Cả nước đang trải qua đợt nắng nóng gay gắt, đặc biệt là Bắc Bộ và miền trung. Hà Nội ghi nhận mức nhiệt 40,7 độ C chiều 25/5, cao nhất cả nước. Một số địa phương miền Bắc cũng ghi nhận nhiệt độ vượt 40 độ C như Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ và Bắc Ninh. Nhiều địa phương khác dao động 38-39 độ C, khiến nhiều người hôn mê, say nắng.
Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Tim mạch và Đột quỵ Quốc tế, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, cho biết nắng nóng khiến chúng ta tìm mọi cách để hạ nhiệt nhanh chóng, song cần tránh một số thói quen “tưởng vô hại” để giảm nguy cơ sốc nhiệt, mất nước, thậm chí đột quỵ.
Uống bia lạnh giải nhiệt
Nắng nóng, nhiều người ưu tiên bia lạnh để giải nhiệt nhanh, thay cho nước lọc, nước điện giải. Song, bia là cồn. Khi cơ thể mất mồ hôi, mất nước, lạm dụng bia có thể làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, đột quỵ, tim mạch.
Bia có tác dụng lợi tiểu, nghĩa là làm tăng quá trình bài tiết nước qua đường tiểu. Điều này làm tình trạng mất nước trở nên nghiêm trọng hơn, đồng thời gây rối loạn điện giải trong cơ thể. Bia khiến gan và thận phải làm việc vất vả trong khi cơ thể đang trong trạng thái mệt mỏi do nắng nóng kéo dài.
“Cảm giác đã khát, đã mệt chỉ đánh lừa tâm lý. Càng nóng càng uống nhiều càng gây hại, đặc biệt là người có bệnh nền, tăng huyết áp, tim mạch, đái tháo đường”, bác sĩ nói.
Bạn nên hạn chế uống nước quá lạnh, mà nên uống nước mát hoặc nước ấm nhẹ. Nên uống từng ngụm nhỏ, chia làm nhiều lần để cơ thể hấp thu từ từ.
Tắm ngay khi vừa đi nắng về
Khi vừa ở ngoài trời nắng nóng về, cơ thể đang tiết nhiều mồ hôi, các mạch máu dưới da đang giãn nở để tỏa nhiệt. Việc dội nước lạnh đột ngột sẽ khiến các lỗ chân lông và mạch máu co lại tức thì, có thể làm tăng huyết áp đột ngột hoặc đột quỵ.
Do đó, bạn nên ngồi nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát từ 15 – 20 phút để cơ thể ráo mồ hôi và thân nhiệt trở lại bình thường trước khi tắm.
Bước vào phòng điều hòa nhiệt độ quá thấp
Nhiều người có thói quen hạ nhiệt độ điều hòa xuống rất thấp (khoảng 16 – 20°C) ngay khi vừa từ ngoài đường vào nhà để thỏa mãn cảm giác mát lạnh tức thì. Sự chênh lệch nhiệt độ lớn khiến mạch máu co hoặc giãn đột ngột.
“Chênh lệch nhiệt độ khiến cơ thể không thích nghi kịp thời, dẫn đến co mạch đột ngột, choáng váng”, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, nói. Nhiều trường hợp sốc nhiệt, thậm chí đột quỵ ở nhóm nguy cơ như người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người lao động làm việc ngoài trời. Lúc này, cơ thể cần một giai đoạn chuyển tiếp để hạ nhiệt và thích nghi dần với nhiệt độ, không đột ngột từ nóng sang lạnh hoặc ngược lại.
Nên để điều hòa ở mức 26 – 28°C. Khi từ ngoài đường về, nên bật quạt trước hoặc mở cửa để cơ thể thích nghi dần, sau đó mới bật điều hòa.
Hạn chế ra đường trong khung giờ nắng gắt từ khoảng 10 đến 16 giờ, trừ trường hợp bất khả kháng. Người phải làm ngoài trời, trong đó có tài xế taxi, xe công nghệ, shipper, công nhân xây dựng nên chia nhỏ thời gian làm việc, xen kẽ nghỉ ngơi ở nơi có bóng râm, thoáng gió, uống nước đều đặn.
Khi ra đường, cần đội mũ rộng vành, đeo kính râm, che kín vùng gáy, mặc quần áo sáng màu, mỏng, thấm hút mồ hôi tốt, dùng kem chống nắng phù hợp để giảm bớt tác hại của bức xạ.
Mọi người nên uống nước đều trong ngày, không chờ đến khi khát mới uống nhằm duy trì hoạt động bình thường của cơ thể. Người dân không nên tự ý truyền dịch hoặc dùng thuốc khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ. Nhóm nguy cơ cao như trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền cần thận trọng trong thời tiết nắng nóng, nhập viện ngay khi dấu hiệu bất thường.
Caffeine là một hợp chất hóa học có tự nhiên trong một số loại thực vật và có tác dụng kích thích hệ thần kinh trung ương. Các chuyên gia lưu ý phụ thuộc caffeine không hoàn toàn giống nghiện các chất kích thích khác.
Caffeine chủ yếu hoạt động như một chất kích thích hệ thần kinh trung ương, giúp tăng sự tỉnh táo và tập trung. Tuy nhiên, sử dụng thường xuyên trong thời gian dài vẫn có thể khiến cơ thể hình thành sự phụ thuộc và xuất hiện triệu chứng khó chịu khi ngưng uống hoặc cắt giảm đột ngột.
Đau đầu khi dừng đột ngột
Một trong những dấu hiệu phổ biến nhất của phụ thuộc caffeine là đau đầu khi bỏ cà phê hoặc uống muộn hơn thường lệ. Theo Verywell Health, caffeine ảnh hưởng đến mạch máu trong não. Khi cơ thể đã quen với việc tiếp nhận caffeine mỗi ngày, việc đột ngột ngưng sử dụng có thể khiến mạch máu giãn ra, dẫn đến đau đầu.
Các triệu chứng thường xuất hiện trong vòng 12-24 giờ sau lần dùng caffeine cuối cùng và có thể kéo dài vài ngày. Cơn đau thường âm ỉ, nặng đầu hoặc khó chịu ở vùng trán và thái dương.
Càng ngày càng cần nhiều caffeine hơn
Nếu trước đây bạn chỉ cần một ly cà phê là đủ để tỉnh táo nhưng hiện tại cần hai hoặc ba ly mới thấy có năng lượng, đó có thể là dấu hiệu cơ thể đã hình thành cơ chế "dung nạp caffeine".
Theo Phòng khám Cleveland, caffeine hoạt động bằng cách chặn adenosine - chất hóa học khiến não cảm thấy buồn ngủ. Tuy nhiên, khi sử dụng thường xuyên, cơ thể có thể thích nghi bằng cách tạo thêm các thụ thể adenosine. Điều này khiến tác dụng kích thích của caffeine giảm dần theo thời gian. Hệ quả là nhiều người phải tăng lượng cà phê hoặc uống liên tục trong ngày để duy trì sự tỉnh táo.
Mệt mỏi và khó tập trung khi không uống
Một số người cảm thấy đầu óc mơ màng, giảm tập trung hoặc thiếu động lực vào những ngày không uống cà phê. Theo Healthline, đây là triệu chứng khá phổ biến khi cơ thể thiếu caffeine.
Não bộ đã quen với tác động kích thích của caffeine nên khi chất này giảm đột ngột, mức năng lượng cũng giảm theo. Vì vậy, một số người có cảm giác không thể tập trung làm việc nếu chưa uống cà phê vào buổi sáng.
Dễ cáu gắt hoặc tâm trạng thất thường
Không chỉ ảnh hưởng đến mức năng lượng, caffeine còn tác động đến tâm trạng và hệ thần kinh trung ương. Trang Verywell Mind chỉ ra một số người có thể trở nên cáu gắt, thiếu kiên nhẫn hoặc cảm thấy tâm trạng đi xuống khi cắt giảm caffeine. Những thay đổi này thường xuất hiện trong giai đoạn đầu ngưng cà phê, đặc biệt ở người nạp nhiều caffeine mỗi ngày.
Phụ thuộc caffeine không giống nghiện các chất kích thích nguy hiểm, nhưng vẫn có thể ảnh hưởng đến sức khỏe nếu kéo dài. Việc lệ thuộc vào cà phê để duy trì năng lượng có thể khiến giấc ngủ kém chất lượng, mức năng lượng thiếu ổn định và làm tăng cảm giác căng thẳng ở một số người.
Theo Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA), khoảng 400 mg caffeine mỗi ngày - tương đương khoảng 4 tách cà phê pha - thường được xem là mức an toàn với đa số người trưởng thành khỏe mạnh. Tuy nhiên, khả năng dung nạp caffeine ở mỗi người khác nhau tùy cơ địa, giấc ngủ, mức độ căng thẳng và tình trạng sức khỏe.
Theo thống kê trên thế giới, cứ 4 người thì có ít nhất 1 người từng mắc các bệnh viêm đường hô hấp.
Trăn trở trước thực tế đó, GS.TS Nguyễn Mạnh Cường và nhóm nghiên cứu Viện Hoá học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã kiên trì theo đuổi hướng tìm kiếm các hoạt chất chống viêm từ dược liệu tự nhiên.
Ông kỳ vọng những nghiên cứu bài bản này sẽ góp phần tạo ra các sản phẩm an toàn, có cơ sở khoa học, hỗ trợ bảo vệ sức khỏe lá phổi. Đồng thời, đây cũng là hướng đi giúp phát huy giá trị nguồn dược liệu địa phương, đặc biệt là cây Quýt hôi, cây thuốc đặc trưng của Việt Nam nói chung và của tỉnh Thanh Hóa nói riêng.
Nghiên cứu tập trung khảo sát 8 cây thuốc chọn lọc có tác dụng kháng viêm trong đó có Quýt hôi, nhằm đánh giá toàn diện từ thành phần hóa học, cơ chế tác dụng đến khả năng phát triển sản phẩm.
Quýt hôi là cây thuốc bản địa của vùng núi Pù Luông, Thanh Hóa. Hiện nay, cây được trồng và mọc tự nhiên tại một số xã vùng núi cao của huyện Bá Thước như Ban Công, Thành Lâm, Thành Sơn, Lũng Cao, Cổ Lũng và Lũng Niêm với diện tích ước tính khoảng 60-80ha.
GS Cường chia sẻ: "Trong dân gian, lá và vỏ quả Quýt hôi từ lâu đã được đồng bào Thái và Mường sử dụng để trị ho hen, cảm cúm, phong thấp. Đặc biệt, lá Quýt hôi còn là thành phần chính trong bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm phổi của mế Tiến ở Tân Lạc (Hòa Bình), khu vực giáp ranh với Bá Thước, Thanh Hóa.
Tuy nhiên, dù được sử dụng khá phổ biến trong y học dân gian, loài cây này trước đây hầu như chưa được nghiên cứu đầy đủ về tên khoa học, thành phần hóa học cũng như tác dụng kháng viêm".
Từ thực tế đó, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát và đánh giá một cách hệ thống nhằm làm rõ giá trị khoa học của nguồn dược liệu bản địa này.
Bằng việc kết hợp song song phương pháp so sánh hình thái thực vật và giải trình tự gen, nhóm nghiên cứu lần đầu tiên xác định chính xác tên khoa học của Quýt hôi là Citrus × aurantium L., trong đó dấu “×” cho thấy đây là loài lai hóa tự nhiên.
Nhiều tiềm năng chữa bệnh
Khi tiến hành phân tích tinh dầu lá Quýt hôi tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu còn phát hiện hàm lượng lớn các hợp chất thơm thymol và thymol methyl ether. Đây là những thành phần có liên quan đến hoạt tính sinh học và tiềm năng kháng viêm của dược liệu này.
Khi đánh giá tác dụng kháng viêm trong phòng thí nghiệm, cao chiết từ lá Quýt hôi cho thấy khả năng ức chế mạnh sự sản sinh nitric oxide (NO) cùng các cytokine tiền viêm quan trọng như TNF-α và IL-6.
Đây là phát hiện đáng chú ý bởi trước đó tác dụng kháng viêm của loài cây này chưa từng được chứng minh rõ ràng bằng thực nghiệm.
Không chỉ Quýt hôi, rễ cây Nhó đông cũng cho thấy hoạt tính kháng viêm mạnh. Lần đầu tiên, cao ethanol 95% từ rễ cây này được xác nhận không gây độc tính trên động vật thực nghiệm, đồng thời có khả năng ức chế các cytokine tiền viêm quan trọng.
Từ các nguồn dược liệu nghiên cứu, nhóm đã phân lập và xác định một số hợp chất thiên nhiên có tiềm năng sinh học cao như tangeretin, nobiletin, morindone, ostruthin và murrayafoline A.
Các hợp chất này được ghi nhận có khả năng điều hòa những con đường tín hiệu liên quan đến phản ứng viêm.
Theo GS Cường, nhóm đã phối hợp với Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) để đánh giá tác dụng của các hợp chất thiên nhiên trên mô hình mô phỏng tình trạng đồng nhiễm vi khuẩn và virus, một đặc trưng thường gặp ở các ca viêm phổi nặng trên lâm sàng.
Trên mô hình này, các hợp chất tự nhiên như morindone (từ cây Nhó đông), ostruthin (từ Xáo tam phân) và murrayafoline A (từ cây Cơm rượu trái hẹp) cho thấy khả năng làm giảm mạnh các chất trung gian gây viêm.
Mô hình thực nghiệm kết hợp LPS - thành phần đại diện cho vi khuẩn Gram âm và poly (I:C) - đại diện cho RNA virus, giúp mô phỏng sát hơn phản ứng viêm phức tạp xảy ra trong cơ thể người bệnh.
Kết quả nghiên cứu cho thấy các hợp chất tự nhiên này có tiềm năng trong kiểm soát hiện tượng “bão cytokine”, phản ứng miễn dịch quá mức có thể dẫn đến tổn thương phổi cấp và làm bệnh diễn tiến nghiêm trọng hơn.
Mặc dù tủ lạnh giúp giữ thực phẩm tươi ngon lâu hơn, người tiêu dùng vẫn cần cẩn trọng vì một số nguyên liệu có thể sản sinh ra các chất gây hại cho cơ thể khi tiếp xúc với không khí lạnh. Bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa Kim Tae-kyun ở Busan, chủ kênh YouTube y học "Dr. Dingyo" nổi tiếng tại Hàn Quốc, cảnh báo về những loại thực phẩm có thể sản sinh chất gây ung thư khi bảo quản trong tủ lạnh. Nguyên liệu được ông đặc biệt nhấn mạnh tuyệt đối không nên cho vào tủ lạnh chính là khoai tây.
Bác sĩ Kim giải thích khi khoai tây được lưu trữ trong môi trường lạnh, thành phần tinh bột bên trong sẽ chuyển hóa thành đường. Nếu đem loại khoai tây này đi chế biến ở nhiệt độ cao thành các món ăn như khoai tây chiên, một chất gây ung thư có tên là acrylamide sẽ được hình thành. Ông cho biết thêm các nghiên cứu đã chứng minh acrylamide là chất gây ung thư nhóm 2, có khả năng gây ung thư buồng trứng và độc tính đối với hệ thần kinh. Ngoài ra, đường cũng gây ảnh hưởng xấu đến việc kiểm soát đường huyết hơn là tinh bột.
Để tránh nguy cơ tích tụ chất gây ung thư, bác sĩ Kim khuyên người dân chuyển sang ăn khoai tây hấp. "Do chất acrylamide chỉ hình thành ở nhiệt độ cao trên 120°C, việc ăn khoai tây hấp hoàn toàn không gây hại cho sức khỏe. Nếu vẫn muốn ăn khoai tây chiên, bạn nên chế biến ở nhiệt độ thấp nhất có thể và trong thời gian ngắn nhất", ông giải thích.
Theo chuyên gia, luộc hoặc hấp là phương pháp chế biến khoai tây tối ưu nhất bởi việc tiếp xúc lâu dài với acrylamide sẽ làm tăng nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer. Bên cạnh đó, các món chiên rán cũng tiềm ẩn nguy cơ gây bệnh tiểu đường. Theo một nghiên cứu công bố trên tạp chí y khoa British Medical Journal, món khoai tây chiên làm gia tăng đáng kể nguy cơ phát triển bệnh tiểu đường type 2.
Ngược lại, nếu được bảo quản và sử dụng đúng cách, khoai tây thực chất lại là một loại thực phẩm có lợi cho sức khỏe. Theo Tổng cục Phát triển Nông thôn Hàn Quốc, khoai tây giàu kali, một khoáng chất hỗ trợ đắc lực cho quá trình đào thải natri ra khỏi cơ thể. Nhờ vậy, loại củ này có thể ngăn ngừa tình trạng sưng phù cơ thể do ăn đồ mặn, đồng thời giúp điều hòa huyết áp ở những bệnh nhân cao huyết áp.
Hàm lượng vitamin C dồi dào trong khoai tây cũng giúp giảm bớt cảm giác mệt mỏi tích tụ do căng thẳng. Khác với nhiều loại nguyên liệu khác thường bị hao hụt dưỡng chất khi nấu chín, vitamin C trong khoai tây rất khó bị phá hủy bởi nhiệt độ. Thêm vào đó, khoai tây còn sở hữu đặc tính kháng viêm, mang lại nhiều lợi ích cho những người thường xuyên bị viêm loét dạ dày.
Để giữ nguyên giá trị dinh dưỡng, khoai tây cần được bảo quản ở những nơi thoáng mát, tối và thông gió tốt. Một số người có thói quen rửa sạch và phơi khô khoai tây trước khi cất giữ để đảm bảo vệ sinh, nhưng phương pháp đúng là phải giữ nguyên lớp đất bám bên ngoài và đặt chúng trong các thùng các-tông. Do việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời sẽ khiến vỏ khoai tây chuyển sang màu xanh và sản sinh ra các độc tố nguy hiểm như solanine, người tiêu dùng bắt buộc phải dùng giấy hoặc các vật liệu tương tự để che phủ kín bề mặt hộp lưu trữ.
