuẩn bị cơ sở để lắp tay giả cho bệnh nhân sau này.
Theo bác sĩ Nghĩa, tai nạn do các loại máy xay, máy nghiền thường để lại hậu quả rất nặng nề. Lực xoắn và tốc độ quay lớn của thiết bị này sẽ kéo tuột chi thể vào trong, gây tổn thương phức tạp cùng lúc cả cơ, gân, xương, mạch máu và thần kinh. Nhiều trường hợp dập nát quá nặng, vượt quá khả năng tái tạo, buộc y bác sĩ phải cắt bỏ chi để bảo toàn tính mạng cho nạn nhân.
Những sự cố này không chỉ xảy ra ở các nhà máy, xưởng sản xuất lớn mà xuất hiện ngày càng nhiều tại các hộ kinh doanh thực phẩm, cơ sở chế biến nông sản, thậm chí ngay trong đời sống gia đình khi người dân sử dụng máy xay công suất lớn.
Để phòng ngừa tai nạn, bác sĩ khuyến cáo người dân tuyệt đối không dùng tay trực tiếp đẩy nguyên liệu vào khay khi máy đang chạy, đồng thời phải ngắt nguồn điện hoàn toàn trước khi vệ sinh hoặc tháo lắp thiết bị.
Các gia đình và cơ sở sản xuất cần lắp đặt đầy đủ nắp chắn bảo vệ, tuân thủ quy trình vận hành an toàn và để máy tránh xa tầm tay trẻ em. Trường hợp không may xảy ra tai nạn, người xung quanh cần lập tức ngắt điện, sơ cứu cầm máu và nhanh chóng đưa nạn nhân cùng máy đến cơ sở y tế gần nhất, tuyệt đối không cố giật mạnh tay ra ngoài để tránh làm vết thương trầm trọng thêm.
Cục đã xây dựng hướng dẫn chuyên môn để đảm bảo việc tổ chức thực hiện thống nhất. Cục trưởng Hà Anh Đức cho biết trước mắt tập trung ưu tiên những người không có bảo hiểm y tế (BHYT). Đây có lẽ là nhóm cần được ưu tiên nhất do không có BHYT, vì hiện BHYT mới bao phủ được khoảng 95% dân số. Như vậy, ước có hơn 5 triệu người hiện không có BHYT. Các gia đình chính sách cũng là nhóm ưu tiên trong thực hiện khám sức khỏe định kỳ cho người dân.
Về kinh phí, TS Hà Anh Đức cho biết có nhiều nguồn, trong đó có ngân sách nhà nước chi trả. Các địa phương lên danh sách, dự toán ngân sách để Bộ Tài chính cấp. Ngoài ra, các đối tượng đã có hợp đồng lao động, ví dụ như 15 triệu người có hợp đồng lao động hằng năm đều phải có khám sức khỏe định kỳ để đánh giá, phân loại. Những nhóm này theo luật Lao động đã có dòng ngân sách riêng.
Song song đó, Cục Phòng bệnh đang xây dựng dự thảo Nghị định hướng dẫn luật Phòng bệnh, trong đó đề xuất các nguồn kinh phí đảm bảo cho khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc một số bệnh.
TS Đức cho biết Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 17/CT-TTg về việc tổ chức khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí cho người dân; Bộ Y tế đã có hướng dẫn chuyên môn là cơ sở để các địa phương triển khai.
