Đề xuất được Bộ Y tế đưa vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Dự thảo hiện cơ bản hoàn tất quá trình xây dựng chính sách và đang chờ Chính phủ ban hành nghị quyết thông qua, dự kiến trình Quốc hội vào Kỳ họp thứ hai, Quốc hội XVI (tháng 10/2026).
Tại hội thảo hưởng ứng Ngày Thế giới Không thuốc lá năm 2026 hôm 22/5, bà Trần Thị Vân Ngọc, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), cho biết dự thảo đề xuất hai nhóm chính sách lớn. Thứ nhất, cấm sản xuất, kinh doanh, vận chuyển, quảng cáo, tài trợ và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các sản phẩm thuốc lá mới khác. Thứ hai, cấm các cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.
Ngoài ra, Bộ Y tế kiến nghị Chính phủ xem xét bổ sung quy định “cấm người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá” vào dự án luật lần này hoặc đưa vào lộ trình phù hợp hơn với điều kiện kinh tế – xã hội. Theo cơ quan soạn thảo, đây là giải pháp nhằm từng bước tạo ra một thế hệ người Việt không hút thuốc, giảm tỷ lệ nghiện nicotine trong giới trẻ và hạn chế người hút thuốc thụ động.
Bộ Y tế cho biết đã đánh giá tác động chính sách. Nếu được thực thi nghiêm túc, quy định này có thể giúp giảm mạnh tỷ lệ hút thuốc, tiết kiệm chi phí y tế và hạn chế tổn thất năng suất lao động do các bệnh liên quan đến thuốc lá gây ra.
Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi, chính sách cần sự đồng thuận từ Quốc hội, Chính phủ, các bộ ngành liên quan và người dân. Công tác kiểm soát cũng đòi hỏi đồng bộ nhiều giải pháp như xác minh độ tuổi khi mua thuốc lá, giảm điểm bán lẻ, tăng xử phạt vi phạm và duy trì các chương trình hỗ trợ cai nghiện.
Mô hình “Thế hệ không thuốc lá” đã được nhiều quốc gia nghiên cứu và triển khai nhằm ngăn thanh thiếu niên tiếp cận thuốc lá ngay từ đầu, thay vì chỉ tập trung vào người hút thuốc hiện tại.
Các chuyên gia y tế cho rằng trẻ em và thanh thiếu niên dễ nghiện nicotine hơn do não bộ chưa phát triển hoàn thiện trước 25 tuổi. Đây cũng là nhóm bị ngành công nghiệp thuốc lá nhắm tới thông qua quảng cáo trá hình trên mạng xã hội, tài trợ sự kiện, bao bì bắt mắt hay tiếp thị bằng người nổi tiếng.
Một nghiên cứu tại Anh cho thấy nếu chính sách “Thế hệ không thuốc lá” được triển khai hiệu quả, tỷ lệ hút thuốc ở nhóm 14-30 tuổi có thể giảm từ 13% năm 2023 xuống gần bằng 0 vào năm 2050.
Chủ đề Ngày Thế giới Không thuốc lá 2026 là Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo – Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá, nhấn mạnh nguy cơ từ các chiến lược tiếp thị mới đang khiến giới trẻ bị lôi kéo sử dụng sản phẩm chứa nicotine dưới vỏ bọc “hiện đại”, “ít độc hại” và “thời thượng”. Những hình thức quảng bá trá hình trên môi trường số, mạng xã hội, các hoạt động tài trợ, tiếp thị qua người nổi tiếng… đang làm gia tăng nguy cơ nghiện nicotine trong cộng đồng.
Theo các chuyên gia, dưới bất kỳ hình thức nào, sản phẩm thuốc lá và nicotine đều gây hại cho sức khỏe, tạo gánh nặng bệnh tật, kinh tế và xã hội. Thuốc lá là nguyên nhân của nhiều bệnh nguy hiểm như ung thư, tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và nhiều vấn đề sức khỏe khác. Không chỉ ảnh hưởng đến người sử dụng, khói thuốc còn gây hại nghiêm trọng cho những người xung quanh, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.
Việt Nam đang áp dụng nhiều biện pháp mạnh nhằm kiểm soát việc sản xuất, mua bán và sử dụng thuốc lá để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Các hành vi như bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, quảng cáo hoặc khuyến mại thuốc lá, hút thuốc tại bệnh viện, trường học, phương tiện giao thông công cộng và nhiều địa điểm công cộng khác đều bị nghiêm cấm.
Từ năm 2025, Việt Nam cấm sử dụng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng.
Song song với các biện pháp quản lý, Việt Nam áp dụng mức thuế tiêu thụ đặc biệt rất cao đối với thuốc lá nhằm hạn chế tiêu dùng. Theo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 2025, thuốc lá chịu thuế suất 75% và từ năm 2027 sẽ tiếp tục áp dụng thêm thuế tuyệt đối theo lộ trình tăng dần đến năm 2031.
Tăng thuế được xem là giải pháp quan trọng để giảm tỷ lệ hút thuốc, hạn chế tác hại đối với sức khỏe cộng đồng và giảm gánh nặng chi phí y tế cho xã hội.
Vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế quy định tại Nghị định 90 bao gồm: a) Vi phạm các quy định về y tế dự phòng và phòng chống HIV/AIDS; b) Vi phạm các quy định về khám bệnh, chữa bệnh (KCB); c) Vi phạm các quy định về dược, mỹ phẩm; d) Vi phạm các quy định về thiết bị y tế; đ) Vi phạm các quy định về bảo hiểm y tế; e) Vi phạm các quy định về dân số.
Trong đó, đối với hành vi vi phạm về KCB, Nghị định 90 quy định phạt tiền từ 5 - 10 triệu đồng đối với một trong các hành vi sau: kê đơn thuốc, chỉ định sử dụng các dịch vụ KCB hoặc gợi ý chuyển người bệnh tới cơ sở KCB khác nhằm trục lợi; lạm dụng nghề nghiệp để xâm phạm danh dự, nhân phẩm, thân thể người bệnh; người nước ngoài trực tiếp KCB bằng tiếng Việt nhưng chưa được cơ sở đào tạo chuyên ngành chỉ định kiểm tra và công nhận thành thạo tiếng Việt hoặc bằng ngôn ngữ khác không phải tiếng Việt mà chưa được đăng ký sử dụng; lợi dụng hình ảnh, tư cách của người hành nghề để phát ngôn, tuyên truyền, khuyến khích người bệnh sử dụng phương pháp KCB chưa được công nhận.
Nghị định 90 quy định phạt tiền từ 30 - 40 triệu đồng đối với một trong các hành vi sau: KCB khi chưa được cấp giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề KCB; thuê, mượn giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề KCB; cho người khác thuê, mượn giấy phép hoặc chứng chỉ hành nghề KCB; xâm phạm tính mạng, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của người hành nghề và người khác làm việc tại cơ sở KCB hoặc phá hoại, hủy hoại tài sản của cơ sở KCB…
Ngoài ra, phạt tiền từ 500.000 - 1 triệu đồng đối với một trong các hành vi sau đây: không cung cấp trung thực thông tin liên quan đến tình trạng sức khỏe của mình, không hợp tác đầy đủ với người hành nghề và cơ sở KCB; không chấp hành hoặc không yêu cầu thân nhân, người đến thăm mình chấp hành nội quy của cơ sở KCB, quy định của pháp luật về KCB. Phạt tiền từ 3 - 5 triệu đồng đối với hành vi: không chi trả chi phí KCB khi sử dụng dịch vụ KCB, trừ trường hợp được miễn, giảm theo quy định của pháp luật…
Nữ Việt kiều đến điều trị tại Trung tâm Y học giới tính Hà Nội, Bệnh viện Nam học và Hiếm muộn Hà Nội là ví dụ điển hình, khi những triệu chứng tưởng chừng "bình thường" lại trở thành nỗi ám ảnh suốt nhiều năm.
Theo chia sẻ, khoảng 3 năm trước, khi khoảng cách giữa các chu kỳ kinh nguyệt thưa dần, chị H. (51 tuổi) bắt đầu xuất hiện các cơn bốc hỏa nhẹ, mỗi ngày 1 - 2 lần, nhu cầu "gần gũi chuyện chăn gối" với chồng cũng giảm đi rõ rệt. Tuy nhiên, chị H. khi đó không chú ý, quan tâm nhiều đến những thay đổi này.
Hai năm sau đó, khi kinh nguyệt ngừng hẳn, tình trạng bốc hỏa quay trở lại với mức độ nghiêm trọng hơn.
Mỗi ngày chị trải qua 3 - 4 cơn bốc hỏa, không chỉ vào ban đêm mà xuất hiện cả ban ngày. Sau mỗi lần bốc hỏa là tình trạng đổ mồ hôi như tắm, chị H. phải vội lau người, thay quần áo, khiến giấc ngủ ban đêm bị gián đoạn liên tục và công việc hằng ngày bị ảnh hưởng, kèm biểu hiện hay quên, thiếu tập trung.
Không dừng lại ở đó, những rối loạn khó nói như tiểu són khi ho, tiểu gấp không kiểm soát được, gây rất nhiều phiền toái trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày.
Sinh sống ở nước ngoài, chị H. cho biết việc tiếp cận dịch vụ y tế gặp nhiều trở ngại về giao tiếp và chi phí điều trị. Trong khi các triệu chứng ngày càng ảnh hưởng đến cuộc sống, chị đã quyết định trở về Việt Nam điều trị.
Tại Trung tâm Y học giới tính Hà Nội, chị H. được thực hiện một số xét nghiệm nội tiết cần thiết để đánh giá tình trạng mãn kinh.
Kết quả cho thấy chỉ số FSH tăng cao, estrogen giảm mạnh; thực thể ghi nhận tình trạng teo niêm mạc âm đạo. Bác sĩ kết luận bệnh nhân bị rối loạn vận mạch, kèm hội chứng niệu sinh dục thời kỳ mãn kinh.
Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, bác sĩ Phạm Minh Ngọc, Phó giám đốc Trung tâm Y học giới tính Hà Nội, chia sẻ rất nhiều phụ nữ nghĩ rằng đây là biểu hiện bình thường của tuổi mãn kinh nên cố gắng chịu đựng. Tuy nhiên, các triệu chứng này hoàn toàn có thể can thiệp nếu được phát hiện sớm.
"Chẩn đoán mãn kinh dựa trên tiêu chuẩn đơn giản nhưng rất quan trọng, đó là không có kinh nguyệt trong 12 tháng liên tiếp. Trường hợp này đi kèm rối loạn vận mạch điển hình như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, cùng các hội chứng niệu sinh dục", bác sĩ Ngọc cho biết.
Sau khi loại bỏ các yếu tố nguy cơ như tim mạch, ung thư, rối loạn đông máu, bệnh nhân được tư vấn điều trị bằng liệu pháp hormone nội tiết thời kỳ mãn kinh kết hợp điều chỉnh lối sống.
Theo bác sĩ Ngọc, đây là phương pháp mang lại hiệu quả cao nếu được chỉ định đúng. Với những trường hợp có triệu chứng bốc hỏa rõ rệt, liệu pháp nội tiết có thể cải thiện nhanh chỉ sau khoảng một tuần. Tuy nhiên bắt buộc phải loại trừ các chống chỉ định trước khi điều trị.
Sau một tháng điều trị, các triệu chứng của bệnh nhân giảm rõ rệt, tình trạng bốc hỏa chấm dứt, giấc ngủ được cải thiện, không còn tình trạng mệt mỏi. Sau tái khám, bác sĩ đánh giá hiệu quả điều trị, từ đó giảm liều và tiếp tục theo dõi trong những tháng tiếp theo.
Theo bác sĩ, điều trị nội tiết không chỉ giúp giảm triệu chứng mà còn góp phần bảo vệ tim mạch, hạn chế loãng xương và rối loạn chuyển hóa. Nhưng hiệu quả tốt nhất chỉ đạt được khi bệnh nhân đến khám sớm.
"Chúng tôi từng gặp nhiều bệnh nhân để tình trạng này kéo dài hàng chục năm mới đi khám. Nếu để ảnh hưởng của mãn kinh kéo dài trên 10 năm hoặc bệnh nhân trên 60 tuổi thì cơ hội điều trị nội tiết đã không còn vì không đảm bảo loại trừ được các yếu tố nguy cơ tim mạch, tiểu đường...
Vì vậy, phụ nữ nên đi khám ngay khi cơ thể xuất hiện những dấu hiệu bất thường", bác sĩ Ngọc khuyến cáo.
Khi muỗi vừa đậu xuống da, họ lập tức dùng ống hút chuyên dụng bắt lại, cho vào lọ, ghi chú thời gian, địa điểm và chủng loài. Đó là một phần công việc thường ngày của "thợ săn muỗi" - những người âm thầm lần theo dấu vết của các dịch bệnh nguy hiểm như sốt rét, sốt xuất huyết.
Tại khu nuôi muỗi ở Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, các nhà nghiên cứu chăm chú kiểm tra từng khay nước, từng chiếc lồng muỗi. Công việc này đòi hỏi tỉ mẩn, chu tất như chăm "con mọn", phải để ý từng chút, quan sát vòng đời, kiểm tra hoạt động của muỗi theo giờ, cho muỗi ăn.
"Đây là công việc đặc biệt vất vả, nhiều nguy cơ nhưng đóng vai trò quyết định trong kiểm soát dịch", PGS Hoàng Đình Cảnh, Viện trưởng Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, chia sẻ tại hội nghị Côn trùng học quốc gia lần thứ 12 ngày 21/5 tại Hà Nội. Việc nghiên cứu nhằm tìm hiểu cách thức truyền bệnh, đặc điểm sinh học, sinh thái của muỗi, từ đó đưa ra các biện pháp phòng chống dịch bệnh phù hợp trên thực tế.
PGS Cảnh cho hay nhiều nghiên cứu bắt buộc phải dùng người thật làm mồi nhử vì nhiệt độ và mùi cơ thể người mới thu hút được muỗi. Thậm chí, để hiểu tập tính sinh học của muỗi, các nhà nghiên cứu phải đến vùng sâu vùng xa, dựng bẫy ở bìa rừng, dưới gầm nhà sàn, trong chuồng gia súc - những nơi muỗi xuất hiện dày đặc nhất. Có nghiên cứu kéo dài nhiều ngày đêm liên tục nhằm xác định loài muỗi nào hoạt động, thời điểm đốt người và khả năng truyền bệnh ra sao.
TS Nguyễn Văn Dũng, Trưởng khoa Côn trùng, cho biết nuôi muỗi trong phòng thí nghiệm giúp nhà khoa học hiểu rõ đặc điểm sinh học và tập tính của loài truyền bệnh sốt xuất huyết, từ đó xây dựng biện pháp phòng chống hiệu quả. Qua nghiên cứu, các chuyên gia nhận thấy muỗi Aedes thường đẻ trứng ở những nơi chứa nước sạch như chậu cây, lọ hoa, xô chậu hoặc các vật dụng phế thải có nước mưa đọng lại. Loài muỗi này hầu như không sinh sản ở cống rãnh hay nguồn nước bẩn.
Ngoài ra, muỗi Aedes có tập tính trú đậu trong nhà, đặc biệt ở các góc tối, nơi treo quần áo hoặc khu vực ít ánh sáng, thay vì bám trên tường như nhiều người vẫn nghĩ. Theo TS Dũng, nắm rõ tập tính của muỗi giúp ngành y tế đưa ra các biện pháp can thiệp phù hợp như loại bỏ dụng cụ chứa nước sạch, vệ sinh vật dụng quanh nhà và xử lý những vị trí muỗi thường trú đậu.
Muỗi không đơn thuần là côn trùng gây khó chịu mà là mắt xích trung gian truyền nhiều bệnh nguy hiểm. Muỗi Anopheles truyền sốt rét, trong khi muỗi Aedes là véc-tơ chính gây sốt xuất huyết. Ngoài ra, ve, rận, bọ chét... cũng có thể mang mầm bệnh sang người.
Việt Nam từng là một trong những quốc gia có số ca sốt rét rất cao, đặc biệt ở vùng rừng núi và vùng sâu vùng xa. Có thời điểm mỗi năm ghi nhận hàng triệu ca mắc, nhiều trường hợp tử vong do sốt rét ác tính. Tuy nhiên, nhờ hàng chục năm kiên trì chống dịch, từ giám sát ca bệnh, nghiên cứu tập tính muỗi đến phun hóa chất và bảo vệ người dân đi rừng, số ca sốt rét hiện giảm xuống chỉ còn vài trăm ca mỗi năm. Việt Nam đang hướng tới mục tiêu loại trừ hoàn toàn sốt rét vào năm 2030.
Trong khi đó, sốt xuất huyết lại diễn biến ngày càng khó lường. Nếu trước đây dịch thường bùng phát theo chu kỳ, hiện nay bệnh xuất hiện gần như quanh năm và lan rộng tại nhiều địa phương. Các nhà khoa học Việt Nam đang phối hợp với nhiều viện nghiên cứu quốc tế từ Nhật Bản, Australia, Bỉ... để nghiên cứu sâu hơn về vòng đời muỗi và khả năng truyền bệnh của từng loài.
"Hiểu rõ véc-tơ truyền bệnh mới có thể kiểm soát và ngăn chặn dịch hiệu quả", ông Cảnh nói.
