Mỗi tối, trước khi đóng cửa hàng kinh doanh mặt phố, tôi thường dừng lại vài phút nhìn dòng người qua lại. Xe cộ vẫn đông, quán ăn vẫn sáng đèn, tiếng cười nói vẫn rộn ràng. Nhưng khi quay vào trong cửa hàng, tôi lại thấy một câu chuyện khác.
Khách hàng của tôi ghé đến. Họ xem hàng, hỏi han rất kỹ, so sánh nhiều hơn trước, rồi xin thêm thời gian suy nghĩ và rời đi. Cuối ngày, số đơn hàng tôi bán được thường ít hơn số cuộc trò chuyện đã diễn ra. Tôi gặp một vài người bạn kinh doanh nội thất, vật liệu xây dựng, quần áo hay điện máy, họ đang trải qua cảm giác tương tự. Khách hàng ngày càng quyết định mua hàng chậm hơn.
Theo số liệu tiêu dùng, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng vẫn duy trì xu hướng tăng qua các năm. Điều đó cho thấy nhu cầu tiêu dùng chưa hề mất đi. Nhưng tăng trưởng của thị trường không đồng nghĩa mọi người bán đều cảm nhận được sự khởi sắc như nhau. Điều tôi chứng kiến là người tiêu dùng ngày càng thận trọng. Họ không còn quyết định theo cảm xúc nhiều như trước mà cân nhắc kỹ hơn giữa nhu cầu hiện tại và sự an toàn tài chính trong tương lai.
Tôi nhớ cách đây vài năm, khách hàng thường hỏi: “Bao nhiêu tiền?”. Bây giờ, câu hỏi tôi nghe nhiều hơn là họ bàn bạc với nhau: “Có thật sự cần mua lúc này không?”. Một câu hỏi hướng đến giá trị của món hàng, câu còn lại hướng đến sự cần thiết cho tương lai. Nhiều gia đình đang có xu hướng ưu tiên tích lũy hơn là chi tiêu. Đó không hẳn là tâm lý bi quan, mà là một phản ứng dễ hiểu khi con người muốn tạo thêm “vùng đệm” cho cuộc sống.
>> Lý do giá xăng giảm mạnh nhưng bát phở vẫn đứng yên
Với người bán, sự thận trọng ấy tạo ra một áp lực khác. Có người cho rằng chỉ cần giảm giá là sẽ bán được hàng. Nhưng rồi tôi nhận ra giảm giá chỉ là giải pháp ngắn hạn. Nếu biên lợi nhuận liên tục bị thu hẹp trong khi chi phí thuê mặt bằng, nhân công và vận hành vẫn giữ nguyên, người kinh doanh sẽ nhanh chóng cạn sức.
Tôi nghĩ rằng điều quan trọng nhất đối với nhiều hộ kinh doanh hiện nay không phải là “lợi nhuận”, mà là “dòng tiền”. Doanh thu có thể đến chậm, lợi nhuận có thể tạm thời thấp, nhưng nếu dòng tiền bị đứt quãng quá lâu, việc duy trì hoạt động sẽ trở nên rất khó khăn.
Một thay đổi khác cũng đáng chú ý là ngày nay, chỉ với một chiếc điện thoại, một tài khoản mạng xã hội hoặc một gian hàng trên sàn thương mại điện tử, bất kỳ ai cũng có thể bắt đầu kinh doanh. Đó là tín hiệu tích cực vì tạo thêm cơ hội cho nhiều người khởi nghiệp. Nhưng mặt khác, nó cũng khiến cạnh tranh gay gắt hơn bao giờ hết.
Nếu trước đây khách hàng phải tìm người bán, thì bây giờ người bán phải tìm cách được khách hàng lựa chọn. Giá cả vì thế không còn là lợi thế duy nhất. Khi hàng hóa ngày càng giống nhau và thông tin ngày càng minh bạch, thứ tạo nên khác biệt nhiều khi lại là trải nghiệm và mức độ tin cậy.
Có lần một người bạn hỏi tôi còn lạc quan với việc kinh doanh không? Tôi trả lời là có. Nhưng sự lạc quan của tôi bây giờ khác trước. Ngày trước, tôi tin chỉ cần thị trường tăng trưởng thì mình cũng sẽ phát triển. Bây giờ, tôi tin sự phát triển phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng thích nghi của chính người kinh doanh: thích nghi trong cách quản lý chi phí, thích nghi trong việc lắng nghe khách hàng, thích nghi với những thay đổi rất nhanh của hành vi tiêu dùng.
Điều đáng mừng là, giữa sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt, vẫn có một lợi thế mà các cửa hàng nhỏ hoàn toàn có thể xây dựng. Đó là niềm tin. Khách hàng có thể quên một mức giá, quên một chương trình khuyến mãi hay quên địa chỉ của cửa hàng. Nhưng họ thường nhớ rất lâu cảm giác được tư vấn chân thành, được tôn trọng và được đối xử tử tế.
Vợ chồng tôi đều là con một, sau này tất nhiên sẽ phải căn chỉnh thời gian để chăm sóc bố mẹ hai bên. Nhưng một điều may mắn là chúng tôi không phải lo lắng chuyện nhà cửa. Tôi được thừa kế nhà của bố mẹ ruột, vợ tôi cũng như thế.
Nếu bạn để ý kỹ, những mẩu tin tranh chấp đất đai và nhà thừa kế chỉ xảy ra ở thế hệ 6-7X, trễ nhất là 8X vì anh chị em đông, phải tranh giành. Từ 9X trở đi, đa số gia đình chỉ có hai con nên tôi nghĩ không quá mâu thuẫn đến nỗi phải tranh giành.
Từ trường hợp của tôi và nhiều người đồng trang lứa, tôi mạnh dạn đoán rằng sau 20 năm nữa, giá nhà sẽ giảm vì nhu cầu mua nhà không còn nhiều. Bản thân một người, nếu là con một và (bố mẹ của họ cũng như vậy) sẽ thừa kế 3 căn nhà, bao gồm nhà của bố mẹ ruột nhà của ông bà nội và ông bà ngoại.
Tất nhiên là trong trường hợp lý tưởng: Bố mẹ là con một nhưng vẫn phấn đấu mua nhà riêng - tức là thế hệ giữa và cuối 9X, đầu gen Z - thế hệ này nhiều người vẫn cố gắng mua nhà riêng.
Nếu hai người cùng là con một cưới nhau thì thừa kế 6 căn nhà.
Tôi khái quát ra trường hợp lý tưởng như vậy và cho rằng giá nhà sẽ thực sự giảm trong tương lai vì nhu cầu không nhiều như trước đây và hiện tại nữa. Bạn có nghĩ giống tôi?
Tôi năm nay 46 tuổi. Gần 20 năm đi làm, từ lĩnh vực dịch vụ, cung ứng nhân lực đến xây dựng, tôi gần như chưa từng biết thế nào là một công việc "hết giờ là nghỉ". Ngày làm việc của tôi bắt đầu từ 7h30 sáng. Nếu công việc thuận lợi, khoảng 17h tôi mới rời công ty. Nhưng đó chỉ là lúc rời khỏi văn phòng chứ không phải lúc kết thúc công việc. Còn thời điểm áp lực dồn dập, khách hàng nhiều, dự án căng, tôi có thể phải ở lại văn phòng đến 19h hoặc muộn hơn để "chạy deadline".
Nhiều người nghĩ phụ nữ trung niên như tôi chắc đã quen với guồng quay ấy. Nhưng sự thật là không ai thật sự muốn phải sống trong trạng thái căng thẳng kéo dài suốt hàng chục năm.
Tôi thuộc thế hệ được dạy rằng phải cố gắng, phải chịu khó, phải chứng minh năng lực bằng sự hy sinh. Tôi đi làm không chỉ để kiếm sống mà còn để giữ vị trí, giữ uy tín, giữ trách nhiệm với tập thể. Vì thế, suốt nhiều năm, tôi gần như mặc định rằng mình phải luôn online, luôn phản hồi, luôn giải quyết mọi việc ngay lập tức, bất kể lúc nào, ở đâu.
Bộ phận của tôi có 18 người, phụ trách phát triển đối tác trong lĩnh vực xây dựng và vận hành nhóm kinh doanh mới – tức là bộ phận trực tiếp mang doanh thu về cho công ty. Năm trước vượt KPI, nhưng năm nay chúng tôi tiếp tục bị đẩy chỉ tiêu cao hơn. Thành tích càng tốt, chúng tôi áp lực càng lớn.
>> Tôi 13 năm kiệt sức vì KPI nhưng sếp không nhìn thấy
Tôi có hai chiếc điện thoại luôn mang theo bên mình. Một chiếc cho gia đình và cuộc sống riêng, chiếc còn lại dành cho công việc. Nhưng nói thật, ranh giới giữa hai thứ ấy gần như không còn tồn tại. Đang ăn cơm với chồng con, khách hàng gọi, tôi vẫn phải nghe. Đang nói chuyện với cha mẹ ở quê, cấp dưới nhắn có sự cố, tôi vẫn phải trả lời. Có hôm cả nhà đi trung tâm thương mại cuối tuần, tôi vẫn ngồi ở góc hành lang họp online đến hơn 22h30 vì "khách hàng lúc đó mới rảnh".
Tôi nhận ra mình đã đánh mất rất nhiều khoảnh khắc đời sống mà không kịp nhận ra. Có những bữa cơm tôi ăn mà đầu óc vẫn nghĩ về báo giá chưa gửi. Có những lần con kể chuyện ở trường nhưng tôi vừa nghe vừa nhìn màn hình điện thoại. Có những tối nằm cạnh gia đình nhưng tâm trí vẫn còn mắc kẹt ở email chưa trả lời.
Cái mệt của người trung niên không chỉ là thể chất. Nó là cảm giác lúc nào cũng phải căng mình lên để gánh trách nhiệm, là nỗi sợ bị tụt lại giữa thị trường lao động ngày càng khắc nghiệt, là áp lực của một người phụ nữ vừa phải làm tốt công việc, vừa phải giữ vai trò làm mẹ, làm vợ, làm con.
Ở tuổi 46, tôi bắt đầu thấy cơ thể mình không còn chịu đựng tốt như trước. Những đêm thức khuya khiến tim đập nhanh hơn, giấc ngủ chập chờn hơn. Buổi sáng thức dậy tôi vẫn mệt dù hôm trước không lao động tay chân nặng nhọc. Có lúc tôi ngồi trước màn hình máy tính mà cảm thấy đầu óc trống rỗng, kiệt quệ đến mức không muốn mở thêm bất kỳ email nào nữa.
Trong môi trường công sở hiện nay, đặc biệt ở các ngành dịch vụ, kinh doanh, xây dựng hay vận hành, "tăng ca vô hình" đã trở thành chuyện bình thường. Người lao động bị mặc định phải phản hồi nhanh, phải online ngoài giờ, phải linh hoạt mọi lúc. Ai cũng hiểu nếu không làm vậy thì rất khó tồn tại.
Có người nói: "Nếu không chịu được thì nghỉ việc, tìm chỗ khác ít áp lực hơn mà làm". Nhưng ở tuổi trung niên, nhảy việc đâu đơn giản. Chúng tôi còn gia đình, con cái học hành, cha mẹ già, khoản vay, chi phí sinh hoạt. Phụ nữ tuổi 46 không còn nhiều cơ hội bắt đầu lại như người trẻ đôi mươi. Vì thế, rất nhiều người vẫn tiếp tục cắn răng chịu đựng.
Tôi không phủ nhận muốn có thu nhập tốt thì phải chấp nhận trách nhiệm lớn. Nhưng điều khiến tôi trăn trở là xã hội đang dần xem việc vắt kiệt sức lao động là bình thường. Trong khi đó, nhu cầu nghỉ ngơi, chăm sóc sức khỏe tinh thần lại bị xem như sự yếu đuối. Chúng ta nói nhiều về tăng trưởng, KPI, hiệu suất, nhưng nói quá ít về giới hạn chịu đựng của con người.
Có lẽ đã đến lúc chúng ta cần nhìn lại khái niệm "cống hiến" trong môi trường công sở hiện đại. Một xã hội văn minh không nên được xây dựng trên sự kiệt quệ kéo dài của người lao động. Và một công việc tốt không phải là công việc chiếm trọn cuộc đời của một con người.
Vợ chồng tôi có hai đứa con, một trai, một gái. Con trai lớn năm nay 35 tuổi, đã lập gia đình và có hai cháu. Suốt từ nhỏ đến lớn, tôi chưa phải bận tâm ngày nào đến cậu con trai này. Ngay từ những năm đầu tiểu học, con đã tự lập, tự đi học và về nhà.
Khi tôi sinh đứa gái út, để phụ giúp cha mẹ, cậu con trai còn biết quét nhà, nấu cơm, chơi với em.
Còn cô con gái của tôi thì ngược lại: Tôi đã gả đi rồi nhưng vẫn lao tâm khổ tứ rất nhiều vì tính tiểu thư lại hậu đậu của con. Chồng tôi rất cưng chiều con gái. Đến những năm cấp ba vẫn đưa rước con đi học mỗi ngày.
Việc nhà không đụng đến tay. Khi ăn cơm, con chỉ ăn được những món chiên xào, còn thịt cá kho thì không hề đụng đũa đến. Thịt chiên phải xé nhỏ, cá chiên phải gắp thịt lựa xương để riêng... hôm nào tôi bực mình quá không làm thì chồng tôi làm.
Tài chính nhà tôi đủ sống nhưng cách nuông chiều con như tiểu thư nhà giàu của chồng tôi đã làm tôi khổ tâm rất nhiều. Người ngoài thấy sự nuông chiều đó thì khen chồng tôi cưng con. Nhưng hễ thấy con đoảng việc nhà, hậu đậu hay nói thẳng ra là lười biếng thì đổ "con hư tại mẹ".
Tôi già đến tuổi hưu vẫn không thể yên tâm hay nói trắng ra là vẫn khổ vì tính cách tiểu thư đó của con. Con sinh cháu, hết ở cữ nhà tôi thì về nhà chồng. Nhìn ông bà thông gia phục vụ con dâu, tôi cũng hết sức ái ngại khi con chỉ nằm bấm điện thoại, không hề làm một việc nào dù nhỏ nhặt nhất.
Những dịp dự đám tiệc bên nhà thông gia, vợ chồng tôi càng muối mặt khi nhà có đám, ai nấy cũng hồ hởi vui vẻ và lăng xăng ai việc nấy, nhưng một mình con gái tôi nằm trong phòng, đóng kín cửa mở máy lạnh ngủ khò hoặc bấm điện thoại.
Một số lần, tôi suýt không giữ được bình tĩnh muốn dạy lại con chỗ đông người nhưng cố kiềm chế cho qua cơn giận. Bởi lẽ nếu làm vậy, người xấu hổ cũng chỉ là vợ chồng tôi mà thôi.
Tôi có nghe người ta kháo nhau rằng "dùng nghèo nuôi con trai, dùng giàu nuôi con gái". Tôi không biết kinh nghiệm này đúc kết từ đâu, đúng sai bao nhiêu trường hợp, nhưng riêng nhà tôi có một cô con gái được nuôi theo kiểu tiểu thư, đến giờ này tôi vẫn còn khổ.
