Chủ đề về AI được nhiều chuyên gia trao đổi tại hội thảo Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ tài sản trí tuệ trong điện ảnh, thuộc khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng (DANAFF) 2026. Sự kiện quy tụ đại diện từ nhiều lĩnh vực gồm luật, công nghệ, doanh nghiệp điện ảnh và cơ quan quản lý nhà nước.
Tiến sĩ Bùi Thị Bích Liên - giảng viên Luật, Đại học FPT - nhận định việc ứng dụng AI trong điện ảnh đặt ra nhiều vấn đề trong pháp luật hiện hành. Theo bà, hai văn bản pháp lý quan trọng trong lĩnh vực này là Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Điện ảnh. Luật Sở hữu trí tuệ quy định quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức nhất định. Tuy nhiên, các quy định hiện nay chủ yếu được xây dựng trên cơ sở hoạt động của con người, nên khi AI tham gia quá trình sáng tạo, việc xác định ai là chủ thể được bảo hộ quyền tác giả còn cho thấy vướng mắc.
Vấn đề đầu tiên là quyền sở hữu đối với tác phẩm có yếu tố AI. Thực tế, AI có thể tham gia ở nhiều mức độ, từ hỗ trợ một phần đến tạo ra phần lớn nội dung, khiến việc xác định đâu là đóng góp sáng tạo của con người để làm căn cứ bảo hộ quyền tác giả và phạm vi được bảo hộ trở nên phức tạp. Nếu không chứng minh được vai trò sáng tạo của con người, các nhà làm phim và doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong đăng ký, khai thác và bảo vệ quyền đối với tác phẩm.
Bất cập khác liên quan đến quyền đối với hình ảnh và danh tính cá nhân. Từ năm 2026, các quy định mới về AI đặt ra yêu cầu minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra hoặc mô phỏng người thật, trong đó có cơ chế gắn nhãn và kiểm soát. Tuy vậy, công nghệ deepfake hay giả giọng bằng AI đặt ra nhiều vấn đề trong thực tiễn vì khó xác định hành vi sao chép, mức độ xâm phạm và trách nhiệm của các nền tảng phân phối nội dung.
Đồng tình với những lo ngại từ góc độ doanh nghiệp, bà Trịnh Thị Thủy Liên, CEO Vin Studio, cho biết việc thiếu hướng dẫn khiến các đơn vị sản xuất gặp nhiều rủi ro khi đầu tư dài hạn vào tài sản trí tuệ (IP). Một dự án thường được khai thác trong nhiều năm thông qua các phần tiếp theo, sản phẩm phái sinh hoặc cấp phép bản quyền. Do đó, nếu cơ sở pháp lý chưa rõ ràng để xác định quyền tác giả đối với sản phẩm có sử dụng AI, doanh nghiệp khó yên tâm đầu tư và xây dựng chiến lược phát triển IP. Dù rút ngắn thời gian sản xuất và giảm chi phí vận hành, các mô hình vẫn có thể mắc sai sót, nhất là khi dùng các nền tảng quốc tế tái hiện lịch sử hoặc văn hóa.
Để giảm thiểu tác động tiêu cực, các diễn giả đề xuất nhiều giải pháp bảo vệ bản quyền. Tiến sĩ Bích Liên cho rằng việc ban hành văn bản hướng dẫn là bước quan trọng. Tại Việt Nam, sau khi luật hoặc nghị định được ban hành, các cơ quan chức năng tiếp tục xây dựng văn bản làm rõ cách áp dụng trong từng trường hợp cụ thể. Với sự phát triển nhanh của AI, việc sớm có định hướng giúp doanh nghiệp và các nhà sáng tạo thuận lợi hơn trong quá trình triển khai, đồng thời giảm những vướng mắc khi đầu tư và khai thác tài sản trí tuệ.
Khi giải quyết các tranh chấp, cơ quan có thẩm quyền cần dựa trên một bộ tiêu chí thống nhất để đánh giá mức độ đóng góp của con người trong toàn bộ quá trình. Ví dụ, các ban ngành cần quy định rõ mức độ tham gia của con người để xác định tác phẩm nào đủ điều kiện được bảo hộ, đồng thời yêu cầu nhà sản xuất minh bạch về những công đoạn dùng AI. Ngoài ra, bà đề xuất tăng cường chế tài đối với các hành vi xâm phạm bản quyền trên môi trường số, đồng thời ban hành hướng dẫn để người sáng tạo lưu giữ các bằng chứng về quá trình ứng dụng AI.
Giáo sư Hồ Tú Bảo - Giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học Dữ liệu, Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán (VIASM) - cho rằng Việt Nam cần đầu tư vào ba yếu tố nền tảng là dữ liệu, thuật toán và hạ tầng tính toán. Thay vì chạy đua phát triển các mô hình AI quy mô lớn như nhiều quốc gia, thị trường trong nước nên tập trung xây dựng các mô hình chuyên biệt cho điện ảnh và ngôn ngữ. Những mô hình này cần được huấn luyện trên kho dữ liệu về văn hóa, lịch sử và điện ảnh đã được số hóa và quản lý bài bản. Ông cho rằng cách tiếp cận này không chỉ giúp nâng cao chất lượng công nghệ mà còn góp phần bảo vệ dữ liệu văn hóa trước nguy cơ bị hòa lẫn hoặc bị các hệ thống nước ngoài sao chép.
Phản hồi các ý kiến tại hội thảo, Thạc sĩ Phạm Thị Kim Oanh, Phó cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), cho biết những băn khoăn của các khách mời sẽ được cơ quan quản lý tiếp thu trong quá trình hoàn thiện chính sách về quyền tác giả. Bà khuyến nghị nhà sáng tạo chủ động lưu giữ toàn bộ quá trình làm việc với AI như xây dựng câu lệnh, lựa chọn dữ liệu, chỉnh sửa đầu ra, để có căn cứ chứng minh dấu ấn sáng tạo của con người nếu phát sinh tranh chấp bản quyền.
Một bước tiến trong việc hoàn thiện khung pháp lý là Nghị định 134/2026/NĐ-CP, văn bản đầu tiên tại Việt Nam quy định về hoạt động sáng tạo có sử dụng trí tuệ nhân tạo. Cụ thể, tác phẩm chỉ được bảo hộ quyền tác giả khi người sáng tạo chứng minh được vai trò kiểm soát, định hướng và đưa ra các quyết định trong quá trình sử dụng AI.
Nghị định cũng yêu cầu người đăng ký quyền tác giả minh bạch trong quá trình sáng tạo. Các công đoạn có sự tham gia của công nghệ tạo sinh phải được nêu rõ để cơ quan quản lý xác định phạm vi bảo hộ. Bên cạnh đó, nghị định lần đầu tiên đặt ra cơ chế quản lý việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện trí tuệ nhân tạo. Việc khai thác tác phẩm được công bố hợp pháp cho mục đích nghiên cứu hoặc giáo dục phi thương mại được phép mà không cần xin phép chủ sở hữu. Nếu dùng dữ liệu phục vụ thương mại, các tổ chức phát triển trí tuệ nhân tạo phải có thỏa thuận bản quyền hoặc thực hiện cơ chế cấp phép và chi trả cho chủ sở hữu quyền.
Cũng trong phiên thảo luận, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng nhận định sự phát triển của công nghệ đang đưa điện ảnh từ thời kỳ khan hiếm công cụ sang thời kỳ dồi dào năng lực sáng tạo. Do đó, người làm nghề cần mở rộng cách tiếp cận, từ việc chỉ sản xuất phim sang tạo ra các tài sản điện ảnh có giá trị lâu dài. Một bộ phim không kết thúc khi rời rạp mà có đời sống trên nền tảng số, truyền hình, giáo dục, du lịch, âm nhạc, trò chơi và giao lưu quốc tế.
"AI có phát triển đến đâu thì con người vẫn là trung tâm của điện ảnh. Nó không thể thay thế nhà làm phim kể câu chuyện Việt Nam. Nhưng có thể giúp thực hiện tốt hơn nếu chúng ta làm chủ được công nghệ và bảo vệ giá trị sáng tạo", Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nói.
Tin Gốc: Vnexpress
