Nguyễn Minh Hiển, quê Bắc Ninh, tốt nghiệp ngành Công nghệ thông tin, trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, với điểm trung bình (GPA) 3.93/4. Nam sinh là một trong ba thủ khoa toàn trường trong đợt xét tốt nghiệp tháng 6 năm nay.
“Đây là một mốc đáng nhớ trong cuộc đời mình”, Hiển nói, nhìn nhận thành quả này đến từ quá trình liên tục học hỏi, thử sức.
Từng là học sinh chuyên Toán tại THPT chuyên Bắc Ninh và giành giải nhì quốc gia môn Tin học, Hiển bước vào đại học với nền tảng tư duy vững chắc. Nhưng, ngã rẽ thực sự đến vào năm thứ hai, khi cậu tham gia nhóm nghiên cứu và bắt gặp sự giao thoa thú vị giữa Công nghệ thông tin và Sinh học – môn học từng yêu thích từ thời cấp 2.
“Tin sinh học cho mình thấy lập trình, thuật toán và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu sinh học phức tạp, đặc biệt trong nghiên cứu ung thư và y học chính xác”, Hiển nói. “Đây là hướng nghiên cứu có tính thời sự và còn nhiều tiềm năng phát triển”.
Thời gian đầu làm nghiên cứu, Hiển gặp khó khăn vì các bài báo khoa học trước đó “khó hiểu hơn tưởng tượng”. Nhiều chi tiết triển khai và tham số nhỏ không được trình bày đầy đủ, gây khó cho việc tái hiện thí nghiệm.
Nam sinh được các cộng sự trong nhóm giúp tìm hiểu mã nguồn, triển khai và điều chỉnh thí nghiệm liên quan phân tích dữ liệu ung thư vú. Hiển cũng dần học sâu hơn về thuật toán, học máy và các phương pháp phân tích dữ liệu y sinh. Phần nào chưa hiểu, Hiển tìm đọc thêm trong các tài liệu quốc tế và trao đổi với giảng viên, anh, chị nhóm để hoàn thiện cách làm.
Hiển nói học giống như chơi một trò chơi dài hạn, muốn đi xa phải biết cách phân bổ nguồn lực và chọn chiến lược phù hợp. Nam sinh chia nhỏ mục tiêu học tập, nghiên cứu để bớt bị áp lực trước những bài toán khó. Ngoài ra, Hiển lên kế hoạch hoàn thành phần lớn chương trình học trong ba năm đầu, rồi đi làm tại một công ty công nghệ để mở rộng tư duy sang các dữ liệu phức tạp như ảnh y khoa hay protein.
Quá trình này, Hiển vẫn dành 20-30% quỹ thời gian dành cho nghiên cứu. Đến năm thứ tư, nam sinh đã là đồng tác giả của ba công bố quốc tế về ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu ung thư. Trong đó, hai bài trên IEEE Xplore và một bài trên Springer Nature – cơ sở dữ liệu khoa học trực tuyến uy tín trên thế giới.
Các nghiên cứu khai thác nhiều loại dữ liệu sinh học của bệnh nhân, như mức độ hoạt động của gen, các biến đổi trên DNA, nhằm hỗ trợ phân nhóm ung thư và tìm ra những dấu hiệu sinh học liên quan.
“Những kết quả này có thể gợi ý cho các nghiên cứu tiếp theo, góp phần hỗ trợ chẩn đoán và điều trị phù hợp hơn với từng bệnh nhân trong tương lai”, Hiển nói, cho biết bản thân phụ trách đọc tài liệu, xử lý dữ liệu, chạy thực nghiệm, kiểm tra kết quả và hoàn thiện thí nghiệm.
Ba công bố nói trên cũng là “xương sống” cho khóa luận tốt nghiệp về ứng dụng AI trong xây dựng cây tiến hóa. Đây là một hướng nghiên cứu tính toán giúp phân tích quan hệ giữa các mẫu sinh học.
“Trong nghiên cứu vaccine, nó cung cấp thông tin về sự thay đổi của virus, giúp các nhà khoa học đánh giá và cập nhật thành phần vaccine khi cần thiết”, nam sinh mô tả.
Hiển cho rằng để làm nghiên cứu, sinh viên phải tự đọc, tự thử nghiệm, ghi lại sai khác và điều chỉnh cách làm qua từng lần chạy. Đây là công việc nam sinh thích nhất, nhưng cũng thấy áp lực nhất.
“Các thí nghiệm AI trên dữ liệu y sinh đòi hỏi tài nguyên tính toán lớn, nên mình phải học cách sử dụng linh hoạt các nền tảng có GPU, tối ưu mã nguồn và quản lý thời gian chạy thực nghiệm”, Hiển kể.
Nam sinh nhận ra rằng không phải cứ làm y hệt theo bài báo là sẽ ra kết quả, mà phải hiểu bài toán, kiểm tra dữ liệu, kiểm tra mã nguồn và thử nghiệm có hệ thống.
Tiến sĩ Hoàng Thị Điệp, giảng viên khoa Công nghệ thông tin, người hướng dẫn nghiên cứu và khóa luận tốt nghiệp của Hiển, đánh giá nam sinh có niềm yêu thích đặc biệt với khoa học sự sống, phối hợp ăn ý với các cộng sự trong nhóm.
“Hiển có nền tảng thuật toán tốt, khả năng tự học cao và rất bền bỉ khi làm thực nghiệm”, cô nói.
Nam sinh đặt mục tiêu học tiếp lên thạc sĩ để trau dồi tri thức hàn lâm trong những năm tới.
“Điều quý nhất với mình không chỉ là có công bố quốc tế, mà là được học cách làm nghiên cứu trong một nhóm nghiêm túc: tự đọc, tự thử, biết hỏi đúng lúc và biết ghi nhận đóng góp của những người cùng làm”, Hiển chia sẻ.
Chiều 17-4, tại hội nghị phát triển các chương trình tiếng Anh thực nghiệm theo định hướng STEM/STEAM do một trung tâm ngoại ngữ tổ chức, ông Nguyễn Bảo Quốc - phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM - đã chia sẻ một câu chuyện thực tế từ gia đình.
Theo đó, học sinh (là người thân của ông) được giáo viên giao nhiệm vụ về nhà thực hiện một sản phẩm STEM. Tuy nhiên, đề bài chỉ dừng ở yêu cầu chung chung là tìm kiếm thông tin trên mạng, mà không có hướng dẫn cụ thể từng bước thực hiện.
"Thầy cô chỉ giao chung chung là lên mạng tìm kiếm mà thiếu sự hướng dẫn học sinh bước 1 phải làm gì, bước 2 phải làm gì. Trong khi học sinh lên mạng thì gặp quá nhiều thông tin và phương pháp thực hiện khác nhau, mỗi nơi hướng dẫn một kiểu", ông Quốc kể.
Việc thiếu chỉ dẫn cụ thể khiến học sinh lúng túng, đồng thời phụ huynh phải cùng tham gia hỗ trợ để hoàn thành bài tập.
Thông qua câu chuyện này, ông Quốc cho rằng đây không phải trường hợp cá biệt, mà phản ánh thực tế một bộ phận giáo viên hiện nay chưa thật sự nhuần nhuyễn trong triển khai giáo dục STEM/STEAM.
Theo ông, giáo dục STEM không nên chỉ dừng ở việc giao sản phẩm cho học sinh, mà cần có hướng dẫn rõ ràng, từng bước, để học sinh có thể tự trải nghiệm, tiếp thu kiến thức và phát triển năng lực.
Ông nhấn mạnh, việc dạy học cần hướng tới quá trình hình thành năng lực thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng, qua đó giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.
Ông cũng đưa ra một số giải pháp nhằm triển khai giáo dục STEM/STEAM hiệu quả hơn. Bên cạnh việc nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên, ông Nguyễn Bảo Quốc cho rằng cần đồng thời đổi mới phương pháp dạy học và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ.
Trong đó, ông nhấn mạnh việc tích cực đưa các nội dung về trí tuệ nhân tạo (AI) và khung năng lực số vào chương trình giảng dạy, nhằm giúp học sinh thích ứng tốt hơn với yêu cầu của thời đại số.
"Việc dạy học không nên chỉ hướng vào kết quả cuối cùng là bằng cấp hay chứng chỉ mà là phát triển năng lực học sinh", ông nói.
Theo ông Quốc, quan trọng hơn cả là phải đánh giá được sự phát triển toàn diện của từng học sinh, xem các em đã chuyển hóa kiến thức, kỹ năng thành năng lực thực tế như thế nào.
Chiều 18-5, Trường đại học Hoa Sen ký kết hợp tác với LinkedIn và Talentnet để triển khai nền tảng học tập nghề nghiệp LinkedIn Learning for Campus cho sinh viên, hướng đến tăng cường năng lực nghề nghiệp và khả năng cạnh tranh của người học trước những thay đổi nhanh của thị trường lao động.
Phát biểu tại sự kiện, ông Darren Cheng - Giám đốc phát triển kinh doanh mới của LinkedIn Talent Solutions, phụ trách Philippines, Thái Lan và Việt Nam - cho biết LinkedIn hiện là nền tảng để kết nối nghề nghiệp, học tập, tìm kiếm việc làm với hơn 1,3 tỉ thành viên trên toàn cầu. Đây cũng được xem là mạng xã hội nghề nghiệp lớn nhất thế giới.
Đằng sau mạng lưới này là Bản đồ Kinh tế LinkedIn gồm 1,3 tỉ thành viên, 71 triệu công ty, 200 triệu lao động tuyến đầu, 42.000 kỹ năng, 142.000 trường học và 19 tỉ bài viết. Bản đồ này được cập nhật 5 triệu lần mỗi phút.
Theo đại diện LinkedIn, ý nghĩa của dữ liệu này nằm ở chỗ các trường đại học, nhà tuyển dụng và người học có thể nhìn thấy trực tiếp những chuyển động của thị trường lao động.
Trên LinkedIn, mỗi phút trên toàn cầu, có 9.500 người ứng tuyển việc làm, 17.000 kết nối mới được tạo ra, 1,9 triệu lượt xem cập nhật trên bảng tin và 155 giờ nội dung học tập được tiêu thụ.
Ông Darren Cheng cho biết 80% số công việc đang trên đà phát triển của LinkedIn chưa từng tồn tại cách đây 20 năm. Đồng thời 10% chuyên gia được tuyển dụng hiện nay có chức danh công việc chưa xuất hiện vào năm 2000.
Một số ví dụ như nhà khoa học dữ liệu, chuyên viên phân tích dữ liệu, kỹ sư dữ liệu, lập trình viên giao diện người dùng, lập trình viên toàn diện, quản lý mạng xã hội, chuyên viên phát triển kinh doanh…
"Khi một sinh viên bước vào đại học hôm nay và đặt câu hỏi: '5 năm nữa em sẽ làm công việc gì?', thì câu trả lời chân thực nhất có thể là: 'Công việc đó thậm chí còn chưa xuất hiện'", ông Darren Cheng chia sẻ thẳng thắn.
Theo ông, điều này có thể tạo ra cảm giác lo lắng, nhưng cũng cho thấy tương lai đang mở ra nhiều cơ hội cho những sinh viên sẵn sàng học hỏi, thích nghi và phát triển liên tục. Vấn đề đặt ra với giáo dục đại học là chuẩn bị cho sinh viên năng lực thích ứng với những công việc chưa hình thành.
"Chúng ta chuẩn bị cho sinh viên kỹ năng, chứ không chỉ chuẩn bị cho một công việc", ông nhấn mạnh.
Đặc biệt, tác động của trí tuệ nhân tạo tạo sinh càng khiến yêu cầu kỹ năng thay đổi nhanh hơn. Theo dữ liệu từ LinkedIn, đến năm 2030, 70% sự thay đổi trong các kỹ năng nghề nghiệp là do tác động của trí tuệ nhân tạo tạo sinh. Ông Darren Cheng cho rằng AI đang tái định hình những gì mỗi người lao động cần biết.
Vì vậy, ông cho rằng câu hỏi quan trọng với sinh viên hiện nay là "bạn đã sẵn sàng học hỏi, cập nhật và phát triển bản thân trong suốt hành trình nghề nghiệp của mình hay chưa?".
11 năm trước, Nguyễn Hoài Thương - cô bé xuất hiện trên Tuổi Trẻ trong phóng sự ảnh Con vẫn cười dù cuộc đời bất hạnh. Với hình thể bên ngoài của cô bé, nhiều người quen gọi là "chim cánh cụt". Và 11 năm sau, cô gái đang ở ngưỡng cửa tuổi 18 cùng ước mơ vào đại học vẫn cháy bỏng như năm nào.
Hồi đó Hoài Thương đang là học sinh lớp 2, sinh ra không có tứ chi do di chứng chất độc da cam. Nhưng khác với những gì người ta thường hình dung về một đứa trẻ mang khiếm khuyết cơ thể, Thương lúc nào cũng lý lắc, cười nói tíu tít khiến bất cứ ai gặp cô bé đều thấy nhẹ lòng hơn là ái ngại.
Ngày đó Thương đến trường bằng chiếc ván trượt do cha tự chế. Cô bé viết chữ đẹp không kém bạn bè dù tư thế cầm bút "chẳng giống ai". Thương dùng phần cánh tay cụt không có ngón để kẹp cây bút vào cổ rồi tập dần và viết được chữ. Trong căn nhà nhỏ ở ấp Cây Sộp (xã Tân An Hội, TP.HCM), cô bé 7 tuổi có thể tự ăn sáng, tự leo lên xuống chiếc ván trượt thay cho đôi chân, tự đu lên ghế ngồi học.
Giờ ra chơi ở trường, Thương vẫn trượt tới lui nói chuyện rôm rả với đám bạn như bao đứa trẻ bình thường khác. Nhiều người lớn gặp, trò chuyện với Thương thấy yên tâm bởi bản tính hồn nhiên cùng sự kiên trì mà có lẽ chính cô bé không hề nhận ra. Tập luyện kiên trì mãi rồi Thương cũng thoăn thoắt leo lên leo xuống chiếc ván trượt thay cho đôi chân, viết được chữ khi bẩm sinh không có một đôi tay.
Thoắt cái, Thương vào cấp II rồi cấp III. Những năm tháng đó, tôi chỉ lặng lẽ dõi theo cô bé qua những dòng trạng thái trên Facebook của chị Trần Thị Cẩm Giang - người mẹ luôn dành trọn tình yêu thương cho con gái. Còn năm nay, Thương đã học xong cấp III, đang đứng trước ngưỡng cửa quan trọng của cuộc đời, chọn ngành nghề mình yêu thích để bước vào tuổi trưởng thành.
Nhắn tin hỏi thăm, hai cô cháu chào hỏi qua lại. Rồi bất giác tim mình như chùng xuống một nhịp trước dòng tin nhắn: "Giờ con lớn rồi, không còn nói nhiều như trước nữa cô". Suy nghĩ đầu tiên bật ra trong đầu "Có phải điều mình từng nghĩ đến khi gặp Hoài Thương hồi 7 tuổi đã thành sự thật?". Sự thật là Thương đã lớn, đủ nhận ra bản thân khác biệt và không thể mãi hồn nhiên được nữa? Một cuộc hẹn được ấn định sau quãng thời gian dài chưa gặp nhau.
Cuộc gặp lại của Hoài Thương tuổi 18 vẫn không khỏi làm người đối diện bất ngờ như lần đầu nhìn thấy cô bé hồi 7 tuổi kẹp bút nắn nót viết chữ. Trong nhà có những bức tranh sơn dầu mà ngay cả người "tay ngang" lần đầu nhìn thấy chỉ có thể nhận xét "rất đẹp". Và Thương chính là tác giả của những bức tranh đó.
"Con bé đòi đi học vẽ từ hồi còn học tiểu học, từ cái lần gặp em đó nhưng chị đâu có nghĩ con vẽ được, làm sao hai cánh tay cụt ngủn lại có thể cầm cọ như họa sĩ được chứ", chị Giang giải thích khi thấy khách tò mò về những bức tranh.
Nhưng con thích vẽ quá, cứ năn nỉ mẹ nên đến tận lớp 10 mẹ mới đăng ký cho Thương đi học vẽ sau khi "năn nỉ dữ lắm". Chỉ đến lúc cô giáo dạy vẽ gọi điện khen con gái có năng khiếu, vẽ được, nói mẹ cứ yên tâm cho học, người mẹ mới dám tin là con làm được thật! Vậy là cứ mỗi tuần hai buổi, Thương được đưa đến lớp học vẽ song song với việc học ở Trường THPT Củ Chi.
"Hồi nhỏ thấy mấy bạn hàng xóm vẽ nên con cũng xin đi học mà không được, phải tới lớp 10 mẹ mới đồng ý. Con thích vẽ tranh phong cảnh. Gần đây con đang học vẽ núi, rồi sắp tới học vẽ chân dung. Con muốn học vẽ chân dung để sau này vẽ được nhiều người thân quen", Thương nói.
Cô bạn dẫn khách đi xem hai bức tranh mới nhất còn dang dở. Một bức vẽ cột cờ Lũng Cú, bức kia vẽ phong cảnh đồng quê nhìn vào đã thấy "đẹp đến mê hồn". Rồi Thương mở điện thoại khoe hình ảnh buổi triển lãm gần ba tháng trước. Hôm đó Thương mang theo 10 bức tranh tham gia triển lãm và nhiều bức đã được các nhà hảo tâm thích quá nên mua ủng hộ luôn.
Kết quả năm cuối cấp phổ thông, Hoài Thương là học sinh khá và được đặc cách không phải tham gia kỳ thi tốt nghiệp THPT mới đây. Nhưng hành trình tìm trường cho con vẫn khiến chị Giang rớm nước mắt khi nhắc lại. Chị nói hai vợ chồng đâu có ăn học nhiều, tự tìm thông tin trên Google, rồi gặp ai có học thức cũng hỏi thăm trường lớp nào phù hợp cho con và liên hệ cả Hội Nạn nhân chất độc da cam để được hỗ trợ.
"Cháu muốn học một ngành nào đó để có thể trở thành họa sĩ hoặc vận dụng được khả năng hội họa của mình. Nhưng tìm hiểu nhiều nơi thì người ta cũng nói nếu vào các trường mỹ thuật hay kiến trúc, Thương sẽ gặp nhiều khó khăn vì có những môn như nặn tượng, làm đồ án thiết kế... sẽ rất áp lực cho con", người mẹ kể.
Mấy bữa nay chị vẫn mất ăn mất ngủ vì chuyện học hành của con gái. Những nỗi lo ấy lại kéo chị trở về thời Thương còn nhỏ, làm chị nhớ lại quãng thời gian đành bất lực bật khóc cầu cứu Hội Nạn nhân chất độc da cam sau khi một trường tiểu học đã từ chối nhận Thương lúc đó.
Bởi ngay hồi con bé mới tuổi mẫu giáo, người mẹ đã ôm con đi khắp nơi thuyết phục người ta nhận con đi học. Ước mơ lớn nhất đời người mẹ vất vả ấy chỉ mong con có cái chữ để sau này khi không còn cha mẹ bên cạnh con vẫn có thể sống một cuộc sống bình thường, tự lo cho bản thân và không trở thành gánh nặng cho xã hội.
Hồi đó có vị hiệu trưởng đã thẳng thừng từ chối: "Cô nhìn xem, lớp có 45 học sinh, con chị không có chân tay thế này thì làm sao theo được, các cô làm sao kèm riêng cho nó được". Nhưng chị không bỏ cuộc. Chị tiếp tục gõ cửa hết nơi này đến nơi khác để con được đến trường. Và rồi chính Thương đã viết những chữ a, o đầu tiên trong sự ngỡ ngàng của thầy cô, bạn bè và cả vị hiệu trưởng từng từ chối nhận.
Người mẹ thật thà nếu ngày đó không nghĩ đến tương lai của con, có lẽ vẫn ôm con đi bán vé số đến tận bây giờ. Nhưng trong thâm tâm của người làm cha làm mẹ, có thể tranh con gái vẽ chưa phải điều gì lớn lao song nhìn con đi đến được ngày hôm nay, với họ là cả niềm tự hào lớn lao.
"Bao nhiêu khó khăn đã đi qua, giờ trước mắt vẫn còn một chặng đường nữa để con theo học một ngành nghề thật sự yêu thích với kỳ vọng xa xôi hơn là con có thể tự nuôi sống bản thân. Chỉ cần có trường nhận con vào học thì dù một trong hai vợ chồng phải nghỉ làm để theo con đến trường, chúng tôi cũng sẽ cố gắng", chị Giang hy vọng.
