Đây là vụ án đầu tiên trên phạm vi cả nước được khởi tố liên quan đến hành vi sử dụng trái phép phần mềm máy tính có bản quyền, thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong đấu tranh, xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.
Việc cơ quan chức năng đang triển khai đợt tổng kiểm tra các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, trọng tâm là lĩnh vực nội dung, sáng tạo và công nghệ thông tin, là lời cảnh báo đối với thói quen sử dụng phần mềm “bẻ khóa” (crack) đã bám rễ hàng thập kỷ, buộc toàn ngành công nghiệp sáng tạo Việt Nam phải đứng trước một cuộc đại cải tổ mang tính sinh tử.
Từ sinh viên trường đại học cho đến nhân viên văn phòng, thậm chí cả các kỹ sư đồ họa lành nghề tại các studio hay các công ty công nghệ, phát triển phần mềm, việc sở hữu những bộ công cụ trị giá hàng ngàn USD với giá… 0 đồng thông qua vài thủ thuật cài đặt từ nguồn mạng trôi nổi từ lâu đã được coi là điều hiển nhiên.
Sự phổ biến này không dừng lại ở mức độ truyền tai nhau mà đã được định lượng bằng các con số báo động trên bản đồ số toàn cầu. Nghĩa Nguyễn (24 tuổi, nhân viên một công ty truyền thông tại TP.HCM) chia sẻ về hành trình “dùng chùa” của mình:
“Để phục vụ công việc thiết kế chuyên nghiệp, mình cần dùng cùng lúc ít nhất 3 phần mềm đặc thù. Trước đây, để tiết kiệm, mình chỉ bấm bụng trả phí cho 2 cái, cái còn lại thì dùng bản crack. Nhưng gần đây các hãng quét gắt quá, tài khoản liên tục bị khóa, sản phẩm đang làm dở dang bị lỗi không xuất được file, thế là buộc phải cắn răng nộp tiền để tiếp tục duy trì công việc”.
Hiện tại, chỉ riêng gói công cụ thiết kế của Adobe tại thị trường Việt Nam đã có giá hơn 900.000 đồng/tháng. Nếu cộng thêm các phần mềm hệ điều hành, văn phòng và các công cụ hỗ trợ khác, số tiền một nhân sự sáng tạo phải chi trả có thể lên tới hàng triệu đồng mỗi tháng.
Nhiều doanh nghiệp và cá nhân thường nhìn vào số tiền tiết kiệm được trước mắt mà bỏ qua những rủi ro khổng lồ sau lưng. Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Adrian Hia, Giám đốc khu vực châu Á – Thái Bình Dương và Nhật Bản của Hãng bảo mật Kaspersky, thẳng thắn cảnh báo: “Các hacker không rảnh rỗi để bẻ khóa phần mềm miễn phí cho bạn dùng. Phần lớn các bản crack trên mạng hiện nay đều bị cài cắm vi rút, trojan, phần mềm gián điệp hoặc nguy hiểm nhất là mã độc tống tiền (ransomware)”.
Đồng quan điểm, ông Ricardo Arce, Chủ nhiệm bộ môn thiết kế (truyền thông số) tại Đại học RMIT Việt Nam, nhấn mạnh nguy cơ đối với các studio sáng tạo: “Khi sử dụng công cụ không bản quyền, các studio không có cách nào bảo đảm an toàn tuyệt đối cho dữ liệu của khách hàng. Hãy tưởng tượng một bộ nhận diện thương hiệu hay một chiến dịch truyền thông trị giá hàng triệu USD chưa công bố của khách hàng bị rò rỉ ra ngoài do mã độc từ phần mềm crack, hậu quả đền bù sẽ khủng khiếp đến mức nào?”.
Không chỉ dừng lại ở câu chuyện bảo mật hay rủi ro bị phạt tiền, thói quen dùng phần mềm “chùa” đang trực tiếp bóp nghẹt sự phát triển lành mạnh của toàn ngành sáng tạo Việt Nam, đẩy các doanh nghiệp chân chính vào thế chân tường và tự tay đóng sập cánh cửa bước ra thế giới.
Dưới góc nhìn của một người trong cuộc, chuyên gia truyền thông Dy Khoa, ThS truyền thông khoa học và thu hút công chúng, đã chia sẻ một câu chuyện đầy cay đắng về quy luật nhân quả của vấn đề bản quyền:
“Từ cách đây hơn chục năm, rất nhiều người xung quanh tôi và cả tôi sử dụng các phần mềm bẻ khóa như một thói quen hiển nhiên. Sau đó, thói quen dùng miễn phí này lan dần sang phim ảnh, âm nhạc, chương trình truyền hình, văn chương… Cho đến ngày tôi ra mắt tác phẩm văn học đầu tay của mình, tôi đột ngột chuyển từ vị thế một người nuông chiều hành vi ăn cắp trở thành nạn nhân trực tiếp. Tác phẩm chưa kịp phát hành được bao lâu thì các bản lậu, bản quét trái phép đã tràn lan trên mạng”.
Ông Ricardo Arce, Đại học RMIT, phân tích thêm rằng việc dùng phần mềm không trả phí đã tạo ra một môi trường cạnh tranh thiếu lành mạnh. Các đơn vị dùng phần mềm lậu, nhờ không phải gánh chi phí khấu hao công cụ, có thể vô tư chào giá dịch vụ thấp hơn hẳn so với những doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Điều này kéo toàn bộ thị trường vào một cuộc chiến phá giá, làm suy giảm biên lợi nhuận của toàn ngành và triệt tiêu động lực tái đầu tư cho chất lượng.
Nhiều khách hàng quốc tế lớn khi có ý định hợp tác với các doanh nghiệp Việt Nam luôn tiến hành kiểm toán quy trình rất ngặt nghèo, bao gồm cả việc kiểm tra bản quyền phần mềm thiết kế. Nếu không chứng minh được sự tuân thủ, các studio Việt sẽ lập tức bị gạch tên khỏi các dự án có giá trị cao.
“Trong bối cảnh thu nhập tại Việt Nam ngày càng tăng và lợi thế về chi phí nhân công giá rẻ dần thu hẹp, nếu không nâng cao năng lực tuân thủ bản quyền, ngành sáng tạo Việt Nam sẽ tự mắc kẹt trong “bẫy thu nhập trung bình””, ông Arce cho biết.
Theo cơ quan chức năng, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Phú Thọ đã điều tra, phát hiện Công ty TNHH thương mại và dịch vụ Sông Lam (ở phường Nông Trang, tỉnh Phú Thọ) do Nguyễn Thị Thanh Huyền (45 tuổi, làm giám đốc) cung cấp 81 máy tính cho nhiều doanh nghiệp, đơn vị trên địa bàn tỉnh.
Quá trình kiểm tra, công an xác định các máy tính này được cài đặt sẵn hệ điều hành Windows và phần mềm Microsoft Office có dấu hiệu sử dụng công cụ kích hoạt bản quyền trái phép như crack, key lậu, activator nhằm vô hiệu hóa cơ chế bảo vệ bản quyền của nhà sản xuất để sử dụng trái phép.
Mở rộng xác minh tại một cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, lực lượng công an tiếp tục phát hiện thêm 350 máy tính do nhà trường quản lý, sử dụng có dấu hiệu tương tự liên quan đến việc kích hoạt bản quyền phần mềm không hợp pháp. Toàn bộ số máy tính này được cung cấp bởi Công ty TNHH hệ thống thông tin Athena Việt Nam và Công ty TNHH giải pháp công nghệ Tek-Solution (trụ sở ở Hà Nội).
Cơ quan công an xác định Lại Hoàng Dương (51 tuổi, ở Hà Nội, là chủ tịch hội đồng quản trị, người đại diện pháp luật của Công ty cổ phần truyền thông và máy tính Thánh Gióng) là đơn vị cung cấp máy tính và phần mềm có dấu hiệu sử dụng các công cụ kích hoạt bản quyền trái phép nhằm vô hiệu hóa cơ chế bảo vệ bản quyền của nhà sản xuất để sử dụng trái phép cho Công ty TNHH hệ thống thông tin Athena Việt Nam và Công ty TNHH giải pháp công nghệ Tek-Solution.
Cơ quan điều tra cho biết giá trị bản quyền hợp pháp của hệ điều hành Windows và bộ ứng dụng Microsoft Office trên thị trường dao động từ khoảng 4 – 9 triệu đồng đối với mỗi máy tính. Với số lượng máy tính vi phạm được phát hiện, thiệt hại trực tiếp đối với các chủ thể quyền được ước tính lên tới hàng chục tỉ đồng.
Trong podcast Invest Like the Best của nhà đầu tư Patrick O'Shaughnessy phát sóng ngày 13/5, Rao chia sẻ tại Anthropic, AI đang thực hiện công việc trí tuệ ngày càng nhiều, từ kỹ thuật phần mềm đến báo cáo tài chính. Trong khi đó, con người chuyển sang vai trò giám sát, đánh giá và lập chiến lược.
"Chúng tôi đã tuyển dụng thêm rất nhiều người vì điều đó", Rao nói, đồng thời cho biết Claude giống như "chất xúc tác" tăng năng suất. "Ngay cả khi đội ngũ mở rộng, họ cũng làm việc hiệu quả hơn khi nắm vững cách dùng Claude trong công ty. Tôi nghĩ điều này cũng đúng với nhiều công ty khác".
Theo Rao, hơn 90% mã của Anthropic được viết bởi Claude Code, công cụ lập trình AI do công ty phát triển. Bộ phận tài chính cũng đang trải qua sự chuyển đổi tương tự khi sử dụng Claude để lập báo cáo. Quy trình rà soát tài chính hàng tháng của công ty thậm chí đã hoàn thiện 90-95% trước khi con người đánh giá và diễn giải kết quả. Những báo cáo nội bộ trước đây mất hàng giờ để hoàn thành nay chỉ cần 30 phút.
Việc cải thiện năng suất giúp nhân viên Anthropic tốn ít công sức thu thập thông tin trong khi có nhiều thời gian hơn để ra quyết định về thông tin đó, làm tăng hiệu quả tổng thể. "Mọi người thường nói mật độ quan trọng hơn số lượng nhân tài, và tôi nghĩ điều đó đúng trong trường hợp này. Chúng tôi muốn có tập hợp nhân tài nghiên cứu AI và kỹ sư suy luận với mật độ cao nhất. Cộng thêm hỗ trợ từ những mô hình tốt nhất, chúng tôi nghĩ đó là sự kết hợp tuyệt vời", ông Rao nói.
Thông tin về mức độ sử dụng AI tại Anthropic được đưa ra trong bối cảnh các công ty thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nỗ lực tích hợp công nghệ này tại nơi làm việc. Một số doanh nghiệp thúc đẩy nhân viên dùng AI, số khác lại cắt giảm việc làm với lý do AI giúp tăng cường tự động hóa.
Ngày 12/5, Reuters đưa tin nhân viên Meta phát tờ rơi tại nhiều văn phòng Mỹ, thể hiện sự bất mãn trước việc bị giám sát máy tính và sa thải theo chiến lược AI. Trước đó, Meta thông báo cắt giảm 10% lực lượng lao động, tương đương 8.000 nhân viên, vào ngày 20/5. Đây được coi là đợt sa thải quy mô lớn đầu tiên, mở đường cho kế hoạch cắt giảm nhân sự kéo dài trong năm 2026 để tái cơ cấu cho AI. Đợt sa thải tiếp theo dự kiến diễn ra vào nửa cuối năm.
Các nhà kinh tế và lãnh đạo công nghệ đưa ra nhiều ý kiến trái chiều về việc AI cuối cùng sẽ thay thế nhân viên văn phòng hay giúp năng suất hơn. Một số cảnh báo tự động hóa có thể gây thất nghiệp nhanh hơn tốc độ tạo ra việc làm mới, trong khi số khác tin việc tăng năng suất cuối cùng có thể làm tăng nhu cầu nhân sự.
Tháng trước, Amos Bar-Joseph, CEO startup Swan AI, đăng trên LinkedIn ảnh chụp màn hình hóa đơn từ Anthropic với số tiền 113.421,87 USD. Đáng chú ý, đây là chi phí AI dành cho 4 nhân viên, tức khoảng 28.000 USD một người mỗi tháng, vượt mức lương của nhiều người. Bar-Joseph tuyên bố Swan AI luôn đầu tư nhiều tiền cho trí tuệ nhân tạo, nhưng không phải muốn chống lại con người. Ông nói: "Chúng tôi sẽ tuyển dụng khi đạt đến giới hạn về những gì AI có thể làm. Chúng tôi chưa đạt đến giới hạn đó, thậm chí còn cách rất xa", ông nói với Business Insider.
Ngày 12/6, Anthropic cho biết đã nhận được chỉ đạo từ chính phủ Mỹ về việc đình chỉ quyền truy cập hai mô hình mới ra mắt là Fable 5 và Mythos 5 đối với "công dân nước ngoài, dù đang ở Mỹ hay quốc gia khác, kể cả là nhân viên Anthropic".
Startup AI này nói chính phủ Mỹ đưa ra lý do "an ninh quốc gia", nhưng không cung cấp chi tiết. "Chúng tôi tin rằng chính phủ Mỹ nên có khả năng ngăn chặn hoạt động triển khai ứng dụng nguy hiểm, dựa trên quy trình minh bạch, công bằng, rõ ràng và dựa trên yếu tố kỹ thuật. Hành động này không đáp ứng những nguyên tắc đó", thông cáo của công ty có đoạn.
Ngày 14/6, David Sacks, đồng chủ tịch Hội đồng Cố vấn Khoa học và Công nghệ của Tổng thống Mỹ, cho biết một đối tác tin cậy của chính phủ Mỹ và Anthropic đã thử nghiệm Fable và phát hiện phương pháp bẻ khóa (jailbreak) nhằm vượt qua hàng rào an toàn vốn giúp tách biệt mô hình thương mại này với năng lực an ninh mạng không hạn chế của Mythos.
Chính phủ Mỹ đã đề nghị Anthropic vá lỗi hoặc thu hồi Fable 5 đến khi giải quyết xong, nhưng CEO Dario Amodei được cho là đã từ chối. "Chính quyền sau đó phải miễn cưỡng ban hành chỉ đạo kiểm soát xuất khẩu. Họ sẵn sàng gỡ hạn chế ngay khi vấn đề được khắc phục. Quyền quyết định giờ đây thuộc về Anthropic", ông nói.
Sacks chỉ trích hành động của Anthropic không phù hợp với vị thế của một phòng thí nghiệm luôn đặt an toàn lên hàng đầu, cũng như từng kêu gọi quản lý Mythos với tư cách là vũ khí an ninh mạng. Ông cho biết quyết định hạn chế không liên quan đến những xích mích trước đây giữa Anthropic với chính phủ, thêm rằng Washington luôn coi trọng công nghệ của startup AI này và coi vấn đề "rất dễ giải quyết".
Anthropic chưa bình luận về thông tin trên.
WSJ dẫn nguồn tin giấu tên am hiểu vấn đề cho biết biện pháp kiểm soát được kích hoạt một phần bởi tài liệu nghiên cứu về an ninh mạng của Amazon, cũng như các cuộc đối thoại giữa CEO Amazon Andy Jassy với Nhà Trắng. Amazon trước đó đầu tư hàng tỷ USD vào Anthropic.
Theo đó, tài liệu cho thấy một người có thể tác động để khiến Fable 5 cung cấp thông tin được dùng cho những vụ tấn công mạng chỉ bằng một số câu lệnh. Không lâu sau khi CEO Jassy chia sẻ phát hiện với Nhà Trắng, chính phủ Mỹ đã quyết định chặn công dân nước ngoài sử dụng Mythos 5 và Fable 5. Vấn đề càng trở nên phức tạp khi nhiều nhà nghiên cứu của Anthropic sinh ra ở nước ngoài, khiến họ không thể truy cập sản phẩm của chính mình.
Trang Semafor dẫn lời một nguồn thân cận với Nhà Trắng khẳng định Amazon đã thông báo phương pháp bẻ khóa cho Nhà Trắng thông qua CEO Jassy. Chính phủ Mỹ hành động gấp rút, một phần vì lo ngại một nhóm tin tặc Trung Quốc đã truy cập được Mythos, dẫn đến nguy cơ mô hình bị phân tích đảo ngược và sao chép.
Amazon không xác nhận thông tin, nhưng nói chính phủ Mỹ thường xuyên tham vấn họ về các mối đe dọa an ninh, nhấn mạnh tập đoàn không bình luận về các cuộc trao đổi với Nhà Trắng.
Anthorpic bày tỏ hoài nghi với nhận định rằng vấn đề nằm ở việc "mô hình bị bẻ khóa". Họ cho biết những lỗ hổng tương tự hoàn toàn có thể được phát hiện thông qua những mô hình có sẵn trên thị trường, trong đó có GPT 5.5.
Một số nhà nghiên cứu an ninh ủng hộ giả thuyết này. Katie Moussouris, người sáng lập kiêm CEO công ty an ninh mạng LutaSecurity, nói đã xem tài liệu của Amazon và khẳng định "đó không phải bẻ khóa". Kate Koren, cựu quan chức Bộ Thương mại Mỹ, đánh giá quyết định hạn chế bắt nguồn một phần từ sự không hài lòng của Nhà Trắng đối với Anthropic.
Lệnh cấm diễn ra vài ngày sau khi Anthropic công bố Fable 5 và Mythos 5, hai mô hình được công ty quảng cáo là hiện đại nhất theo nhiều thang đo trong ngành công nghiệp AI. Chúng được xây dựng dựa trên nền tảng Claude Mythos Preview, từng khiến quan chức Mỹ lo ngại vì năng lực an ninh mạng tiên tiến.
Đây là xích mích mới nhất giữa Anthropic với chính phủ Mỹ kể từ sau xung đột với Lầu Năm Góc hồi đầu năm. Bộ Quốc phòng Mỹ khi đó tuyên bố Anthropic là rủi ro với chuỗi cung ứng, đồng nghĩa công ty bị coi là mối đe dọa với an ninh quốc gia. Định danh này thường chỉ được dùng cho đối thủ nước ngoài của Mỹ, đòi hỏi các doanh nghiệp quốc phòng chứng nhận rằng họ không sử dụng mô hình Claude trong những hợp đồng với quân đội. Anthropic đã kiện chính quyền Tổng thống Donald Trump để đảo ngược quyết định này và quá trình tố tụng vẫn chưa kết thúc.
Tại Hội nghị các nhà phát triển toàn cầu (WWDC) vừa qua, trong khi giới truyền thông đổ dồn sự chú ý vào trợ lý ảo Siri AI và các tính năng an toàn cho trẻ em, Apple đã âm thầm trình diễn một bước tiến đột phá về công nghệ AI tác tử (agentic AI) ngay trong ứng dụng Mật khẩu (Passwords) của hệ điều hành iOS 27. Đây được xem là ứng dụng thực tế đầy ấn tượng của mô hình tương tác máy tính, giúp giải quyết triệt để nỗi ám ảnh dọn dẹp lỗ hổng bảo mật của người dùng công nghệ.
Trước đây, khi hệ thống phát ra cảnh báo đỏ về các mật khẩu bị rò rỉ hoặc quá yếu, người dùng buộc phải nhấp vào từng mục và truy cập thủ công vào từng trang web tương ứng để đổi lại. Quy trình rườm rà này đã hoàn toàn bị xóa bỏ trên phiên bản iOS 27 Developer Beta.
Giờ đây, chỉ cần cú chạm duy nhất, hệ thống AI tác tử mô hình cố định chạy ngầm sẽ tự động thay mặt người dùng điều hướng qua các website, điền biểu mẫu, tự tạo mật khẩu bảo mật mới và cập nhật thẳng vào iCloud Keychain. Quá trình này diễn ra tự động mà không cần người dùng nhập câu lệnh. Để vượt qua lớp bảo mật, AI sẽ xin phép truy cập tạm thời vào ứng dụng Messages hoặc Mail để tự động trích xuất mã xác thực một lần (OTP) nếu tài khoản kích hoạt xác thực hai yếu tố (2FA). Tính năng này vận hành nhờ các mô hình Apple Foundation, chạy cục bộ trên thiết bị và xử lý qua máy chủ điện toán đám mây riêng tư (Private Cloud Compute).
Tuy nhiên, bên cạnh sự tiện lợi cho cá nhân, các chuyên gia bảo mật đã chỉ ra rủi ro lớn đối với môi trường doanh nghiệp. Nếu nhân viên lưu trữ tài khoản công việc trên iPhone cá nhân và vô tình kích hoạt nút sửa lỗi tự động, tác tử AI sẽ tự ý can thiệp vào hệ thống công ty. Đối với các tài khoản sử dụng ứng dụng xác thực thay vì mã SMS/email, tác tử AI sẽ không thể thu thập dữ liệu, dễ dẫn đến tình trạng lỗi hệ thống và khóa tài khoản hàng loạt, tạo áp lực cho bộ phận hỗ trợ kỹ thuật. Đặc biệt, trong các lĩnh vực yêu cầu tính tuân thủ nghiêm ngặt như tài chính và y tế, việc một AI tự ý thay đổi thông tin đăng nhập mà không để lại nhật ký rõ ràng là một mối lo ngại lớn.
Việc triển khai AI trên ứng dụng Passwords của iOS 27 là bước đi đáng chú ý giúp Apple khóa chặt người dùng vào hệ sinh thái nhờ khả năng đồng bộ và tự động điền mượt mà qua iCloud. Mặc dù vậy, chặng đường từ phiên bản thử nghiệm đến khi phát hành chính thức sẽ đòi hỏi Apple phải sớm bổ sung các quyền kiểm soát hoặc thiết lập MDM nhằm giúp các doanh nghiệp chủ động vô hiệu hóa tính năng, cân bằng giữa trải nghiệm tiện ích và bài toán an toàn thông tin tổ chức.
