Một buổi sáng, chị T., sau khi thấy con gái 8 tuổi nhất quyết không chịu ăn sáng đã phải dùng chiêu cuối, nói “con không ăn thì mẹ sẽ buồn, mẹ sẽ giận, mẹ sẽ không đưa đi học nữa”. Bé gái òa khóc, ăn trong nước mắt, rồi đến trường với đôi mắt sưng húp.
Giống như chị T., nhiều cha mẹ thường rơi vào mâu thuẫn. Muốn xây cho con một hệ điều hành nội tâm, muốn con độc lập, tự chủ, nhưng lại “cài” cho con một hệ điều khiển từ bên ngoài.
Hệ điều hành nội tâm (internal operating system) và hệ điều khiển (control system) là 2 thứ trông giống nhau một cách đáng ngạc nhiên, đặc biệt khi cả hai đều “chạy tốt” ở bề mặt.
Đứa trẻ có hệ điều hành biết tự vận hành từ bên trong sẽ biết tự quan sát, tự cảm nhận, tự quyết định, tự điều chỉnh.
Đứa trẻ có hệ điều khiển cũng biết làm nhiều việc, cũng ngoan, học giỏi, có trách nhiệm, nhưng bên trong không phải là một bộ máy tự vận hành, mà là một loạt “nút nhấn” được cài đặt sẵn và sẵn sàng “nhận tín hiệu” từ bên ngoài.
Nhìn từ ngoài, hai đứa trẻ có thể giống nhau. Nhưng bên trong là hai vũ trụ khác hẳn.
Khi chúng ta dạy con bằng dọa nạt, đòn roi, hay những đòn trừng phạt bằng cảm xúc như nếu không làm điều này, điều kia thì “mẹ không thương con nữa”, hệ thần kinh của đứa trẻ sẽ trả giá nặng nề.
Theo lý thuyết đa phế vị (Polyvagal Theory) mà Stephen Porges phát triển, hệ thần kinh tự chủ của chúng ta liên tục quét môi trường để đánh giá an toàn hay nguy hiểm, một tiến trình gần như tự động gọi là cảm nhận an nguy. Khi trẻ cảm nhận nguy hiểm, cho dù là đe dọa thể chất hay đe dọa mất kết nối với người mình phụ thuộc, hệ thần kinh chuyển sang chế độ giao cảm để sẵn sàng chiến đấu hoặc chạy trốn. Nếu mối đe dọa quá lớn và trẻ không thể chống cự cũng không thể chạy thoát, hệ thần kinh trượt sâu hơn vào chế độ đóng băng và khuất phục.
Không chỉ vậy, những trải nghiệm này không hề hình thành ở trẻ bài học đạo đức nào, mà sẽ điều kiện hóa những phản xạ kiểu “khi người quan trọng nhất đời mình tỏ ra lạnh lẽo hay giận dữ, mình phải làm bất cứ điều gì để được kết nối lại”. Phản xạ này lặp lại hàng ngàn lần qua tuổi thơ sẽ trở thành một lối mòn thần kinh hoạt động trong vô thức. Đó chính là một nút điều khiển, nhiều nút sẽ tạo thành hệ điều khiển, không phải hệ điều hành.
Không phải cha mẹ nào cũng dùng đòn roi. Nhiều cha mẹ tinh tế hơn nhiều, và chính vì vậy những “nút điều khiển” họ cài vào con còn khó tháo gỡ hơn.
Có những câu nói nghe chí lý và rất có trách nhiệm mà cha mẹ thường nói như “con là anh cả, con phải làm gương”; “nhà mình chỉ trông vào con thôi đấy”; “ba mẹ già rồi, còn lại trông cả vào con”; “con không học là phụ công ba mẹ”… Mỗi câu mang tính điều kiện như vậy là một sợi dây vô hình buộc vào phần trách nhiệm, phần đạo hiếu, phần tình thương trong con. Nhưng cái giá là đứa trẻ phải học cách xem nhẹ nhu cầu chính đáng của bản thân. Con học được rằng mong muốn của riêng nó là ích kỷ, là không đáng kể, là thứ phải hy sinh.
Carl Rogers, nhà tâm lý học nhân bản, gọi hiện tượng này là sự hình thành các “điều kiện của giá trị bản thân”. Đứa trẻ dần dần nhập tâm một thông điệp ngầm: mình chỉ có giá trị, chỉ đáng được yêu thương khi đáp ứng một số điều kiện. Dần dần, nó mất dần khả năng lắng nghe tiếng nói từ bên trong, nó mất khả năng biết được mình thực sự cảm thấy gì, muốn gì, cần gì…
Những “nút điều khiển” ấy không hề biến mất khi đứa trẻ lớn lên. Chúng được mỗi người mang theo vào đời, và trở thành những “móc câu” mà cuộc đời, hoàn cảnh… có thể lợi dụng vào để giật dây.
Một chàng trai trong độ tuổi 30 tham vấn với tôi, anh làm kế toán trưởng của một công ty lớn. Anh kể “Không hiểu sao mỗi lần sếp tỏ ra không hài lòng, em lại cảm thấy như bầu trời sập xuống. Em làm mọi thứ để lấy lòng sếp, kể cả những việc trái với giá trị của em”. Quay về thời ấu thơ, anh kể, hồi 5 tuổi, anh đã từng đứng chết lặng trước ánh mắt lạnh lùng của người cha, mỗi khi anh không đạt kỳ vọng.
Chuyển từ hệ điều khiển sang hệ điều hành không phải chuyện một sớm một chiều, càng không phải là một kỹ thuật. Trước tiên, cha mẹ cần chuyển hóa.
Điều đầu tiên là cha mẹ nhận ra mình đang cài đặt điều gì trong nội tâm con.
Điều thứ hai là học cách đặt giới hạn mà không cần đến sợ hãi. Trẻ con cần giới hạn, điều này là tất nhiên. Nhưng giới hạn hợp lý tự nhiên dựa trên hệ quả thực tế khác hẳn với giới hạn áp đặt qua sự mặc cả bằng tình cảm của cha mẹ.
Ví dụ, con không ăn sáng thì con sẽ đói vào giờ ra chơi, đó là hệ quả tự nhiên, con học được mối liên hệ giữa hành động và kết quả. Còn nếu không ăn sáng thì “mẹ không thương con nữa” không phải là giới hạn, đó là “tống tiền” tình cảm, con sẽ học được rằng tình yêu có thể bị dùng để khống chế người khác.
Điều thứ ba, và có lẽ khó nhất, là tin vào khả năng tự điều chỉnh của con. Khi ta không vội can thiệp, không vội sửa sai, không vội cứu con khỏi mọi khó khăn nhỏ, ta đang cho con cơ hội phát triển năng lực tự nhận thức và tự chịu trách nhiệm. Cây nào quả đó, hoa quả ra theo mùa. Đứa trẻ cần thời gian, không gian, và niềm tin của cha mẹ để nội lực tự nảy nở từ bên trong. Nội lực không thể được cài đặt từ bên ngoài, nó chỉ có thể được nuôi dưỡng để tự lớn lên bên trong trẻ.
Hai thủ khoa môn văn của Đà Nẵng trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 là Bùi Phương Nhi, học sinh lớp 12 chuyên văn, Trường THPT chuyên Nguyễn Bỉnh Khiêm và Nguyễn Hồ Hà Ánh Nga, học sinh lớp 12/5, Trường THPT Nguyễn Văn Cừ.
Chia sẻ về đề thi năm nay, câu nghị luận xã hội trong đề văn yêu cầu thí sinh bày tỏ suy nghĩ về việc 'Làm thế nào để có các Steve Jobs Việt Nam? nhiều người cho rằng sẽ thiếu công bằng nếu học sinh không biết đến nhân vật này.
Ánh Nga cho biết: "Tôi biết rất ít về nhân vật này nên không tập trung khai thác về ông mà đi sâu vào trả lời câu hỏi làm thế nào để có nhiều người trẻ tài giỏi, nắm bắt công nghệ, từ đó góp phần phát triển đất nước. Đó mới là ý đồ của người ra đề. Ngay cả khi không biết về Steve Jobs thì dữ liệu đề cũng nói rõ những người phát minh công nghệ, vẫn đủ để hiểu vấn đề cần bàn luận".
Với Phương Nhi, phần nghị luận xã hội nhắc đến Steve Jobs là "gã khổng lồ công nghệ", đòi hỏi thí sinh không chỉ có kỹ năng làm văn mà còn phải có vốn hiểu biết xã hội.
"Để giải quyết những câu nghị luận liên quan đến công nghệ trong thời đại số,các bạn cần có kiến thức xã hội rộng và hiểu biết về những gương mặt tiên phong trong lĩnh vực này", Nhi nói.
Ở phần nghị luận văn học, theo Phương Nhi, hình ảnh "những chiếc lá" trong bài thơ mang tính biểu tượng, chứa nhiều tầng ý nghĩa nên người làm bài cần có cảm nhận tinh tế, biết đào sâu thông điệp thay vì chỉ phân tích trên bề mặt.
Để có được 9,5 điểm, Ánh Nga đã theo đuổi môn văn nhiều năm, trải qua nhiều lần dự thi học sinh giỏi từ THCS đến THPT.
Nữ sinh cho rằng kết quả đến từ sự nỗ lực bền bỉ của bản thân, sự đồng hành của cô giáo và gia đình. Nga cũng nhận định khoảng cách từ 9,5 đến điểm 10 nằm ở sự sáng tạo và tư duy đột phá, là điều bản thân còn phải tiếp tục học hỏi.
Cô Nguyễn Thị Ngọc, giáo viên ngữ văn Trường THPT Nguyễn Văn Cừ, phụ trách bồi dưỡng và dạy môn văn Ánh Nga, cho rằng điểm số của Nga phản ánh đúng năng lực sau nhiều năm kiên trì bồi dưỡng.
"Nga có tình yêu với môn văn, tư duy tốt và chữ viết rất đẹp. Điều quan trọng nữa là em luôn bám sát chương trình ngữ văn lớp 12, luyện nhiều đề, rèn kỹ năng và phương pháp làm bài", cô Ngọc nói.
Đặc biệt, dù không phải trường chuyên, Trường THPT Nguyễn Văn Cừ nhiều năm liên tục có học sinh đạt thủ khoa môn ngữ văn.
Cô Nguyễn Thị Trúc Đào, giáo viên ngữ văn, chủ nhiệm lớp chuyên văn Trường THPT chuyên Nguyễn Bỉnh Khiêm, đánh giá Phương Nhi có niềm say mê với văn chương và có tố chất học văn.
"Nhi luôn trình bày bài rất rõ ràng, chữ viết đẹp, đây là những yếu tố góp phần tạo nên bài thi chất lượng. Cạnh đó, Phương Nhi học chuyên nên được trang bị nền tảng kiến thức, kỹ năng làm văn tốt, có thể linh hoạt xử lý các yêu cầu của đề", cô Đào nói.
Trước đó, năm 2017, học sinh của cô Đào cũng từng có bạn đạt điểm 10 môn ngữ văn trong kỳ thi THPT quốc gia.
Trưa nay 10.7, ông Phạm Ngọc Hưng, Trưởng điểm thi Trường THPT Lê Trực, Phó hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Trãi (tỉnh Quảng Trị), cho biết đã nắm được các thông tin phản ánh về dấu hiệu tiêu cực tại điểm thi đang lan truyền trên mạng xã hội.
Theo ông Hưng, trong suốt quá trình tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, toàn bộ cán bộ làm nhiệm vụ tại điểm thi đều thực hiện đúng quy chế thi.
Liên quan đến nội dung phản ánh "một số giám thị hướng dẫn, chỉ bài cho thí sinh trong phòng thi", ông Hưng khẳng định không có sự việc này xảy ra. "Chúng tôi làm việc theo quy chế nên không phải lo lắng gì cả", ông Hưng nói.
Theo Trưởng điểm thi Trường THPT Lê Trực, các nội dung đang được phản ánh trên mạng xã hội chủ yếu liên quan đến buổi thi môn toán.
Đối với thông tin về danh sách 57 cán bộ làm nhiệm vụ tại điểm thi, gồm thư ký, phó trưởng điểm và giám thị, ông Hưng cho biết đây là danh sách do Sở GD-ĐT tỉnh Quảng Trị gửi đến để phục vụ công tác tổ chức kỳ thi và không phải là tài liệu mật.
Trước đó, mạng xã hội xuất hiện nhiều bài đăng phản ánh dấu hiệu tiêu cực tại điểm thi Trường THPT Lê Trực cho rằng một số cán bộ coi thi và thành viên hội đồng thi đã hướng dẫn, chỉ bài cho thí sinh trong quá trình làm bài. Sau khi nắm được thông tin, sáng nay 10.7 Sở GD-ĐT tỉnh Quảng Trị tổ chức họp khẩn, thành lập tổ công tác phối hợp với Công an tỉnh kiểm tra, rà soát toàn bộ quy trình tổ chức coi thi và xác minh các nội dung phản ánh.
Sáng nay 10.7, Công an tỉnh Quảng Trị cho biết đơn vị cũng đã vào cuộc xác minh vụ việc. Theo cơ quan công an, quá trình xác minh sẽ được thực hiện phối hợp với Sở GD-ĐT. Lực lượng chức năng sẽ làm việc với các cán bộ làm nhiệm vụ tại điểm thi, một số thí sinh dự thi và những người đăng tải thông tin trên mạng xã hội để làm rõ bản chất vụ việc.
Đến thời điểm hiện tại, các cơ quan chức năng chưa công bố kết quả xác minh và chưa có kết luận chính thức về những nội dung phản ánh.
Ngày 22.6, tiến sĩ Đặng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường đại học Đồng Nai, đã chính thức tiếp nhận công tác và giữ chức vụ Giám đốc Sở GD-ĐT thành phố Đồng Nai.
Phát biểu tại buổi làm việc, tiến sĩ Đặng Anh Tuấn cho biết rất vinh dự khi nhận nhiệm vụ được Đảng bộ, chính quyền thành phố Đồng Nai giao phó.
Tân Giám đốc Sở GD-ĐT hứa sẽ cùng với tập thể cán bộ nhân viên, giáo viên, nhân viên toàn ngành quyết tâm đồng lòng, phát huy tinh thần đoàn kết để đưa sự nghiệp giáo dục địa phương bứt phá mạnh mẽ.
Trước đó, vào ngày 19.6, Thành ủy, UBND thành phố Đồng Nai đã công bố các quyết định về công tác cán bộ đối với nhiều đơn vị, địa phương. Tất cả các quyết định có hiệu lực từ ngày 22.6.
Trong đó, điều động, chỉ định bà Trương Thị Kim Huệ, Thành ủy viên, Giám đốc Sở GD-ĐT, tham gia Ban Thường vụ Đảng ủy và giữ chức Phó Bí thư chuyên trách Đảng ủy UBND thành phố.
Đồng thời điều động, bổ nhiệm ông Đặng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường đại học Đồng Nai, giữ chức Giám đốc Sở GD-ĐT.
Tiến sĩ Đặng Anh Tuấn trước đây công tác ở Học viện Cảnh sát nhân dân (Bộ Công an). Đến tháng 8.2025 chuyển công tác vào Đồng Nai, được Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai (từ ngày 30.4.2026 Đồng Nai chính thức lên thành phố) giao nhiệm vụ Phó hiệu trưởng vụ phụ trách, điều hành Trường đại học Đồng Nai từ ngày 21.8.2025.
Sau một thời gian phụ trách, tiến sĩ Đặng Anh Tuấn đã tạo ra nhiều chuyển biến tích cực, củng cố khối đoàn kết nội bộ. Chỉ đạo xây dựng và hoàn thiện đề án thu hút nhân lực trình độ cao và đề án xây dựng, phát triển Trường đại học Đồng Nai giai đoạn 2025 – 2030, tầm nhìn 2045.
Đến 4.4.2026, tiến sĩ Đặng Anh Tuấn được UBND tỉnh Đồng Nai bổ nhiệm giữ chức Hiệu trưởng Trường đại học Đồng Nai.
Tại cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 diễn ra trên toàn quốc vào ngày 15.3.2026, tiến sĩ Đặng Anh Tuấn trúng cử đại biểu HĐND tỉnh Đồng Nai và đại biểu Quốc hội.
