Khoảng một tháng trước, Tổng thống Donald Trump nói ông không “nóng lòng” kết thúc cuộc chiến với Iran. “Tôi có thời gian, nhưng Iran thì không”, ông nói trên mạng xã hội.
Nhưng khi các cuộc đàm phán kéo dài mà không tạo đột phá, áp lực chính trị nhằm tìm kiếm lối thoát cho xung đột tăng lên, với các cuộc khảo sát cho thấy ngày càng nhiều cử tri Mỹ không ủng hộ cuộc chiến, đặc biệt khi bầu cử giữa kỳ đang đến gần và giá xăng liên tục tăng, đánh thẳng vào túi tiền của người Mỹ.
Đến ngày 23/5, ông Trump bất ngờ tuyên bố “gần như đã đàm phán xong” với Iran. Ông trước đó đã hủy quyết định tái khởi động chiến dịch không kích Iran, liên tục bỏ qua những hạn chót do chính mình đặt ra để “tạo thuận lợi cho đàm phán”, dù Tehran không tuân thủ yêu cầu của ông.
Những thông tin rò rỉ về dự thảo thỏa thuận giữa Mỹ và Iran cho thấy hai bên dự kiến ngừng các hành động thù địch, dần mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng biển Iran. Thỏa thuận này sẽ bao gồm việc phá băng một số tài sản của Iran, đồng thời Tehran cũng sẽ được phép tiếp tục bán nhiên liệu và dầu mỏ.
Thỏa thuận dự kiến bao gồm cam kết của Iran về việc không theo đuổi vũ khí hạt nhân và bắt đầu các cuộc đàm phán về việc từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao của nước này.
Những điều khoản này khiến nhiều người có lập trường cứng rắn với Iran trong đảng Cộng hòa lo lắng, bởi chúng rất khác so với những gì ông Trump từng đặt ra khi bắt đầu xung đột. Có lúc Tổng thống Mỹ từng nói sẽ chỉ chấp nhận chấm dứt chiến sự khi Iran “đầu hàng vô điều kiện”.
Chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện Roger Wicker cho rằng ông Trump đang “nhận được những lời khuyên tồi khi theo đuổi một thỏa thuận không đáng giá bằng tờ giấy viết ra nó”.
Wicker, thượng nghị sĩ có quan điểm “diều hâu” của đảng Cộng hòa, thêm rằng việc Mỹ tìm mọi cách đạt được thỏa thuận với Iran, thay vì tiếp tục hành động quân sự, “có nguy cơ tạo ra cảm giác về sự yếu kém”.
Ông thậm chí cảnh báo rằng thỏa thuận đề xuất đồng nghĩa với việc “mọi thành quả đạt được từ chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng sẽ đổ sông đổ bể”.
Ngày 23/5, khi có tin tức rò rỉ rằng thỏa thuận Mỹ – Iran sắp được ký kết, nỗi hoảng loạn đã bùng phát một cách công khai trong nội bộ đảng Cộng hòa.
Thượng nghị sĩ Lindsey Graham, người vốn ủng hộ mạnh mẽ cho cuộc chiến, nói rằng việc tạo ra tiền lệ cho phép Iran có thể kiểm soát eo biển Hormuz và đe dọa cơ sở hạ tầng dầu mỏ của các nước láng giềng sẽ là “sự thay đổi lớn về cán cân quyền lực trong khu vực và theo thời gian sẽ là cơn ác mộng đối với Israel”.
Ông cũng lo lắng thỏa thuận như vậy sẽ tiếp thêm sức mạnh cho các nhóm vũ trang mà Iran hậu thuẫn ở Trung Đông như Hezbollah và Hamas.
“Phe diều hâu trong đảng Cộng hòa lo sợ ông Trump sẽ nóng lòng nhượng bộ để kết thúc cuộc chiến”, Aaron Blake, nhà bình luận cấp cao của CNN, nhận định. “Họ dường như e ngại kịch bản ông Trump sắp chấp nhận một kết quả thấp hơn kỳ vọng rất nhiều để ký thỏa thuận với Iran”.
Ted Cruz, thượng nghị sĩ Cộng hòa đại diện bang Texas, cho biết ông “quan ngại sâu sắc” về những thông tin mà ông nghe ngóng được và kịch bản những lãnh đạo cứng rắn ở Iran vẫn tiếp tục nắm quyền.
“Nếu giờ đây họ lại nhận được hàng tỷ USD, có thể tiếp tục làm giàu uranium và phát triển vũ khí hạt nhân, có quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển Hormuz, đó sẽ là sai lầm thảm khốc”, Cruz nói.
Theo bình luận viên Blake, những phát biểu công khai của các nghị sĩ Cộng hòa cho thấy điều họ e ngại nhất hiện nay là Tổng thống Trump sẵn sàng chấp nhận những cam kết mà họ cho là “không mấy giá trị” từ Iran. Họ cũng tin rằng một thỏa thuận được ký vội vàng sẽ cho phép Iran tiếp tục biến eo biển Hormuz làm đòn bẩy vĩnh viễn, trong khi Mỹ “từ bỏ cơ hội lịch sử để thực sự chấm dứt mối đe dọa từ Iran”.
Các nhà bình luận bảo thủ có xu hướng ủng hộ đảng Cộng hòa như Mark Levin của Fox News cũng cảm thấy bất an. “Tôi nghĩ chúng ta có thể có rắc rối rồi”, Levin thốt lên sau khi nghe thông tin từ truyền thông Israel cho rằng các cố vấn của ông Trump đang nóng lòng đạt được một thỏa thuận với Iran.
Một số quan chức chủ chốt trong chính quyền nhiệm kỳ đầu của ông Trump cũng có chung quan điểm. Cựu cố vấn an ninh quốc gia John Bolton ngày 24/5 nói rằng có vẻ như “các giáo sĩ Iran sẽ giành được chiến thắng quan trọng”.
Một cựu cố vấn an ninh quốc gia khác Michael Flynn, người có thiên hướng ủng hộ phong trào MAGA, ngày 24/5 cáo buộc Iran “từng nói dối trắng trợn” và khuyến cáo ông Trump không tin vào những cam kết mà Tehran đưa ra.
Mike Pompeo, cựu ngoại trưởng Mỹ, đã chỉ trích dữ dội các điều khoản trong dự thảo thỏa thuận, mô tả nó giống như thỏa thuận JCPOA do chính quyền Barack Obama từng ký với Iran năm 2015. Trong nhiệm kỳ đầu tiên ở Nhà Trắng, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này.
Ông nói điều này đồng nghĩa Mỹ “chi tiền cho Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) để xây dựng một chương trình vũ khí hủy diệt hàng loạt” cũng như tiếp tục các hành động quân sự ở Trung Đông.
Tình hình đã trở nên rắc rối đến mức các cố vấn thân cận của ông Trump bắt đầu quay sang đả kích những người chỉ trích trong đảng Cộng hòa. Giám đốc truyền thông Nhà Trắng Steven Cheung cho rằng ông Pompeo “không biết gì về những gì ông ấy đang nói”.
Alex Bruesewitz, cố vấn chính trị của ông Trump, nói với thượng nghị sĩ Cruz rằng “hãy ngừng phá hoại Tổng thống và chính quyền của ông ấy đi”.
Ngoại trưởng Marco Rubio cho hay cam kết của ông Trump trong việc ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân “không nên bị bất kỳ ai nghi ngờ”. Ông nói những quan điểm cho rằng thỏa thuận của ông Trump có thể giúp Iran có vị thế mạnh mẽ hơn là điều “nực cười”.
Ông Trump cũng đã phản bác những chỉ trích về thỏa thuận tiềm năng giữa Mỹ với Iran, viết trên mạng xã hội Truth Social rằng “đừng nghe những người luôn chỉ trích về những gì họ chẳng biết”.
Nhưng những lời công kích từ phe cứng rắn trong đảng Cộng hòa dường như cũng đã tác động đến Tổng thống Mỹ. Ngày 24/5, ông cho biết đã yêu cầu các nhà đàm phán Mỹ không “vội vàng” đạt thỏa thuận với Iran. Ông nhấn mạnh nếu đạt thỏa thuận, “đó sẽ là thỏa thuận tốt và đúng đắn”.
Một ngày sau, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei cho biết Tehran và Washington đã đạt được sự đồng thuận về nhiều vấn đề trong các cuộc trao đổi liên quan thỏa thuận. “Tuy nhiên, không ai có thể khẳng định điều đó đồng nghĩa hai bên sắp ký kết thỏa thuận”, ông nói, cáo buộc Mỹ “bất nhất” và liên tục thay đổi lập trường.
Theo bình luận viên Blake, ông Trump đã bắt đầu cuộc chiến bằng việc làm mất lòng một bộ phận trong đảng Cộng hòa vốn phản đối hành động can thiệp quân sự ở nước ngoài. Giờ đây, ông lại có nguy cơ làm mất lòng bên còn lại, những người thuộc phe “diều hâu” về chính sách đối ngoại.
“Những người có lập trường chống Iran xem đây là cơ hội thực sự để chấm dứt mối đe dọa trong khu vực. Nhưng họ lo sợ ông Trump đang chùn bước”, Blake nhận định.
Theo Hãng tin Reuters, thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran được công bố đầu tuần này đã thắp lên hy vọng rằng cuộc xung đột khiến hàng ngàn người thiệt mạng và làm rung chuyển nền kinh tế toàn cầu sẽ sớm khép lại.
Các quan chức của cả hai nước cho biết bản ghi nhớ (MOU) sẽ gia hạn thêm 60 ngày cho lệnh ngừng bắn mong manh đạt được hồi tháng 4, đồng thời mở lại eo biển Hormuz.
Ông Trump còn khẳng định Iran sẽ từ bỏ chương trình phát triển vũ khí hạt nhân, dù Tehran từ lâu nhấn mạnh chương trình hạt nhân của họ chỉ phục vụ mục đích hòa bình.
Tuy nhiên, nội dung cụ thể của thỏa thuận vẫn là một ẩn số. Đến nay văn bản đầy đủ chưa được công bố và cũng chưa được gửi tới Quốc hội Mỹ. Các nghị sĩ Đảng Dân chủ đã tỏ ra hoài nghi trước cam kết mới nhất của ông Trump về một thỏa thuận hòa bình.
“Chúng ta từng được thông báo hàng chục lần rằng cuộc chiến đã kết thúc, và chúng ta cũng từng thất vọng hàng chục lần” - lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện Mỹ Chuck Schumer phát biểu khi mở phiên họp tại Thượng viện vào ngày 16-6.
Ông lưu ý: “Đã hai ngày kể từ khi ông Trump tuyên bố đạt được ‘sự thấu hiểu’ với Iran, nhưng đến giờ ông ấy vẫn chưa công bố bất kỳ chi tiết nào về việc thỏa thuận đó thực chất là gì”.
Ông Schumer kêu gọi chính quyền Tổng thống Trump tổ chức buổi họp kín để báo cáo cho “Nhóm 8 người” (Gang of Eight) - nhóm gồm các lãnh đạo Quốc hội và ủy ban tình báo, những người thường được cập nhật về các diễn biến an ninh quốc gia quan trọng.
Ông Schumer cho rằng toàn thể Quốc hội Mỹ cũng cần được cung cấp thông tin đầy đủ, đồng thời người dân Mỹ cũng phải được biết về nội dung thỏa thuận.
Cho đến nay, chưa có bất kỳ kế hoạch nào cho các cuộc họp như vậy được công bố.
Phát biểu trước báo giới tại Pháp ngày 16-6, Tổng thống Trump nói rằng trước đây ông chưa nghĩ đến việc trình MOU với Iran lên Quốc hội Mỹ để xem xét, nhưng nay ông sẵn sàng làm như vậy. “Tôi thích ý tưởng đó” - ông nói bên lề hội nghị thượng đỉnh nhóm G7.
Ông Trump cho biết mình muốn chờ đến sau lễ ký kết chính thức với Iran, dự kiến diễn ra vào ngày 19-6.
Về mặt pháp lý, ông Trump có thể buộc phải đưa Quốc hội Mỹ tham gia vào tiến trình xem xét thỏa thuận này.
Theo Đạo luật Xem xét thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 (được thông qua khi chính quyền Tổng thống Barack Obama hoàn tất thỏa thuận hạt nhân với Iran), mọi thỏa thuận tương tự đều phải được trình Quốc hội Mỹ xem xét trước khi nới lỏng lệnh trừng phạt.
Quy trình này đồng nghĩa với việc các nghị sĩ có thể tìm cách ngăn chặn hoặc sửa đổi một số điều khoản của thỏa thuận.
Trước đây, một số nghị sĩ Cộng hòa từng sẵn sàng đi ngược lại lập trường của Tổng thống Trump, bỏ phiếu cùng phe Dân chủ nhằm buộc ông Trump phải xin sự phê chuẩn của Quốc hội Mỹ đối với cuộc chiến với Iran, dù nỗ lực đó không thành công. Theo Hiến pháp Mỹ, quyền tuyên chiến thuộc về Quốc hội chứ không phải Tổng thống.
Nhiều nghị sĩ Đảng Cộng hòa cũng bày tỏ sự bức xúc tương tự như phe Dân chủ trước tình trạng thiếu thông tin.
Phát biểu trước báo giới ngày 16-6, Thượng nghị sĩ John Thune, lãnh đạo phe Cộng hòa tại Thượng viện, cho biết các thành viên trong đảng đang gây sức ép để ông Trump công bố văn bản MOU.
“Chúng tôi đang cố gắng có được nó” - ông nói, đồng thời thừa nhận việc một chính quyền không chia sẻ thông tin về diễn biến quan trọng như vậy ngay cả với chính đảng của mình là điều bất thường. “Từ khi tôi đảm nhiệm vị trí này đến nay, chúng tôi chưa từng gặp vấn đề như thế” - ông Thune nói.
Theo Hãng tin AFP, ngay từ tối 3-7, hàng trăm người dân Iran đã xếp hàng bên ngoài khu phức hợp tôn giáo Grand Mosalla, trước khi địa điểm này mở cửa đón công chúng vào sáng hôm sau.
Linh cữu ông Khamenei được quàn tại đây, phủ quốc kỳ Iran và đặt chiếc khăn xếp màu đen - biểu tượng gắn liền với vị lãnh tụ đã lãnh đạo nước Cộng hòa Hồi giáo suốt 36 năm.
"Chúng tôi muốn được nói lời từ biệt cuối cùng với lãnh tụ của mình. Vì vậy, việc phải chờ đợi như thế này không hề khó khăn", bà Somayye Hamedi chia sẻ khi đứng chờ bên ngoài khu vực tổ chức lễ viếng.
Chính quyền Iran kỳ vọng hàng triệu người sẽ tham gia các nghi lễ trong những ngày tới. Công tác tổ chức sẽ diễn ra từ ngày 4 đến 9-7.
Sau khi quàn tại Tehran, linh cữu ông Khamenei sẽ được đưa qua nhiều địa điểm, gồm thành phố Qom, các thánh địa của người Hồi giáo dòng Shiite tại Iraq, trước khi được an táng tại quê hương Mashhad ở đông bắc Iran.
Nhiều thành viên trong gia đình ông thiệt mạng trong cuộc không kích ngày 28-2 cũng được tổ chức tang lễ, gồm con rể, con gái cả, cháu gái 14 tháng tuổi và vợ của Lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei.
An ninh tại Tehran được siết chặt với lực lượng cảnh sát chống bạo động triển khai dày đặc, nhiều tuyến đường bị phong tỏa và hàng trăm lều hỗ trợ y tế được dựng lên để phục vụ người dân từ các địa phương đổ về.
Trước nguy cơ xảy ra chen lấn trong điều kiện nhiệt độ ngoài trời dự báo vượt 35°C, chính quyền còn bố trí xe bồn phun nước làm mát các tuyến đường và liên tục phát hướng dẫn an toàn trên truyền hình.
Khắp thủ đô cũng treo các biểu ngữ bằng tiếng Ba Tư, tiếng Ả Rập và tiếng Anh với thông điệp "Chúng ta phải đứng lên", kêu gọi người dân đoàn kết ủng hộ đất nước sau cuộc chiến.
Đối với chính quyền Iran, đây không chỉ là dịp tiễn biệt người đứng đầu đất nước trong hơn ba thập kỷ, mà còn là cơ hội thể hiện sự đoàn kết và củng cố hình ảnh của nước Cộng hòa Hồi giáo sau chiến tranh.
Hầm ngầm kiên cố dưới lòng đất ở trung tâm thủ đô Tehran của Iran từng trở thành mục tiêu của Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) trong các cuộc không kích vào tháng 3.
Kênh Iran International mới đây dẫn các sơ đồ kiến trúc nhận được từ một nguồn tin thân cận cho biết, tổ hợp hầm ngầm này của cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei bao gồm một căn phòng chống bom nổ áp lực cao và các đường hầm thoát hiểm.
Iran International cho hay, tính xác thực của các tài liệu này cũng đã được xác nhận bởi một nguồn tin an ninh.
Theo Iran International, các sơ đồ cho thấy tổ hợp này, được biết đến với tên gọi Habib Ebrahimi, nằm ngay cạnh dinh thự chính thức của ông Khamenei.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) được cho là đã bắt đầu xây dựng địa điểm này vào năm 2009 với sự chấp thuận của ông Khamenei, tài trợ cho dự án thông qua Tổng cục Xây dựng Khatam al-Anbiya của IRGC.
Theo các sơ đồ, lối vào chính đủ lớn để cho phép ô tô đi vào bên trong và tiếp cận độ sâu 30m dưới lòng đất.
Tổ hợp này cũng được cho là bao gồm một đường hầm dài 27m kết nối với nhiều tuyến đường thoát hiểm khác nhau và một đường hầm thứ hai được báo cáo là dẫn đến một bãi đậu xe gần Quảng trường Enghelab ở trung tâm Tehran.
Vào đầu tháng 3, Israel đã nhắm mục tiêu vào hầm ngầm này bằng cách sử dụng tình báo do các đơn vị bí mật 8200 và 9900 của IDF cung cấp để phát hiện vị trí của nó.
Vào thời điểm đó, IDF cho biết 50 máy bay đã thả hơn 100 quả đạn/quả bom nhắm mục tiêu vào hầm ngầm bí mật trải rộng trên nhiều dãy nhà ở trung tâm Tehran.
Iran International lưu ý thêm, một vài hình ảnh cũng mô tả một tổ hợp văn phòng ngầm 5 tầng dành cho các quan chức cấp cao trực thuộc Văn phòng Lãnh đạo Tối cao.
Các nguồn tin am hiểu về dự án chia sẻ với Iran International rằng địa điểm này được ngụy trang bên dưới một trung tâm thể thao.
Các nguồn tin cho hay, cơ sở này bao gồm một bãi đậu xe 3 tầng, các phạm vi mục tiêu (phòng tập bắn) và hai hầm trú ẩn nằm ở độ sâu khoảng 30-35m dưới bề mặt. Một trong các hầm trú ẩn có một căn phòng chống bom nổ áp lực cao để bảo vệ ông Khamenei khỏi sức công phá.
Ông Khamenei và một số quan chức cấp cao Iran đã thiệt mạng trong cuộc không kích hôm 28/2 của Israel và Mỹ.
Israel được cho là đã xâm nhập vào mạng lưới camera giao thông quy mô lớn của Tehran để theo dõi đội cận vệ của cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei cùng các quan chức cấp cao khác.
Israel đã tiếp cận hệ thống camera này từ nhiều năm trước và phát hiện một camera có góc quay cho thấy nơi các thành viên đội an ninh của ông Khamenei đỗ xe. Thông qua các camera, tình báo Israel đã xây dựng hồ sơ về địa chỉ, lịch làm việc và đối tượng bảo vệ của các cận vệ.
Khi nắm được thông tin quan trọng về một cuộc họp sẽ diễn ra vào sáng 28/2 tại một khu phức hợp chính phủ nằm giữa lòng thủ đô Tehran, nơi đặt văn phòng Tổng thống Iran, Lãnh tụ Tối cao và Hội đồng An ninh Quốc gia Iran, Mỹ và Israel quyết định đẩy nhanh kế hoạch không kích. Cuộc không kích nhắm vào cuộc họp có sự tham gia của hàng loạt quan chức cấp cao Iran.
