Khi tuyên bố phát động chiến dịch không kích Iran ngày 1/3, Tổng thống Donald Trump tuyên bố quá trình này sẽ kéo dài “khoảng 4 tuần hoặc ngắn hơn”, khẳng định Mỹ “không gặp khó khăn” khi cùng Israel tấn công quốc gia Hồi giáo. Washington tin rằng việc tập kích cơ sở hạt nhân, kho tên lửa và hạ sát lãnh đạo Iran sẽ khiến đối phương nhanh chóng suy yếu.
Tuy nhiên, dù hứng chịu tổn thất nặng nề, Iran vẫn duy trì năng lực phản công và phong tỏa eo biển Hormuz để gây sức ép ngược lên Mỹ và đồng minh. Washington và Tehran đã ngừng bắn để hòa đàm, nhưng triển vọng về một thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng và nguy cơ xung đột tái bùng phát vẫn hiện hữu.
Cục diện này ngày càng giống cuộc chiến đang diễn ra ở Ukraine. Nga tháng 2/2022 mở chiến dịch tại Ukraine, kỳ vọng “đánh nhanh, thắng nhanh” và cũng vấp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ đối thủ. Moskva sau đó chuyển hướng sang tập trung kiểm soát các vùng lãnh thổ ở miền nam và đông Ukraine.
“Mỹ nguy cơ bị cuốn vào một cuộc chiến không có lối thoát rõ ràng, như những gì Nga đang trải qua ở Ukraine”, James Jeffrey, nhà nghiên cứu tại Viện Washington về Chính sách Cận Đông, bình luận trên Foreign Affairs.
Những chiến thuật tương đồng
Mỹ và Nga đều có ưu thế quân sự vượt trội so với đối thủ, nhưng giống Ukraine, Iran cho thấy khả năng duy trì chiến tranh bằng chiến thuật phi đối xứng và sức chịu đựng dài hạn.
Iran trả đũa Mỹ bằng cách dùng máy bay không người lái (UAV) tập kích vào hạ tầng năng lượng các nước đồng minh của Washington tại vùng Vịnh. Đây cũng là một trong những công cụ mà Tehran dùng để gây sức ép tại Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển 20% nguồn cung dầu của thế giới trong thời bình.
Trong khi đó, Ukraine liên tục tập kích các cơ sở dầu khí, kho nhiên liệu và hạ tầng quân sự Nga bằng UAV tầm xa. Kiev cũng dùng xuồng không người lái để làm suy yếu Hạm đội Biển Đen của Moskva.
Hai cuộc chiến cho thấy công nghệ đang tái định hình chiến tranh hiện đại thế nào. Mỹ được cho là đã triển khai các hệ thống phát hiện UAV tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để bảo vệ căn cứ không quân Prince Sultan ở Arab Saudi. Những hệ thống này do Ukraine phát triển để tự vệ trước các cuộc tấn công của Nga.
Michael Kofman, chuyên gia quân sự tại Viện Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, cho rằng các hệ thống phòng thủ nhiều lớp như vậy “nhiều khả năng sẽ sớm xuất hiện trên toàn thế giới”.
Nga và Iran còn áp dụng nhiều chiến thuật tác chiến tương tự trên chiến trường. Trước khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực hồi đầu tháng 4, Iran thường tập kích các mục tiêu bằng cách kết hợp bầy UAV với tên lửa đạn đạo, phương thức mà Nga đã phát triển mạnh trong chiến sự Ukraine.
Iran xác nhận đã chuyển giao UAV tự sát Shahed cho Nga từ năm 2022 và Moskva dùng chúng để tập kích Ukraine. Hiện nay, Nga bị nghi hỗ trợ ngược cho Iran về công nghệ UAV và tác chiến điện tử.
Nicole Grajewski, chuyên gia về Iran và Nga tại Đại học Sciences Po, Pháp cho biết Moskva và Tehran có “một số hợp tác” trong việc gây nhiễu hệ thống dẫn đường của đối phương.
Một số tàu liên quan đến Iran gần đây dường như đã giả mạo tín hiệu định vị tại eo biển Hormuz, tương tự chiến thuật lâu nay mà “hạm đội bóng tối” được cho là chuyên vận chuyển dầu Nga thường sử dụng để né lệnh trừng phạt phương Tây.
Thiết bị chống gây nhiễu của Nga đã được phát hiện trong một UAV Iran nhắm vào căn cứ Anh tại Cyprus hồi tháng 3. Giới chức châu Âu lo ngại Nga có thể cung cấp thêm vũ khí cho Iran nếu tiến trình hòa đàm bị đình trệ.
“Chúng tôi đã thấy bằng chứng cho thấy Nga hỗ trợ Iran trong các cuộc tấn công của họ”, Bộ trưởng Quốc phòng Anh John Healey phát biểu hồi tháng 4 tại cuộc họp của các đồng minh đang hỗ trợ quân sự cho Ukraine. Ông không nêu chi tiết bằng chứng, nhưng thêm rằng “Tổng thống Putin muốn chúng ta bị phân tâm bởi xung đột ở Trung Đông”.
Chiến sự Trung Đông đã làm rạn nứt một số liên minh, rõ ràng nhất là giữa Mỹ và châu Âu, nơi nhiều nước cho rằng cuộc xung đột với Iran là không cần thiết và trái luật pháp quốc tế. Diễn biến cũng châm ngòi cho cuộc chạy đua tìm kiếm nguồn năng lượng trên toàn cầu, khi một số quốc gia tìm đến Nga để mua dầu.
“Tôi tin rằng Điện Kremlin đã ăn mừng khi Tổng thống Trump bắt đầu cuộc chiến với Iran”, Danylo Lubkivsky, giám đốc Diễn đàn An ninh Kiev và cựu thứ trưởng ngoại giao Ukraine, nói.
Tuy nhiên, chiến sự Iran cũng tạo ra những liên minh mới, như mối quan hệ đối tác mà Ukraine xây dựng với các nước vùng Vịnh. Tháng 4, Ukraine công bố các thỏa thuận an ninh mới với Qatar, Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất. Những mối quan hệ như vậy khó có thể xuất hiện vài năm trước, khi vùng Vịnh còn muốn duy trì thế trung lập với Nga.
Theo Jana Kobzova, đồng giám đốc Chương trình An ninh châu Âu tại Hội đồng châu Âu về Quan hệ Đối ngoại, Kiev muốn trao đổi công nghệ UAV và hỗ trợ huấn luyện quân sự để đổi lấy hậu thuẫn ngoại giao từ Trung Đông, các thỏa thuận năng lượng và hệ thống phòng không tiên tiến.
Tổng thống Volodymyr Zelensky đang hy vọng “biến cuộc khủng hoảng này thành cơ hội”, bà Kobzova nói. Các thỏa thuận với những quốc gia giàu dầu mỏ có thể mang lại nguồn lợi lớn cho ngành công nghiệp quốc phòng đang phát triển nhanh của Ukraine.
Châu Âu đã trở thành “phao cứu sinh” cho Ukraine, sau khi Mỹ ngừng hầu hết viện trợ vũ khí và thiết bị cho Kiev năm ngoái. Các nước châu Âu đã mua vũ khí từ Mỹ để chuyển cho Ukraine. Tháng 4, Liên minh châu Âu (EU) mở khóa khoản vay 90 tỷ euro (khoảng 106 tỷ USD) nhằm hỗ trợ Ukraine trong cuộc chiến.
Tuy nhiên, khả năng EU tiếp tục hỗ trợ Ukraine đến đâu còn phụ thuộc vào việc tình trạng thiếu nhiên liệu và hàng hóa do chiến sự Iran gây ra có làm suy yếu nền kinh tế châu Âu hay không.
Riccardo Alcaro, chuyên gia tại Viện Quan hệ Quốc tế, cho rằng tình trạng bế tắc kéo dài ở Hormuz cho thấy Iran có thể trở thành mối đe dọa với châu Âu nghiêm trọng không kém cuộc chiến ngay sát sườn ở Ukraine.
“Chiến sự Ukraine vẫn là mặt trận chính của châu Âu”, ông Alcaro nói. “Nhưng cuộc chiến Iran không phải mặt trận thứ yếu, bởi nó thực sự tác động rất lớn tới khả năng châu Âu tập trung cho ưu tiên hàng đầu của mình, đó là Ukraine”.
Tối 25.4 giờ Mỹ (sáng 26.4 giờ VN), một vụ nổ súng đã làm gián đoạn buổi tiệc thường niên do Hiệp hội Phóng viên Nhà Trắng (WHCA) tổ chức tại khách sạn Washington Hilton ở Washington D.C.
Tổng thống Trump, Đệ nhất phu nhân Melania và các thành viên nội các lần lượt được hộ tống khỏi sự kiện trong khi Mật vụ Mỹ cùng các lực lượng an ninh khác ứng phó với vụ việc.
Một nghi phạm đã bị bắt giữ.
Tại buổi họp báo, ông Trump xác nhận kẻ xả súng đã bị khống chế và cho biết một sĩ quan đã bị bắn ở cự ly gần nhưng may mắn sống sót nhờ áo chống đạn. "Tôi vừa nói chuyện với sĩ quan đó, anh ấy đang rất ổn", ông Trump nói.
Ông Trump đã đăng tải ảnh và video về nghi phạm trên mạng xã hội Truth Social để kèm theo bài phát biểu của mình.
"Một người đàn ông đã xông vào điểm kiểm soát an ninh với nhiều vũ khí", ông Trump nói, đồng thời ca ngợi lực lượng Mật vụ và cảnh sát đã hành động "rất nhanh chóng" để ngăn chặn nghi phạm. Giám đốc Cục Điều tra liên bang (FBI) Kash Patel cũng nói rằng đã tìm thấy một "khẩu súng dài" và nhiều vỏ đạn tại hiện trường.
Tổng thống Trump cho biết nghi phạm có thể sống tại California và căn hộ của đối tượng đã bị khám xét. "Hắn ta là kẻ bệnh hoạn", ông Trump nói, cho rằng người này hành động đơn độc. Theo AP, nghi phạm tên Cole Tomas Allen (31 tuổi), sống ở thành phố Torrance, bang California.
Tại cuộc họp báo, quyền Bộ trưởng Tư pháp Todd Blanche dự kiến sẽ sớm có cáo trạng được đưa ra sau vụ nổ súng. "Cuộc điều tra đang tiếp diễn. Tôi dự kiến các bạn sẽ sớm thấy các cáo trạng được đưa ra. Hiển nhiên các cáo buộc dựa trên hành vi nhưng như các bạn sẽ nghe, sẽ có nhiều cáo buộc liên quan đến vụ nổ súng, liên quan đến việc sở hữu vũ khí và bất cứ điều gì khác mà chúng tôi có thể buộc tội người này", ông Blanche nói.
Tại cuộc họp báo, Tổng thống Donald Trump đã nhắc lại những lần ông bị ám sát hụt trước đó, gồm các vụ ám sát hụt ở Butler bang Pennsylvania và Palm Beach bang Florida, đồng thời kêu gọi người dân Mỹ "giải quyết những khác biệt của chúng ta".
"Như các bạn đã biết, đây không phải là lần đầu tiên trong vài năm qua nền cộng hòa của chúng ta bị tấn công bởi một kẻ ám sát muốn giết người. Ở Butler, Pennsylvania, chưa đầy 2 năm trước, tất cả các bạn đều biết câu chuyện đó, và ở Palm Beach, Florida, vài tháng sau đó, chúng ta đã suýt nữa thì gặp nạn, thực sự là vậy. Nhưng dù vậy, tất cả mọi người trong căn phòng đó… đều có một tình yêu thương và sự đoàn kết to lớn", Tổng thống Trump nói thêm, nhắc đến việc các quan chức của cả hai đảng lên án vụ nổ súng lần này.
Trước đó, Chủ tịch WHCA Weijia Jiang đã có bài phát biểu xúc động trên bục phát biểu sau vụ nổ súng, nói rằng hiệp hội sẽ tổ chức lại bữa tiệc tối vào một thời điểm khác, theo NBC News.
"Tổng thống sẽ có một cuộc họp báo tại Nhà Trắng trong 30 phút nữa. Đó không phải là chuyện đùa và ông ấy nhấn mạnh rằng chúng tôi sẽ lên lịch lại sự kiện này trong vòng 30 ngày tới", bà Jiang nói với những người tham dự.
"Tối nay, tôi đã nói rằng báo chí là một dịch vụ công cộng, bởi vì khi có tình huống khẩn cấp, chúng ta phải lao vào cuộc khủng hoảng chứ không phải chạy khỏi đó. Và trong một đêm khi chúng ta đang suy nghĩ về các quyền tự do được ghi trong Tu chính án thứ nhất, chúng ta cũng phải nghĩ về sự mong manh của chúng", bà Jiang nói thêm.
Theo Hãng tin Reuters, ngày 9-4 (giờ địa phương), Thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergei Ryabkov đã tuyên bố Matxcơva sẽ không bỏ rơi Cuba, nhất là về mặt năng lượng.
Phát biểu tại La Habana trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Cuba, ông Ryabkov khẳng định Nga không có ý định từ bỏ các lợi ích của mình ở khu vực Tây bán cầu, bất chấp những cảnh báo từ Washington.
Ông đặc biệt nhấn mạnh sự hỗ trợ của Nga dành cho Cuba sẽ không chỉ dừng lại ở chuyến tàu chở đầy dầu vừa cập cảng hồi cuối tháng 3.
Thứ trưởng Nga tuyên bố: "Tôi tin chắc rằng những bước tiến trong quan hệ song phương vài tuần qua sẽ tạo đà để chúng ta cùng nhau tìm ra giải pháp cho những bài toán cam go nhất, vốn xuất phát từ cuộc phong tỏa phi pháp và hoàn toàn không thể chấp nhận được của Mỹ nhằm vào Cuba".
Ông cũng khẳng định đanh thép: "Chúng tôi không thể phản bội Cuba. Đó là điều chắc chắn. Chúng tôi sẽ không để họ phải đơn độc chống chọi".
Theo ông Ryabkov, Nga xem việc giải quyết nhu cầu năng lượng của Cuba là ưu tiên hàng đầu. Dù còn sớm để nói chi tiết về các bước đi tiếp theo, nhưng ông cam kết nguồn cung từ Nga sẽ không dừng lại ở chuyến tàu Anatoly Kolodkin hồi tháng 3.
Bình luận về thái độ của Mỹ, nhà ngoại giao Nga thẳng thắn: "Nga không có kế hoạch rút khỏi Tây bán cầu, mặc kệ Washington nói gì đi chăng nữa. Họ đang bị ám ảnh với việc phải đẩy Nga và Trung Quốc ra khỏi khu vực này".
Ông cũng viện dẫn các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran gần đây như một minh chứng rõ ràng cho thấy "việc lạm dụng vũ lực, các đòn trừng phạt và sự áp đặt chính trị sẽ không mang lại kết quả như mong muốn".
Trước đó, hồi tháng 3, tàu chở dầu Anatoly Kolodkin mang cờ Nga đã cập cảng Cuba, mang theo khoảng 700.000 thùng dầu. Đây là đợt giao dầu thô quy mô lớn đầu tiên kể từ khi Washington siết chặt các biện pháp nhằm cắt đứt nguồn cung nhiên liệu của quốc đảo này.
Trong bài đăng trên mạng xã hội X ngày 18.5, Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran công bố việc thành lập Cơ quan quản lý Eo biển vịnh Ba Tư (PGSA) với vai trò cung cấp những cập nhật theo thời gian thực về hoạt động và diễn biến mới nhất tại eo biển Hormuz.
Theo AFP, hải quân của Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cũng chia sẻ bài viết trên.
Iran không nói rõ PGSA sẽ làm gì nhưng trong bài viết trong tháng này, đài Press TV của Iran cho biết cơ quan mới cấu thành một hệ thống thực thi chủ quyền đối với eo biển Hormuz và tàu thuyền đi qua sẽ nhận được quy định từ địa chỉ email info@pgsa.ir.
Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz từ khi xảy ra xung đột với Mỹ và Israel vào ngày 28.2. Các bên đạt thỏa thuận ngừng bắn từ ngày 8.4. Bên cạnh đó, Mỹ cũng đang phong tỏa các cảng biển của Iran.
Việc eo biển bị đóng đã gây ảnh hưởng toàn cầu bởi tuyến đường này là nơi 1/5 lượng dầu của thế giới đi qua, cùng với các mặt hàng quan trọng khác như khí tự nhiên hóa lỏng hay phân bón.
Iran đã tuyên bố việc di chuyển qua eo biển Hormuz sẽ không trở lại trạng thái trước xung đột. Tháng trước, nước này cho biết đã nhận được doanh thu đầu tiên từ việc thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz.
Cuối tuần qua, Chủ tịch Ủy ban An ninh quốc gia quốc hội Iran Ebrahim Azizi tuyên bố Tehran đã chuẩn bị cơ chế nhằm quản lý lưu thông qua eo biển Hormuz và sẽ sớm công bố.
Trong khi đó, tại cuộc gặp vào tuần trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình kêu gọi tái mở cửa eo biển Hormuz, nhất trí rằng không quốc gia hay tổ chức nào được phép thu phí tại eo biển này.
Vấn đề eo biển Hormuz là một trong những nội dung mà Mỹ và Iran còn bất đồng trong cuộc đàm phán thỏa thuận hòa bình. Mỹ đã gửi đề xuất cho Iran và nước này đã phản hồi nhưng bị Tổng thống Trump không chấp nhận. Trong diễn biến mới nhất, Reuters ngày 18.5 dẫn nguồn tin tại Pakistan, nước trung gian hòa giải, tiết lộ Islamabad đã chuyển cho Washington đề nghị được chỉnh sửa của Tehran.
Khi được hỏi liệu còn thời gian để hai bên thu hẹp khoảng cách, nguồn tin nói không có nhiều thời gian và cho hay hai nước liên tục thay đổi mục tiêu.
