Quyết định của Tổng thống Donald Trump sa thải toàn bộ 22 thành viên Hội đồng Khoa học quốc gia Mỹ (NSB) gây chấn động giới khoa học và chính trị tại Mỹ.
Đầu tuần này, Nhà Trắng đột ngột gửi email thông báo cho từng thành viên NSB, hội đồng giám sát Quỹ Khoa học quốc gia (NSF), họ đã bị “chấm dứt hợp đồng, có hiệu lực ngay lập tức”.
Việc này diễn ra sau nỗ lực của chính quyền ông Trump nhằm cắt giảm mạnh ngân sách của NSF và làm dấy lên lo ngại trong cộng đồng khoa học rằng nó có thể làm suy yếu cơ chế kiểm soát độc lập vốn là nền tảng của hệ thống nghiên cứu Mỹ.
Theo giới phân tích, đây là một phần trong nỗ lực của chính quyền ông Trump nhằm tái định hình vai trò của khoa học trong hệ thống quyền lực liên bang.
NSB là cơ quan giám sát và định hướng cho NSF, tổ chức tài trợ nghiên cứu khoa học lớn nhất của Mỹ.
Các cơ quan như NSB gia được thiết kế để đảm bảo tính liên tục, đánh giá chuyên môn và tầm nhìn dài hạn trong các lĩnh vực giao thoa giữa nghiên cứu, đổi mới và chính sách quốc gia.
Vì vậy các thành viên NSB thường được bổ nhiệm theo nhiệm kỳ chồng lấn (thời hạn 6 năm) giữa các đời tổng thống nhằm bảo đảm tính ổn định và tránh bị chi phối bởi chính trị ngắn hạn.
Chính vì vậy việc sa thải toàn bộ hội đồng cùng lúc được các chuyên gia mô tả là “chưa từng có tiền lệ”.
Theo Hãng tin Reuters, việc sa thải diễn ra đột ngột khiến nhiều chương trình và quyết định khoa học đang trong quá trình triển khai rơi vào trạng thái bất định.
Về dài hạn, các nhà khoa học lo ngại những động thái này sẽ làm sụp đổ sự đầu tư vào nghiên cứu cơ bản và phát triển nhân tài, thay thế bằng sự tập trung vào những lĩnh vực mà chính quyền quan tâm như năng lượng hạt nhân, máy lượng tử, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu lớn…
Ông Willie May, một trong những thành viên hội đồng bị sa thải và là phó chủ tịch phụ trách nghiên cứu và phát triển kinh tế tại Đại học Morgan, cho biết ông “vô cùng thất vọng” nhưng không ngạc nhiên.
“Tôi đã theo dõi việc phá bỏ có hệ thống cơ sở hạ tầng tư vấn khoa học của chính phủ này với sự lo ngại ngày càng tăng, và NSB chỉ đơn giản là nạn nhân mới nhất”, ông nhận định.
Chính quyền ông Trump cũng đang tìm cách cắt một nửa ngân sách của NSF cho năm 2026.
“Tôi nghĩ đây là một dấu hiệu nữa cho thấy những thay đổi sâu rộng mà chính quyền đang lên kế hoạch cho NSF”, nhà nghiên cứu Yolanda Gil nói với tờ Los Angeles Times.
Theo Đài NPR, chính quyền ông Trump thời gian qua làm suy yếu hoặc gạt bỏ vai trò của các cơ quan tư vấn khoa học trong toàn chính phủ, bao gồm việc giải tán các hội đồng tư vấn tại Cơ quan Bảo vệ môi trường và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh.
Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ nhân sinh Robert F. Kennedy Jr., một người hoài nghi vắc xin, đã loại bỏ các thành viên của Ủy ban cố vấn về thực hành tiêm chủng.
“Những hành động tương tự của chính quyền trên khắp các lĩnh vực của chính phủ liên bang và đặc biệt là liên quan đến nghiên cứu khoa học, dường như chỉ là vấn đề thời gian”, ông Keivan Stassun, một thành viên của NSB đang làm việc tại Đại học Vanderbilt, cảnh báo.
Nhà Trắng giải thích việc sa thải hội đồng NSB phù hợp với phán quyết của Tòa án tối cao năm 2021, trong đó “đặt ra các câu hỏi hiến pháp về việc liệu những người được bổ nhiệm không được Thượng viện phê chuẩn có thể thực hiện các quyền hạn mà Quốc hội đã trao cho Hội đồng Khoa học quốc gia hay không”.
Tuy nhiên ông Roger Beachy, một thành viên NSB cũng bị sa thải, cho rằng việc này có thể mở đường cho giám đốc mới của NSB Jim O’Neill, nhà đầu tư công nghệ sinh học và không có chuyên môn khoa học, đưa người của mình vào.
Nó cũng tương tự như khi Bộ trưởng Y tế Kenedy đưa những người cùng quan điểm vào ủy ban cố vấn vắc xin. Điều này dẫn đến lo ngại rằng, theo ông Beachy, NSB có thể trở thành một hội đồng mang tính đảng phái, thiên vị và “nhận mệnh lệnh từ chính quyền thay vì hoạt động độc lập”.
Nữ nghị sĩ Đảng Dân chủ California Zoe Lofgren, thành viên cấp cao của Ủy ban Khoa học, Không gian và Công nghệ Hạ viện, cơ quan giám sát NSF, gọi động thái này là một “cuộc tấn công vào khoa học”.
“Trước đây các khoản tài trợ (của NSF) dựa trên thành tích. Giờ đây, chúng dường như có ảnh hưởng chính trị nhiều hơn”, bà nói.
"Tôi sẽ sớm xem xét kế hoạch mà Iran vừa gửi cho chúng tôi. Tuy nhiên, tôi không thể hình dung khả năng chấp nhận đề xuất này, khi Iran vẫn chưa phải trả cái giá đủ lớn cho những gì họ gây ra với nhân loại và thế giới suốt 47 năm qua", Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 2/5.
Trả lời truyền thông trước khi lên chuyên cơ Không lực Một, Tổng thống Trump thêm rằng "họ sắp gửi nguyên văn chính xác" và ông sẽ cập nhật thông tin sau.
"Nếu họ cư xử sai hoặc điều gì tồi tệ, khi đó chúng tôi sẽ cân nhắc. Đó là một khả năng hoàn toàn có thể xảy ra", ông phản hồi khi được hỏi Mỹ có định nối lại chiến dịch không kích Iran hay không.
Các hãng thông tấn Iran gồm Tasnim và Fars News trước đó đưa tin giới chức nước này đã chuyển đề xuất đàm phán 14 điểm cho Mỹ thông qua trung gian Pakistan. Đây là phản hồi của Tehran với đề xuất gồm 9 điểm mà Washington đưa ra trước đó.
Mỹ - Israel ngày 28/2 bắt đầu chiến dịch tấn công Iran, giao tranh dừng lại sau lệnh ngừng bắn ngày 8/4 để Washington và Tehran đàm phán. Iran vẫn duy trì kiểm soát chặt chẽ eo biển Hormuz, còn Mỹ áp lệnh phong tỏa các cảng Iran để đáp trả.
Ông Trump trong tuần đã bác bỏ một đề xuất từ Tehran. Một quan chức Iran nói đề xuất này có các nội dung như nối lại hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz và Mỹ chấm dứt phong tỏa cảng biển Iran, còn vấn đề chương trình hạt nhân của Tehran được để lại cho giai đoạn sau.
Bộ Y tế Iran ngày 25/5 xác nhận Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei chỉ bị “thương nhẹ ngoài da” ở mặt, đầu và chân trong cuộc không kích do Mỹ - Israel tiến hành vào ngày 28/2. Cuộc không kích này đã khiến cha ông, cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, thiệt mạng.
Người phát ngôn Bộ Y tế Iran Hossein Kermanpour cho biết, Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei không bị mất tay chân, vết thương không nghiêm trọng và không cần điều trị đặc biệt.
“Theo góc nhìn của tôi với tư cách là một bác sĩ, ngoài những vết thương nhẹ ngoài da ở mặt, đầu và chân - không dẫn đến việc mất tay chân hay biến chứng đặc biệt nào - thì không có gì nghiêm trọng xảy ra. Những vết thương này không được xem là nghiêm trọng và không cần điều trị đặc biệt, ngoại trừ một hoặc hai mũi khâu”, người phát ngôn nói thêm.
Người phát ngôn cho biết tân Lãnh tụ Tối cao đã được xuất viện vào sáng sớm ngày hôm sau.
Tháng trước, báo New York Times đưa tin mặt và môi của Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei bị bỏng nặng, và một chân đã phải trải qua 3 ca phẫu thuật. Theo báo Mỹ, ông đang chờ lắp chân giả.
Giới chức Mỹ cho rằng ông Mojtaba Khamenei đã bị thương nặng trong cuộc tập kích của Mỹ và Israel. Ông không xuất hiện trước công chúng kể từ khi được bổ nhiệm làm Lãnh tụ Tối cao.
Tân Lãnh tụ Tối cao Iran chỉ đưa ra các tuyên bố bằng văn bản, không có video hay bản ghi âm nào được công bố. Điều này làm gia tăng suy đoán về mức độ nghiêm trọng của vết thương do cuộc không kích gây ra với ông Mojtaba Khamenei.
Các quan chức Iran nhiều lần khẳng định Lãnh tụ Tối cao vẫn khỏe mạnh và vẫn điều hành đất nước. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết Lãnh tụ Tối cao đang “thực hiện nhiệm vụ của mình theo hiến pháp”.
Đáp lại những tuyên bố nghi ngại về sức khỏe của ông, trong một bài đăng trên mạng xã hội X, Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei đã chỉ trích "chiến dịch truyền thông của đối thủ". Ông cáo buộc những thông tin như vậy nhằm mục đích "phá hoại sự đoàn kết và an ninh quốc gia" của Iran.
Nhiều quan chức chính quyền và chỉ huy quân sự cấp cao Iran đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công của Mỹ và Israel. Do vậy, để tránh bị theo dõi một cách tinh vi, Lãnh tụ Tối cao và giới chức cấp cao Iran được cho là đã sử dụng một hệ thống liên lạc thô sơ nhưng an toàn.
Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei được bảo vệ bằng các biện pháp an ninh nghiêm ngặt nhất. Ngay cả các quan chức cấp cao nhất của chính phủ Iran cũng không biết Lãnh tụ Tối cao đang ở đâu và không có cách nào liên lạc trực tiếp với ông.
Thay vào đó, các thông điệp được chuyển qua một mạng lưới người đưa tin để che giấu vị trí của Lãnh tụ Tối cao.
New York Times cho biết các chỉ huy cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và các quan chức chính phủ cấp cao đều tránh đến thăm Lãnh tụ Tối cao, vì lo ngại Israel có thể "theo dõi vị trí của ông" thông qua các hoạt động của họ và có thể thực hiện một cuộc tấn công.
Những thông điệp gửi cho Lãnh tụ Tối cao Iran đều được "viết tay, niêm phong trong phong bì và chuyển tiếp qua một chuỗi nhân sự" gồm những người đưa tin đáng tin cậy.
Đài truyền hình nhà nước Iran IRIB dẫn lời lực lượng Hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố sẽ cấm các tàu này đi qua eo biển Hormuz, đồng thời nhấn mạnh Tehran sẽ tiếp tục hợp tác với những quốc gia tuân thủ quy định của Iran.
Theo dự báo của truyền thông Iran, dự kiến sẽ có thêm nhiều tàu đi qua tuyến hàng hải chiến lược này trong “những giờ tới”. Trước đó vào ngày 26-5, IRGC thông báo đã có 25 tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz trong 24 giờ vừa qua.
Giới phân tích nhận định Iran có vẻ vẫn muốn duy trì mức độ kiểm soát cao đối với eo biển Hormuz bất chấp tiến trình hòa bình với Mỹ đã có nhiều tiến triển.
Cùng ngày 27-5, Bộ Ngoại giao Hàn Quốc cho biết một tên lửa chống hạm do Iran sản xuất “rất có thể” đã được sử dụng trong vụ tấn công nhằm vào một tàu hàng của nước này tại eo biển Hormuz hồi đầu tháng.
Thứ trưởng Ngoại giao Hàn quốc Park Yoon Joo nói rằng Seoul đã đưa ra đánh giá trên dựa trên các phân tích kỹ thuật, bao gồm hình dạng đầu đạn, động cơ và màu sắc khói khí thải, theo Hãng tin Yonhap.
Ông Park cho hay “nhiều bằng chứng khác nhau đều hướng về phía Iran”, nhưng lưu ý Hàn Quốc vẫn chưa đưa ra kết luận cuối cùng về thủ phạm và động cơ tấn công.
Bộ Ngoại giao Hàn Quốc đã triệu tập Đại sứ Iran để thông báo về kết quả điều tra và gửi công hàm phản đối.
Về phía Tehran, Đại sứ Iran tại Hàn Quốc Saeed Koozechi đã phủ nhận vai trò của Iran trong vụ tấn công tàu Hàn Quốc, cũng như khẳng định quốc gia này không tham gia vào vụ việc.
